TUKUM CIYILUVLA

DEKKUŞLARI – KARAÇAY'NI BİR BUTAGI

Mından alda Dekkuşla'nı Tukum Cıyıluv'ları bolgandı.

Bıllay cıyıluvlanı kurau, bardıruv 90'nçı cılladan beri adet bolub kalgandı. Nek cıyıladıla tukumla? Cıyıluvlarında ne problemalanı açıklaydıla? Ogese, cıyılıb, bir-birleri bla tanışhanlarına kuvanıb, aşab-içib çaçılgandan başha maganaları cok mudu?

Ne caşıruv, aslamısına alaydı. «Biz allay tukumbuz, bizni ata-babalarıbız oñglu adamla bolgandıla, bizni tukumubuzga cetgen cokdu» deb, keslerine kara mahtaunu basıb, çaçılgandan sora bir-birlerin coklamay koyadıla. Alay etgenlerin men tüzge sanamayma. Aşar-içer üçün cıyıla esele, uzak colnu da koratmaganlay, har kim üyünde ol zatnı etib koymay mıdı?

Meni ertdegili tanışım, Üçkeken'çi Dekkuşla'nı Boris'ge tübedim. Ol köb sabiyli üydegini atasıdı.

- Bu cıyıluvnu, - dedi ol, uyala-tartına, - bizni caş Ruslan kuragandı. Siz bir-birigizni tanıysız. Anı kayda işlegenin da bilese. Algın cılladaça, busagatda da KÇR'de Urunuv'nu* Kral İnspektsiya'sını tamadasıdı. Kesi da mayna alayda, kartlanı arasında aylanadı. Kesi bla uşak etseñg, nek cıyılganıbıznı üsünden tolu hapar aytırıkdı.

- Cıyıluv başlanırga alkın igi kesek zaman bardı, - dedi Ruslan anı bla uşagımda. – Ol zamannı içine Dekkuşla'rı Tukum'da tübey kelgen problemalanı barısını üsünden da söleşib çıgarga bollukbuz.

- Sizni tukum birinçi kere mi cıyıladı? Ogese bu cıyıluvga deri birbirigiz bla tübeşib, tanışıb çaçılışhan mısız?
- Bügün biz birinçi kere cıyılganbız, - deydi Ruslan. – Bir kavum köb sanlı tukumlaça, biz da ertde cıyıllık edik. Alay a bizni bügünñge deri cıyılırça madarıbız bolmagandı. Bügünlükde Karaçay-Çerkes Respublika'da 400'den aslam adamıbız caşaydı. Ala cer-cerge çaçılıbdıla. Alanı bir cerge cıygan da kıyındı. Söz üçün, Karaçay rayonda Dekkuşla'dan 148 adam, Gitçe Karaçay rayonda– 112, Zelençuk rayonda – 35, Koban rayonda – 32, Mirnıy'de – 28, Narsana'da – 18, Urup rayonda – 24, Cögetey Ayagı rayonda – 14, Çerkesske'de da 10 adam caşaydıla. Bılanı barısın da izleb, tabıb, bir cerge cıyar üçün, köb zaman korathanbız. Ullu Allah'ha şukur, Dekkuşla'nı adamları kayda caşaganların açıkladık. Cıyılabız desek, endi tınç bollukdu. Mından arı biz, başha tukumlaça, köbürek cıyıla turluk bolurbuz.

- Ne problemanı süzeriksiz kesigizni Tukum Cıyıluv'uguzda?
- XXI'nçi ömür adam ulunu caşavuna köb problemanı keltirgendi. Kesigiz köresiz, duniyada bola turgan zatlanı. Em baş problemaga men bizni tukumnu sanını azlıgın sanayma. 421 adam nedi busagatdagı duniyada? Busagatda adam sanıñg aslam bolmasa, bek korkuvludu. Milletibiz, bara bargan zamanda kurub keterge bollukdu. Birinçi problemaga adam sanıbıznı az bolganın sanaybız da, anı bir canına kalay eterge kereklisin açıklarıkbız.

