KARAÇAYNI  KADAU TAŞI

 

Bu Taşnı üsünden alimle eki türlü oyum aytadıla: bir kauumu «volkan taşdı, Miñgi Taunu hathusundan çıkgan» deydi, bir kaumu «meteoritdi, Kökden tüşgen» deydi. Alay a, bir  fikirde ekilik, daulaşuv cokdu: Taş bizni halkıbıznı, curtubuznu simboludu, 400 cılnı (1428-1828) ençi dövlet bolub turgan Karaçay Kralnı da belgisidi. Karçanı Taşı deb da añga anı üçün aytadıla. 1828-nçi cıl Kasımnı ekisinde Karaçay Kralıbıznı Orus İmperiya kuruthandan sora da, 1943-nçü cıl Sovet kommunist imperiya Karaçay avtonomiyabızın-krallıgıbıznı kuruthandan sora da, Taş bizni tarih esibizni kozgay, bügünlege deri sau-esen cetgendi.

14-cıllık sürgünden (1943-1957) halkıbız ızına kayıthanında, Kadau Taşnı türlenmey turganın körüb, kölü rahat bolgandı. Tau curtubuznu cüregiça körünñgen bu Taşnı endi eki cara turadıla. Taşnı tül – Cüregibizni – eki cara turadıla. Kral mı? Honşula mı? Ogay, kesibiz. Karaçay-Çerkes Respublikanı tamadalarında, cuvablı kullukçulada, millet öküllede bar mıdı terslik? Bardı. Tarih-kül’türa eskertmeleni tizimine nek kirmegendi Karaçaynı Kadau Taşı? Anñgıları, millet sezimleri, tarih esleri-bilimleri cetmegen adamla Taşnı uvatırga, çaçarga bollukların barıbız da bilebiz. Anı üçün bardıla kral begimle-corukla tarih-kül’türa eskertmeleni saklaunu üsünden. Alay a, kesibiz añgısızlık etsek, bizni kaygılı kişi bolmazlıgı hakdı.

Karaçaynı Kadau Taşı boş taş tüldü –  Karaçay Curtnu boynuna Allah kesi takgan bir duadı Ol. Anı tas etsek, Allah da, kellik tölüle da ne aytırla bizge? Bitöv müsliman duniyaga Kâba’nı kara taşı kalay bagalı ese, bu Kadau Taş da Karaçayga alay bagalıdı. Cıldan cılga  tilibiz-tinibiz bla birge millet anñgıbız, tarih esibiz tarkaya, kete barganı, halklıgıbızga korkuv tüşgeni –  bu Taşnı üsünde da körünedi. Algaraklada, col işleybiz deb, alayda Karçanı kelilerin kuruthan edile. Anı üsünden jurnalist Laypanlanı Seyit bek kıynalıb, Karaçay Gazetde cazgan edi. Kullukçuladan ol makalege es burgan çıkmadı. Endi va – Kadau Taşha tüşgendi korkuu. Anı üsünden, bıyıl, 2007-çi cıl martnı 15-de çıkgan «Karaçay» gazetde Hapçalanı Sâlih (Karaçay-Çerkes parlamentni bölümünü tamadası, millet ökül) bılay cazadı:

«...Taşnı eki cara turadıla busagatda. Çüyle salgandıla, ız tarthandıla kalay carlıklarına, sora, cer-cerinden sındırıb, birer kesek alınñgandı. Alay kalsa, Kadau Taşdan boşarıkdıla: ne çaçarıkdıla, ne bir zarlık etgenle teberib iyerikdile töbenñge. Bu haparnı canım kıynalıb, adam cıyılgan bir cerde aytama. Alaydagılanı biri: «bizde da bardı andan bir kesek»,- deb koydu.  Men oyum etgenden, Taşnı eski Karaçay Uçkulan elni muzeyi bolgan şkolunu (okulunu) arbazına  eltirge kerekdi. Kaygılı etgen ekinçi zat: Hurzukda talay ömürnü mından alga işlenñgen eski tönñgertgi agaç üyle bardıla. Ala da çaçılıb-oyulub baradıla. Kalay-alay bolsa da, ne bir programmaga kirgizib, ne da bir begim çıgarıb, alanı da saklar madar eterge tıyınşlıdı. Kimden da alga, Karaçay rayon bla şaharnı tamadaları es bölsele kerek edi. Bıllay bir madarla etilmesele, tarihibiz bla baylamlı köb zatıbızdan kuru kallıkbız. Karçanı üyü da saudu deydile, anñga da kararga kerekdi».

