Салпагъарлары-2009

Aşhı iş

ONOV ETDİLE

Caşaunu adeti, şartı alaydı: har kuru da abadan tölü ösüb kelgen sabiylege cuvablı boladı.

Ösüb kelgen caş tölünü ariuv colga salır üçün ne zat eterge kerekdi? Kerek künde bir-biribizge kol uzatayık, boluşayık, bir-biribizge carayık, birigeyik degen, işlege, dagıda başha cumuşlaga karadıla mından alda Sılpagarlanı abadan kavumunu cıyıluvlarında. Ol cıyıluvga Sılpagarlanı tukumdan bizni respublikanı kesinden, Stavropol’dan, Narsana’dan, Mirnıy’den, dagıda başha cerleden talay adam kelgen edi.

Allay tübeşüvnü kurarga başlamçılık etgen Sılpagarlanı Ramazan’nı caşı Magomet bolgandı.

Anı atası Ramazan a tukumda aytılıb turgan oñglu adam edi. Sılpagarlanı birinçi tukum cıyıluvların kuragan da ol edi. Añga boluşluk etgenle va Sılpagarladan akıllı, oyumlu, köbnü bilgen, köbnü körgen Haci-Mussa, Şamil, İbragim, Cappar, dagıda başha adamları edile. Alanı bir kavumu kerti duniyaga ketgendi (cathan cerleri cumuşak bolsun). Ol közüvlede, 90’nçı cıllada, Sılpagarlanı Kartcurtda, keslerini algınñgı tiyrelerinde, cıyılgan edile. Üydegileri bla sansız-sanausuz köb adam kelgen edi. Cuvuk, teñg, sabiyle bir-biri bla tanışhan edile. Kurmanlık etib, toy-oyun kurab, aşhılık bla çaçılgan edile.

- Andan beri igi kesek zaman ketdi, caşau türlendi, duniya katışhança boldu. Bizni arabızda ösüb kelgen caş tölü birbirin igi bilmeydi, - deydi cıyıluvda söleşe, tukumnu arasında ullu sıyı bolgan Sılpagarlanı İbragim. - Bizni arabızda cazuvçularıbız, poetleribiz, mahtaulu kuruluşçularıbız, ustazlarıbız, başha sanagatlada urunñganla, belgili adamlarıbız köbdüle. Ay medet, igi birigelmeybiz, ösüb kelgen caş tölübüz belgili adamlarıbıznı bilmeydi. Arabızdan bir-biribizge boluşurga izlegen adam az çıgıb baradı. Caşaunu tuturugu açha bolub kalgandı. Abadan tölü ketse, köb igi zatıbız tas bolub, unutulub kallıkdı. Ol sebebden tukumnu cañgıdan cıyarga kereklibiz.

İbragim’ni sözün kelgenleni barısı da cakladıla. Alay bla Sılpagarlanı tukumnu bıyıl Eylül’nü 26’sında Kartcurt’da cıyarga onov etildi. Dagıda bu cıyıluvda Sılpagarlanı tukumga başçıga, prezidentge barısı birden razı bolub, Sılpagarlanı Ramazan’nı caşı Magomet’ni ayırdıla. Añga zamestitelge Aubekirni caşı Salis’ni sayladıla. Anıça, Çerkessky’de, Narsana’da, Stavropol’da, Karaçaevsk Şaharda, KÇR’ni rayonlarında tukum tamadalanı ayırdıla. Dagıda okurga kirirge izlegenlege, auruganlaga, incilgenlege, sportha tırmaşhanlaga boluşurga, başha kerekli işlege coyarga deb fond kurarga onov etdile.

Busagatda kaysı elde Sılpagar tukumnu kallay bir adamı caşaydı, ala kayda işleydile, nege caraydıla, tukumda kallay oñglu adamla bardıla, deb añga karaydıla.

Bıyıl Eylül’nü 26’sında bolluk tukum cıyıluvga çerkeslileden Papşuovla'nı çakırırga, deb onov etildi. Cürügen haparlaga köre, algın cıllada Cögetey’den Sılpagarla’dan Magomet deb bir caşçıknı çerkes ginazladan birevlenñge amanatha beredile. Añga tukumuñg kimdi deb sorganlarında «Babbu» degendi. Ol söznü katışdırıb, Papşuovla andan çıkgandıla, deydile. Anı üsünden çerkes afendi Papşuov Zaudin da aytuvçan edi. Ol söz tüzdü, deb begite edi professor Laypanlanı Kaziy da.

ÇABARLANI B.
Karaçay 2009

Ашхы иш

ОНОУ ЭТДИЛЕ

Джашауну адети, шарты алайды: хар къуру да абадан тёлю ёсюб келген сабийлеге джууаблы болады.