Bu art cıllada caşau kıyın bolgandı deb, kuru Dekkuşla'rı Tukum'nu erkişileri tül, başha tukumlanı erkişileri da zamanında üylenmeydile. 40-45 cıl bolsa üylenedile. Bir kavumla va üylenmey da kaladıla.

Tüzdü, bügünlükde caşavubuz kıyınñga burulgandı. Colnu tigi bolgança, tüzü da bollukdu. Bir kesek tözerge kerekbiz. Colubuz tikdi da, colga çıkmayık deb turgandan hayır cokdu. Akırın-akırın atlay bargan, tik colnu horlab, ceterik cerine ceterikdi.

Orta Aziya bla Kazahstan'da Karaçay Millet'ge tınç bolmagandı. Milletibizni cartısı, 30 miñgden aslamısı, açdan, suvukdan anda kırılsa da birinçi cıllada, artdan es cıyıb, urunub, üydegi kurab turgadı. Ontört cılnı turduk kişi cerde. Adamlarıbız üylenmey, sabiy kuramay tursala, andan köb sanlı bolub kaytırık tül edik. Bügünñgü caşau bla Orta Aziya bla Kazahstan'da caşaunu teñgleşdirirge bolluk tüldü. Köb katha macaldı bügün. Bılay bu art cıllada bolgandı, ansı Sovet Soyuz'nu cılların esigizge tüşürügüz. Bir üydegide 4-5 sabiy azlık ete edi. Busagatda va, 2-3 sabiyni da köbge sanaydıla bir kavumla. Bir kere caşaybız da, kesibiz üçün caşayık deb, bir kavumla bir sabiyden arı kuramay koyadıla. Bir-eki sabiy nedi? Cokga sana da koy. Em azında 3-4 sabiyi bolurga kerekdi har Karaçay üydegini.

Dagıda bir aytırım bardı. Bizni üydegi köb sabiyli üydegidi. Tuvduklarıbız bla ata üyübüzge cıyılsak, keñg arbaz tarlık etib koyadı. Ol bek igidi. Artık da bek ata bla ananı cüreklerine bir da asuv boladı, ol kadar tuvduknu körsele.

Bu duniyaga ömürlükge kelgen adam cokdu. Kelgenibizça, caşaudan da keterikbiz. Bir neda eki sabiyleri bolgan atala bla anala bir zatnı unutmazga kerekdile. Zaman cetib, ata bla ana ketdile duniyadan. Ol cañgız sabiy kim bla kaladı? Kıyın kününde anñga teñglik, boluşluk kim eterikdi? Ol üydegide cañgız sabiy bolganı sebebli anñga bir da kıyın bollukdu. Bir bolmay, talay bolsala va, bir-birlerine bilek bolub, boluşluk etib turlukdula.

Kiyerge kiyim, aşarga aşarık tabıllıkdı. Kral da köb sabiyli üydegilege boluşluk etib başlagandı. Ösüb cetgen sabiyle, caşau colga çıksala va, keslerin asırarıkdıla.

Ol sebebden biz kesibizni birinçi cıyıluvubuzda Dekkuşla'rı Tukum'nu adam sanın kalay aslam eterge kereklisin açıklarıkbız. Ol bizni, başında aythanımça, em ullu problemabıznı biridi. Biz, başha tukumlanı adam sanlarını köblügüne kuvanıb turmay, kesibizni köblügübüzge da kuvanırga kerekbiz.

Andan sora da başha problemaları köbdüle bizni tukumnu. Ekinçi problemaga bu zatnı sanaybız: bizni, alay demeklik, Dekkuşla'rı Tukum'nu adamlarını, başha tukumladaça, karuvsuz caşaganları da bardıla. Allay üydegilege boluşluk etib, alanı caşau daracaların költürürge tıyınşlıdı. Bir kavumla sabiylerin şkolnu boşagandan sora okutalmaydıla. Alaga da boluşluk kerek bolub turadı.

Caş tölünü ariuv halige üretüv da baş işleni biridi. Caş tölü, bizni tukumda, kalganlada da bir kesek buzulgandı. İşlerge süymeydile. Kıynalmaganlay caşarga izleydile. Alay kuru urlau-tonau bla küreşgen caşarga bollukdu. «Urunu – artı kuru» degenley, keç-ertde bolsa da, coruknu buzub aylanñgan «kabhanñga» tüşerikdi. Alay bla üyüne, milletine zaran sallıkdı.