Aytılgan tüzdü, alay a, bizde aytılgan – aytılgan cerinde kalıb ketüvçendi. Millet ökül, respublikanı parlamentini bölümünü başçısı Hapça ulu gazetde oyumun aythan bla kalmay, ol işni boynuna alıb, prezidentge da tübeb, parlamentde da soruunu köndelen salıb, halkıbıznı tarih-kül’türa eskertmelerin saklaunu üsünden hükümetge begim aldırtırga kerekdi. Cuvablı kullukçula ol işni eterge unamasala, anı da açık aytıb, halkga bildirirge kerekdi. Ol zamanda tarih eskertmelege da, alanı saklarga unamagan onovçulaga da halk kesi bir onov eter.

Seyir tülmüdü, «Karaçay halk sürgünden kayıthanlı – 50 cıl» deb, komissiya kuralıb, respublikada aşau-içüv, toy-oyun eterge hazırlanadıla. Orta Aziyada uva, talay miñg Karaçaylı, 1943-nçü cıl Stalin çaçhan cerleden curtlarına kayıtalmay turadıla. Zavallıla, Karaçay-Çerkes respublikanı algınñgı tamadalarına – Hubiy uluga, Semen uluga – keleçile iyib, bizni ızıbızga kaytarırga bir boluşuguz deb, calbarıb küreşgendile. Boluşmagandıla. Bügün da küreşedile. «Camagat; kullukçusa, cazıuçusa, citi kalamıñg bardı. Karaçay-Çerkesiyanı tamadalarına sen da bir söz cetdir – busagatda da – Rossiyanı prezidenti Putinni “Tışında ahlularıbıznı Curtha kaytarıvunu üsünden” Ukazı-Begimi çıkgandan sora da, kayıtalmasak – biz mında, Kırgıznı, Kazahnı, Uzbekni içinde erib, tas bolub keterikbiz. Bügün oguna Karaçayga kayıtırga hazır bolganıbıznı bildirebiz» deb, 423 üydegi keterge şagatlıkların bildire, kol salıb, menñge kagıt cazgandıla. Ol kagıtlanı men da Karaçay-Çerkes respublikada «Tışında ahlularıbıznı Ata curtlarına kaytarıvunu hakından komissiyaga» cibergenme. Alkın cuvab cokdu. Komissiyanı ne aytırın a, Orta Aziyada Karaçaylıla da, men da aşıgıb saklaybız.

Seyir tül müdü, «Karaçay halk sürgünden kayıthanlı – 50 cıl» deb, kuuanç bayramla eterge hazırlanadıla, biyagı haram aşau-içüw bla, közbau toy-oyun bla halknı mıyısın tubanñga iyerikdile. Bu ömür carımnı içinde, Curtunda, Halkıbıznı adamlık, halklık şartları aynır, begir ornuna, nek azaya baradıla deb, sagış eterik, sagış etdirlik a bar mıdı? Ol kallay kuuançdı, Curtuna kayıthandan sora 50 cıldan tilibizge, ceribizge, tarihibizge korkuu bar ese?