Ёсюб келген джаш тёлюню ариу джолгъа салыр ючюн не зат этерге керекди? Керек кюнде бир-бирибизге къол узатайыкъ, болушайыкъ, бир-бирибизге джарайыкъ, биригейик деген, ишлеге, дагъыда башха джумушлагъа къарадыла мындан алда Салпагъарланы абадан къауумуну джыйылыуларында. Ол джыйылыугъа Салпагъарланы тукъумдан бизни республиканы кесинден, Ставрополдан, Нарсанадан, Мирныйден, дагъыда башха джерледен талай адам келген эди.

Аллай тюбешиуню къураргъа башламчылыкъ этген Салпагъарланы Рамазанны джашы Магомет болгъанды.

Аны атасы Рамазан а тукъумда айтылыб тургъан онглу адам эди. Салпагъарланы биринчи тукъум джыйылыуларын къурагъан да ол эди. Анга болушлукъ этгенле уа Салпагъарладан акъыллы, оюмлу, кёбню билген, кёбню кёрген Хаджи-Мусса, Шамил, Ибрагим, Джаппар, дагъыда башха адамлары эдиле. Аланы бир къаууму керти дуниягъа кетгенди (джатхан джерлери джумушакъ болсун). Ол кёзюуледе, 90-чы джыллада, Салпагъарланы Къартджуртда, кеслерини алгъыннгы тийрелеринде, джыйылгъан эдиле. Юйдегилери бла сансыз-санаусуз кёб адам келген эди. Джууукъ, тенг, сабийле бир-бири бла танышхан эдиле. Къурманлыкъ этиб, той-оюн къураб, ашхылыкъ бла чачылгъан эдиле.

- Андан бери иги кесек заман кетди, джашау тюрленди, дуния къатышханча болду. Бизни арабызда ёсюб келген джаш тёлю бирбирин иги билмейди, - дейди джыйылыуда сёлеше, тукъумну арасында уллу сыйы болгъан Салпагъарланы Ибрагим. - Бизни арабызда джазыучуларыбыз, поэтлерибиз, махтаулу къурулушчуларыбыз, устазларыбыз, башха санагъатлада уруннганла, белгили адамларыбыз кёбдюле. Ай медет, иги биригелмейбиз, ёсюб келген джаш тёлюбюз белгили адамларыбызны билмейди. Арабыздан бир-бирибизге болушургъа излеген адам аз чыгъыб барады. Джашауну тутуругъу ачха болуб къалгъанды. Абадан тёлю кетсе, кёб иги затыбыз тас болуб, унутулуб къаллыкъды. Ол себебден тукъумну джангыдан джыяргъа кереклибиз.

Ибрагимни сёзюн келгенлени барысы да джакъладыла. Алай бла Салпагъарланы тукъумну быйыл сентябрны 26-да Къартджуртда джыяргъа оноу этилди. Дагъыда бу жыйылыуда Салпагъарланы тукъумгъа башчыгъа, президентге барысы бирден разы болуб, Салпагъарланы Рамазанны джашы Магометни айырдыла. Анга заместителге Аубекирни джашы Салисни сайладыла. Аныча, Черкесскеде, Нарсанада, Ставрополда, Карачаевск шахарда, КъЧР-ни районларында тукъум тамадаланы айырдыла. Дагъыда окъургъа кирирге излегенлеге, ауругъанлагъа, инджилгенлеге, спортха тырмашханлагъа болушургъа, башха керекли ишлеге джояргъа деб фонд къураргъа оноу этдиле.

Бусагъатда къайсы элде Салпагъар тукъумну къаллай бир адамы джашайды, ала къайда ишлейдиле, неге джарайдыла, тукъумда къаллай онглу адамла бардыла, деб анга къарайдыла.

Быйыл сентябрны 26-да боллукъ тукъум джыйылыугъа черкеслиледен Папшуовланы чакъырыргъа, деб оноу этилди. Джюрюген хапарлагъа кёре, алгъын джыллада Джёгетейден Салпагъарладан Магомет деб бир джашчыкъны черкес гиназладан биреуленнге аманатха бередиле. Анга тукъумунг кимди деб соргъанларында «Баббу» дегенди. Ол сёзню къатышдырыб, Папшуовла андан чыкъгъандыла, дейдиле. Аны юсюнден черкес афенди Папшуов Заудин да айтыучан эди. Ол сёз тюздю, деб бегите эди профессор Лайпанланы Къазий да.

ЧАБАРЛАНЫ Б.
Къарачай 2009