Ma bügün kartla, cıyılıb, caş tölü bla uşak etib, ol kalay caşarga kereklisin belgilerikbiz. Mizamnı buzganñga bütev tukum iriyat* berlikdi.

- Tukumuguzda belgili adamlarıgız bolurla?
- Bardıla. Adam sanıbızga köre az tüldüle. Söz üçün, Dekkuşla'nı Mamuray'nı caşı Magomet'ni alıb karayık. Gvardiya'çı Polkovnik, Ullu Ata Curt Kazavat'nı cıllarında kerti da ullu cigitlik körgüzgendi. Asker Kızıl Bayrak'nı ordenin tört kere algandı. «Sovet Soyuz'nu Cigit'i» degen atha tıyınşlı bola turganlay, ol berilmey kalgandı. Çurumu da belgilidi: Karaçaylı bolgandı.

Dekkuşla'nı Asker'ni caşı Kemal da, kuru bizni tukumda tül, Karaçay Millet'de belgili adamlanı biri edi. Ol igi kesek zamannı KPSS'ni* Obkom'unu* Sekretarı bolub turgandı.

Dekkuşla'nı Üsüb'nü caşı Ramazan mayordu, tanka askerleni ofitseridi.

Dekkuşla'nı Mussa'nı caşı Hamid El Mülk'de urunñgandı, respublikada em igi agronomlanı biri edi.

Dekkuşla'nı İsmayıl'nı caşı Magomet'ni da sagınmay koysak, uşaguvsuz bolur. Ol da bek oñglu adamlarıbıznı biri bolgandı. Ullu Ata Curt Kazavat'nı cıllarında tahsaçı kavumnu tamadası bolub, horlamnı keltirüvge ullu ülüşün koşhandı. Yapon Kazavat'ha da koşulgandı. Çın'ı* bla kapitan bolgandı.

Dekkuşla'nı Cammolat'nı caşı Zulkarnay a meditsina kullukçu bolub işlegendi. Respublikanı rayonlarını birinde tamada vraç bolub işley, köb adamnı caşavun ölümden kuthargandı.

Dekkuşla'nı Nikolay'nı kızı Aida (bügünlükde ol Bayramuklanı tukumnu cürütedi) Pedagogika İlmula'nı Kandidat'ı bolganı bla kalmay, belgili cırlauçudu. Şimal Kavkaz'nı emda Karaçay-Çerkes Respublika'nı Estradala'rını Altın Nimfa'sın algandı. Dagıda bardıla tukumubuzda belgili adamla.

- Endi tukumuguznu tarihinden hapar aytsagız.
- Belgilisiça, Karça'nı Budiyan, Adurhay, Tram, Nauruz deb nögerleri bolgandıla. Biz Budiyan'nı butagındanbız. Ata-babalarıbız Hurzuk'da caşagandıla. Bizni tukumda 5 atavul bardı: Kuşburunla'rı, Mırzakayla'rı, İnaula'rı, Gebenekla'rı, Akayla'rı.

Men Dekkuşla'nı Boris'ni caşı Ruslan bla uşak etib boşarga, zaman cetib, alanı Tukum Cıyıluv'ları başlandı. Cıyıluvnu Ruslan kesi açıb, söznü Dekkuşla'rı Tukum'unu em kartlarını biri – 80 cıl tolgan – Dekkuşla'nı Sülemen'ñge berdi.

- Bagalı egeçlerim, karnaşlarım! – deb başladı ol kesini sözün. - Bügün biz beri, bu ariuv cerge, nek cıyılganıbıznı barıbız da bek ariuv bilebiz. Tukum Cıyıluv'ga cıyılganbız da, tukumubuzda tübegen problemalanı bir canına eterge kerekbiz.

Birinçi cıyıluvubuz ogur cıyıluv bolsun! Kuru Dekkuşla'nı tukumga tül, bütev Karaçay Millet'ge anı oguru tiysin!..

KOBANLA'NI Mahmut.