Art 20 cılnı içinde Karaçay til bla adabiyatdan bir okuu ders kitab çıkmagandı. Şkollada ana tilni derslerin azdan az ete baradıla. «Karaçay til bla adabiyat dersleden sabiyleribizni başlarına boş etigiz» deb aylanñgan Karaçaylılaga da tüberge bollukdu. Ne aythın? Sabiy tilin, tarihin bilib ösmese, ol artda «halkım, curtum» dey, kalay bilir? Allay adam artda onovçu-kullukçu bolsa da, halkına ne igilik eter?

Ölmegenñge bir madar boladı. Ölmese, aurugan da bir kün bir sau bolur. Ölgenñge uva madar cokdu. Ana tilibiz bir ketse, ömürde da ızına kaytaralmazbız. Tilibizni saklanırın ne kral, ne zar honşula izlemeydile. Alay a, tilibizni öltüre turgan murdarla va – kesibizbiz. Kaysı tilde söleşe eseñg, kaysı tilni saylay eseñg, kaysı til senñge ana til bola ese – sen añga kulluk etese. Millet anñgıbız allay bir karuvsuz bolgandı – ana tilibizni korkuvun, kaygısın etgen hazna adam cokdu. Tarih eskertmeleribizge da anı üçün es bölünmeydi. İçibizden çıkgan onovçulanı onovları halkların, curtların tonou bolub kalganı kucur tül müdü? Kucur tüldü. Alanı alay malköz etib ösdürgen atalarıdı-analarıdı. Men, kuru da, kullukların halklarından baş körgen Karaçaylılanı, halklarına ökül bolmagan onovçularıbıznı, parlamentçileribizni, aydınlarıbıznı tersleb turganma. Alay a, tüzün aytırga kerekdi: amantiş onovçulanı da, alaga orayda tarthan kul halili intelligentsiyanı da duniyaga carathan – halk kesidi. Ekinçi canından – Karaçay halkın, curtun caklarga unamagan, Karaçaynı tilin, tarihin, kül’türasın saklarga unamagan, kim da bolsun – alim ese da, cazıuçu ese da, onovçu-kullukçu ese da – ol kerti Karaçaylı tüldü, özden adam tüldü, musliman da tüldü. Ol ne duniya namısdan, ne ahrat azabdan korkmaydı – ol cañgız küçden korkadı. Hak, Halk dey bilmegen adam ol özden tüldü, ol bizden tüldü. Anı kanı-canı da başhadı. Sen muslimanmısa, gâvurmusa, kulmusa, özdenmise? Allah demegen musliman tüldü, Karaçay demegen Karaçaylı tüldü. Özge halkıbız başdan ayak kul bolub kalay kaldı? Halkıbıznı özden özegi kurub kalgan bolur mu? Kurumagan ese, kulla-kullukçula halkıbıznı-curtubuznu tüb ete turgan sagatda, nek tıñgılab tura bolur?

Bütöv Karaçay-Çerkesiyada em katışhan, em oyulgan, em abızıragan cerle – Karaçay elledile. Adam sanı 200 miñg bolgan Karaçay halknı hakı-ülüşü – sanı 10 miñg bolgan Nogay bla, 30 miñg bolgan Abaza bla, 40 miñg bolgan Çerkes bla teñgdi. Ol halkla barı da Karaçaynı cerinde caşaydıla, Karaçaynı ülüşün aşaydıla, anı üçün da karamay, Karaçayga amanlık etgenley turadıla. Karaçay-Çerkes respublikanı prezidenti (tukumu bla Karaçaylı) Batdı ulunu Abaza, Nogay millet rayonla kurarga kolundan keledi, kesini Karaçay Halkına uva abaza-çerkes közden karaydı. Başha halklaga kul-karavaş bolub turganñga özdendi, Karaçaylıdı derge bolluk mudu? Gürcü kralnı Tegey, Abhaziya Cumhurietlerine barıb, alaga boluşluk eterge küreşib aylanadı. Anı üçün  Gürcü Kral da bizni körüb bolmaydı. Başha halklaga alay can avruta bilgen Batdı ulu kesini Karaçay-Malkar Halkına nek es bura bolmaz? Kabartı Malkarnı cerin sıyırıb, tüb ete turganın köre bolmaz mı? Auuzundan bir söz nek çıgarmaydı? Karaçayda ne bola turganın a bile bolmaz mı? Ertde-keç bolsa da, Batdı ulu prezidentlikden keterikdi, alay a, halkına, curtuna ol salgan kıyınlıknı artda kelgen tüzetallık tüldü.