ДЕККУШЛАРЫ – КЪАРАЧАЙНЫ БИР БУТАГЪЫ

Мындан алда Деккушланы тукъум джыйылыулары болгъанды.

Быллай джыйылыуланы къурау, бардырыу 90-чы джылладан бери адет болуб къалгъанды. Нек джыйыладыла тукъумла? Джыйылыуларында не проблемаланы ачыкълайдыла? Огъесе, джыйылыб, бир-бирлери бла танышханларына къууаныб, ашаб-ичиб чачылгъандан башха магъаналары джокъмуду?

Не джашырыу, асламысына алайды. «Биз аллай тукъумбуз, бизни ата-бабаларыбыз онглу адамла болгъандыла, бизни тукъумубузгъа джетген джокъду» деб, кеслерине къара махтауну басыб, чачылгъандан сора бир-бирлерин джокъламай къоядыла. Алай этгенлерин мен тюзге санамайма. Ашар-ичер ючюн джыйыла эселе, узакъ джолну да къоратмагъанлай, хар ким юйюнде ол затны этиб къоймаймыды?

Мени эртдегили танышым, ючкекенчи Деккушланы Борисге тюбедим. Ол кёб сабийли юйдегини атасыды.

- Бу джыйылыуну, - деди ол, уяла-тартына, - бизни джаш Руслан къурагъанды. Сиз бир-биригизни таныйсыз. Аны къайда ишлегенин да билесе. Алгъын джылладача, бусагъатда да КъЧР-де Урунууну кърал инспекциясыны тамадасыды. Кеси да майна алайда, къартланы арасында айланады. Кеси бла ушакъ этсенг, нек джыйылгъаныбызны юсюнден толу хапар айтырыкъды.

- Джыйылыу башланыргъа алкъын иги кесек заман барды, - деди Руслан аны бла ушагъымда. – Ол заманны ичине Деккушлары тукъумда тюбей келген проблемаланы барысыны юсюнден да сёлешиб чыгъаргъа боллукъбуз.

- Сизни тукъум биринчи кереми джыйылады? Огъесе бу джыйылыугъа дери бирбиригиз бла тюбешиб, танышыб чачылышханмысыз?
- Бюгюн биз биринчи кере джыйылгъанбыз, - дейди Руслан. – Бир къауум кёб санлы тукъумлача, биз да эртде джыйыллыкъ эдик. Алай а бизни бюгюннге дери джыйылырча мадарыбыз болмагъанды. Бюгюнлюкде Къарачай-Черкес Республикада 400-ден аслам адамыбыз джашайды. Ала джер-джерге чачылыбдыла. Аланы бир джерге джыйгъан да къыйынды. Сёз ючюн, Къарачай районда Деккушладан 148 адам, Гитче Къарачай районда – 112, Зеленчук районда – 35, Къобан районда – 32, Мирныйде – 28, Нарсанада – 18, Уруп районда – 24, Джёгетей Аягъы районда – 14, Черкесскеде да 10 адам джашайдыла. Быланы барысын да излеб, табыб, бир джерге джыяр ючюн, кёб заман къоратханбыз. Уллу Аллахха шукур, Деккушланы адамлары къайда джашагъанларын ачыкъладыкъ. Джыйылабыз десек, энди тынч боллукъду. Мындан ары биз, башха тукъумлача, кёбюрек джыйыла турлукъ болурбуз.

- Не проблеманы сюзериксиз кесигизни тукъум джыйылыуугъузда?
- XXI-чи ёмюр адам улуну джашаууна кёб проблеманы келтиргенди. Кесигиз кёресиз, дунияда бола тургъан затланы. Эм баш проблемагъа мен бизни тукъумну саныны азлыгъын санайма. 421 адам неди бусагъатдагъы дунияда? Бусагъатда адам санынг аслам болмаса, бек къоркъуулуду. Миллетибиз, бара баргъан заманда къуруб кетерге боллукъду. Биринчи проблемагъа адам саныбызны аз болгъанын санайбыз да, аны бир джанына къалай этерге кереклисин ачыкъларыкъбыз.