Halk sürgünden kayıthanlı 50 cıl boladı. Cıldan cılga Karaçay Halknı halı amandan amanñga barıb turgandı. Sovet Soyuz çaçılganlı uva – iş bek osalga burulgandı. Karaçay Halkdı kıyın, bek kıyın bolumga tüşgen, ansı honşu halklanı – Abazanı, Çerkesni, Nogaynı, Kazaknı da hataları cokdu. Bizni bu bolumga cetdirgen kimle bolganların bilebiz. Amantiş onovçula kara işlerin bardıradıla, intelligentsiya alaga orayda tartadı ne da haram tıñgılaunu basıb turadı. Ahırı uva nege kelgenin körebiz: Karaçaynı Kadau Taşın cara turadıla.  Köb turmay, «Halkıbız sürgünden Curtuna kayıthanlı – 50 cıl» deb belgilerikbiz. Birazdan da, «Kesi razılıgıbız bla Ereseyge koşulganlı – 450 cıl(!)» deb, toy eterikbiz.

Ne tarihibizni, ne kesibizni cukga sanamaganları seyir tül müdü? Seyir tüldü. Onovçularıbız-kullukçularıbız – ov, intelligentsiyabız-aydınlarıbız – şau. Entda bir kere esgertib koyarga izleyme:

Kasımnı ekisinde 1828-nçi cıl Hasauka uruşda ceñgib, Karaçay Kralnı zor bla, kazavat bla kesine alay koşhandı Orus Kral.  Hasauka uruşha keli cıl 180 cıl bollukdu. Karaçaynı Kadau Taşını katında muzey da açıb, ma anı belgilerge kerekbiz biz.

1557-nçi cıl Kabartı kesini biyçe kızın Mariyanı da Orus patçahnı tübüne atıb, «bizni kesigizge kul etigiz» deb, İvan Groznıyge tabınñganına bıyıl 450 cıl boladı da – belgilesinle ol bayramların! Bizde (Karaçaydagı) Çerkeslile da Kabartıdan kaçhınçıladıla – ala da erkindile ol bayramnı belgilerge!

Kasımnı ekisinde 1943-nçü cıl Curtundan Orta Aziyaga sürülgen Karaçay halk 1957-nçi cıl kayıtalgandı ızına. Stalin ölgenden sora onovga kelgen Hruşövnu (Kuruşevni) küçü bla. Ma anñga eskertme salırga kerekdi, atın da bir ara oramga atab. Karaçay halknı Curtundan köçürüv begimge kol salgan Orus hukmetni (hükümetni) başçısı Kalinin bolgandı 1943-nçü cıl. Anı atın cürütgen oram bardı bügün da. Ol murdarnı atın kurutmay turganıbız bizge sıysızlıkdı. Ol da ekinçi eteribiz.

Bizge ötürük bayramla kerek tüldüle. Halkıbızga, curtubuzga sak bolayık, halkıbız, curtubuz üçün ölgenleni unutmayık. Tarih esibiz ketgenden, millet anñgıbız cok bolgandan Allah saklasın. Ölgen tilleni, ölgen halklanı sanına koşulgandan Allah bla saklanayık. Biz madar etsek, Allah kadar eter. Başhala etmeyle deb karamayık. Cañgız kesiñg eseñg da – adamlık-muslimanlık borçuñgdan çık: ölgünçü insan hakları üçün, millet hakları üçün küreş. Koldan kelgenni eteyik, koldan kelmegenñge Allah onov eter.

 

Kürsü

Bilâl Laypan / 24.03.2007