Бу арт джыллада джашау къыйын болгъанды деб, къуру Деккушлары тукъумну эркишилери тюл, башха тукъумланы эркишилери да заманында юйленмейдиле. 40-45 джыл болса юйленедиле. Бир къауумла уа юйленмей да къаладыла.

Тюздю, бюгюнлюкде джашауубуз къыйыннга бурулгъанды. Джолну тиги болгъанча, тюзю да боллукъду. Бир кесек тёзерге керекбиз. Джолубуз тикди да, джолгъа чыкъмайыкъ деб тургъандан хайыр джокъду. Акъырын-акъырын атлай баргъан, тик джолну хорлаб, джетерик джерине джетерикди.

Орта Азия бла Къазахстанда къарачай миллетге тынч болмагъанды. Миллетибизни джартысы, 30 мингден асламысы, ачдан, сууукъдан анда къырылса да биринчи джыллада, артдан эс джыйыб, урунуб, юйдеги къураб тургъады. Онтёрт джылны турдукъ киши джерде. Адамларыбыз юйленмей, сабий къурамай турсала, андан кёб санлы болуб къайтырыкъ тюл эдик. Бюгюннгю джашау бла Орта Азия бла Къазахстанда джашауну тенглешдирирге боллукъ тюлдю. Кёб къатха маджалды бюгюн. Былай бу арт джыллада болгъанды, ансы Совет Союзну джылларын эсигизге тюшюрюгюз. Бир юйдегиде 4-5 сабий азлыкъ эте эди. Бусагъатда уа, 2-3 сабийни да кёбге санайдыла бир къауумла. Бир кере джашайбыз да, кесибиз ючюн джашайыкъ деб, бир къауумла бир сабийден ары къурамай къоядыла. Бир-эки сабий неди? Джокъгъа сана да къой. Эм азында 3-4 сабийи болургъа керекди хар къарачай юйдегини.

Дагъыда бир айтырым барды. Бизни юйдеги кёб сабийли юйдегиди. Туудукъларыбыз бла ата юйюбюзге джыйылсакъ, кенг арбаз тарлыкъ этиб къояды. Ол бек игиди. Артыкъ да бек ата бла ананы джюреклерине бир да асыу болады, ол къадар туудукъну кёрселе.

Бу дуниягъа ёмюрлюкге келген адам джокъду. Келгенибизча, джашаудан да кетерикбиз. Бир неда эки сабийлери болгъан атала бла анала бир затны унутмазгъа керекдиле. Заман джетиб, ата бла ана кетдиле дуниядан. Ол джангыз сабий ким бла къалады? Къыйын кюнюнде аннга тенглик, болушлукъ ким этерикди? Ол юйдегиде джангыз сабий болгъаны себебли аннга бир да къыйын боллукъду. Бир болмай, талай болсала уа, бир-бирлерине билек болуб, болушлукъ этиб турлукъдула.

Киерге кийим, ашаргъа ашарыкъ табыллыкъды. Кърал да кёб сабийли юйдегилеге болушлукъ этиб башлагъанды. Ёсюб джетген сабийле, джашау джолгъа чыкъсала уа, кеслерин асырарыкъдыла.

Ол себебден биз кесибизни биринчи джыйылыуубузда Деккушлары тукъумну адам санын къалай аслам этерге кереклисин ачыкъларыкъбыз. Ол бизни, башында айтханымча, эм уллу проблемабызны бириди. Биз, башха тукъумланы адам санларыны кёблюгюне къууаныб турмай, кесибизни кёблюгюбюзге да къууаныргъа керекбиз.

Андан сора да башха проблемалары кёбдюле бизни тукъумну. Экинчи проблемагъа бу затны санайбыз: бизни, алай демеклик, Деккушлары тукъумну адамларыны, башха тукъумладача, къарыусуз джашагъанлары да бардыла. Аллай юйдегилеге болушлукъ этиб, аланы джашау дараджаларын кёлтюрюрге тыйыншлыды. Бир къауумла сабийлерин школну бошагъандан сора окъуталмайдыла. Алагъа да болушлукъ керек болуб турады.

Джаш тёлюню ариу халиге юретиу да баш ишлени бириди. Джаш тёлю, бизни тукъумда, къалгъанлада да бир кесек бузулгъанды. Ишлерге сюймейдиле. Къыйналмагъанлай джашаргъа излейдиле. Алай къуру урлау-тонау бла кюрешген джашаргъа боллукъду. «Уруну – арты къуру» дегенлей, кеч-эртде болса да, джорукъну бузуб айланнган «къабханнга» тюшерикди. Алай бла юйюне, миллетине заран саллыкъды.

Ма бюгюн къартла, джыйылыб, джаш тёлю бла ушакъ этиб, ол къалай джашаргъа кереклисин белгилерикбиз. Мизамны бузгъаннга бютеу тукъум ирият берликди.

- Тукъумугъузда белгили адамларыгъыз болурла?
- Бардыла. Адам саныбызгъа кёре аз тюлдюле. Сёз ючюн, Деккушланы Мамурайны джашы Магометни алыб къарайыкъ. Гвардиячы полковник, Уллу Ата джурт къазауатны джылларында керти да уллу джигитлик кёргюзгенди. Аскер Къызыл Байракъны орденин тёрт кере алгъанды. «Совет Союзну Джигити» деген атха тыйыншлы бола тургъанлай, ол берилмей къалгъанды. Чуруму да белгилиди: къарачайлы болгъанды.

Деккушланы Аскерни джашы Кемал да, къуру бизни тукъумда тюл, къарачай миллетде белгили адамланы бири эди. Ол иги кесек заманны КПСС-ни обкомуну секретары болуб тургъанды.

Деккушланы Юсюбню джашы Рамазан майорду, танка аскерлени офицериди.

Деккушланы Муссаны джашы Хамид эл мюлкде уруннганды, республикада эм иги агрономланы бири эди.

Деккушланы Исмайылны джашы Магометни да сагъынмай къойсакъ, ушагъыусуз болур. Ол да бек онглу адамларыбызны бири болгъанды. Уллу Ата джурт къазауатны джылларында тахсачы къауумну тамадасы болуб, хорламны келтириуге уллу юлюшюн къошханды. Япон къазауатха да къошулгъанды. Чыны бла капитан болгъанды.

Деккушланы Джаммолатны джашы Зулкъарнай а медицина къуллукъчу болуб ишлегенди. Республиканы районларыны биринде тамада врач болуб ишлей, кёб адамны джашауун ёлюмден къутхаргъанды.

Деккушланы Николайны къызы Аида (бюгюнлюкде ол Байрамукъланы тукъумну джюрютеди) педагогика илмуланы кандидаты болгъаны бла къалмай, белгили джырлаучуду. Шимал Кавказны эмда Къарачай-Черкес Республиканы эстрадаларыны Алтын Нимфасын алгъанды. Дагъыда бардыла тукъумубузда белгили адамла.

- Энди тукъумугъузну тарихинден хапар айтсагъыз.
- Белгилисича, Къарчаны Будиян, Адурхай, Трам, Науруз деб нёгерлери болгъандыла. Биз Будиянны бутагъынданбыз. Ата-бабаларыбыз Хурзукда джашагъандыла. Бизни тукъумда 5 атауул барды: Къушбурунлары, Мырзакъайлары, Инаулары, Гебенеклары, Акъайлары.

Мен Деккушланы Борисни джашы Руслан бла ушакъ этиб бошаргъа, заман джетиб, аланы тукъум джыйылыулары башланды. Джыйылыуну Руслан кеси ачыб, сёзню Деккушлары тукъумну эм къартларыны бири – 80 джыл толгъан – Деккушланы Сюлеменнге берди.

- Багъалы эгечлерим, къарнашларым! – деб башлады ол кесини сёзюн. - Бюгюн биз бери, бу ариу джерге, нек джыйылгъаныбызны барыбыз да бек ариу билебиз. Тукъум джыйылыугъа джыйылгъанбыз да, тукъумубузда тюбеген проблемаланы бир джанына этерге керекбиз.

Биринчи джыйылыуубуз огъур джыйылыу болсун! Къуру Деккушланы тукъумгъа тюл, бютеу къарачай миллетге аны огъуру тийсин!..

КЪОБАНЛАНЫ Махмут.