KARAÇAY-MALKARLILANI TAMIRLARINI ÜSÜNDEN

SILPAGARLANI YILMAZ NEVRUZ

Birleşik Kafkasya Dergisi, Sayı: 1, 1994-95, Eskişehir, s. 41-57..

Karaçay-Malkar halkını üsünden tarih canı bıla cürütülgen ilmu-izlem işlege ketgen ömürnü ayagında başlangandı, anı da kişi alimle bardırgandıla.

Andan beri bu zatnı üsünden türlü türlü ipotezle caraşdırılgandı:

-Karaçay-Malkarlıla Kafkas'nı otokhton halkıdıla, tilleri artdan Türk tilge burulgandı.

-Karaçay-Malkarlıla İran tilli Alanladan kalgandıla, tilleri zamannı içinde Türk tilge türlengendi.

-Karaçay-Malkar halkını burungu ata-babaları, kavumlanı ullu köçleri bargan ömürleden başlab Şimal Kafkas'da ornalgan Türk tilli halkladan Mingitau'ga kısılıb kalganladıla.

Bıladan başha comaklada, aytuvlada aytılgan haparla bar ese da alanı epope (destan) canı bıla bagası bardı ansı, ilmu canı bıla argument bolluk tüldüle. Bu tarih haparladan birin men nazmu halda cazgan edim, artdan Karaçay-Malkar atlı dergide basmalangan edi. Anı bitöv tekstin dergibizni bu sanında da okurga bolluksuz (1).

Endi ogarıda sagınılgan üç ana ipotezni tintib başha çıgarga küreşeyik. Karaçay-Malkar halkını otokhton halkladan bolganı, tillerini artdan Türk tilge türlengeni, degen fikir meni sartınga bek karuvsuzdu. Kafkas taulanı barganı kelgeni em kıyın bir cerinde ornalgan, kalgan halkla bıla tüzevünge* baylam salırga madar tabmayın caşagan bu halknı tili, kalay Türk tilge burulub kalgandı? Tüzlede caşagan Türk tilli halkla bıla kuru da baylam cürütgen Tegeylile, Çerkeslile, Çeçenlile, Lezgilile, Avarlıla, db. tillerin tas etmegendile da Karaçay-Malkarlıla anatillerin neçik tas etib koygandıla? Ne va bu insanla kökden enib mi Mingitau'nu koynuna kongandıla? Arkeoloji canı bıla karaganda, endige deri "otoktan halk" degen ipotezni kertiletirça dokumentle, şagatla tabılmagandı. Ömürleden beri örge süyelib turgan eskertme taşladan bir kavumunu (Karaçayda) cazuvları talay cılnı mundan alga karaçaylı alim Bayçoralanı Soslanbek'ni küreşivü bıla okulgan edi. Alay a eskertmeledegi tekstleni tilini "Türkça" bolganı ajımsız belgili bolgandı. Bu bolumga köre birinçi ipotezni kerti bolganını üsünden begim eterge madar cokdu. Endi, kişi da bu fikirni sanga almaydı (2).

Karaçay-Malkarlılanı İran tilli Alanladan kelgenlerin, artala Türk tilge türlengenlerin kabıl etgen ipotezni da ilmu karam bıla kertige sanamayma. Neçün desegiz, "Alanladan kelgenlerine şek cokdu" deb aytılgan Tegeylile, tillerin türlendirmegendile da, Karaçay-Malkarlıla kalay türlendirip koygandıla? Tegeylileni çaşagan cerleri, barganı kelgeni tınç bir cerdi. Busagatda "Daryal" deb aytılgan "Tar-Col Avuş" da Tegeydedi. Karaçay-Malkarlılanı İran tilli ata-babalarına kesi tillerin üyrete turgan Türklüle, bu millet kullukların kimden da bek Tegeylilege üyetirge kerek edile. Söznü uzatırga kerekli zat körmeybiz, Alan-İran tilni Türk tilge türlengeni, degen ipotez da karıvsuz bir fikirdi, ilmu kertiligi da cokdu. Alay a, Karaçay-Malkarlılanı etnik ösümlerinde Alanlanı ayırıb ençi cerleri bardı, biraz sora munu üsünden kengi bıla söz aytırıkbız.

Ogarıda sagınılgan ipotezleden alimleni em bek es bölgeni, ''Karaçay-Malkarlılanı burungu ata-babaları, kavumlanı ullu köçleri bargan zamanladan başlab, Şimal Kafkaz'da ornalgan Türk tilli halkladan Mingitau'ga kısılıb kalganladıla'' degen ipotezdi. Bu fikir arkeolojik, sosyo-antropolojik, em da linguistik canı bıla kün künden küçlenib baradı. Arkeolojik kazuvlada Hunlaga, Bolgarlaga, Alanlaga, Hazarlaga, anı kibik Kıfçaklaga sanalgan materyalla tabılgandıla (3). Sosyo-antropolojik karam bıla, bu tabılgan materyalla tintilgende bılanı Altayladan Tuna suvga deri cayılgan cerlede caşagan burungu Türk kavumlanı cürütgen savutlarına uşaşlıgı kün carıkga çıkgandı. Linguistik canı bıla es bölsek da köb uşaşlıkla körebiz. Karaçay-Malkarlılanı busagatda cürütgen tillerindegi sözleni aslamısı, burungu Türk tilli kavumlanı cürütgen tillerindegi sözledile. Ozgan ömürleni küçü bıla sözleni morfolojik em da fonetik ençilikleri bir kesek türlengen ese da bir tamırdan kelgenleri çırtda akgıl-tekgil bolmazça belgilidi (4).

Bılayga deri aytılganlanı kıshası bıla aytırga kerek ese, ma bu hükumga barabız: Karaçay-Malkarlıla Mingitau'nu tögereginde caşaganlı ajımsız 2000 cılga cuvuk zaman ozgandı. Etnik tamırları kuru bir halkga tirelmeydi; bir talay kavumnu, artıksız da Türk tilli kavumlanı cıyımdıgıdı. Bulanı içinde: Hunlanı, Alanlanı, Bolgarlanı, Sabarlanı, Hazarlanı, Kıfçaklanı çertib sanarga kerekbiz.

İSKİTLEDEN BİR KAVUM
Tarıhlanı cazganına köre Karatengizni şimalında çaşagan İskitle kuru bir kavum bolmagandıla, başha milletleden halkla da alaga boysunub çaşagandıla. Bılanı içinde Türk tilli halkla bolganına şek çokdu (5). Neçün desegiz, İskitle İran tilli bolganlıkga Orta Aziya'dan kelgendile. Alaydan kötüf* Ülgen* zamanlarında Türk tilli halkladan bir kavumlanı allarına sürüb kelgenlerine igi es bölgen alimle bardıla. Alay a bılanı barına da İskitle deb koyadıla. Şimal Kafkas'ga em algın kelgen Türk tilli halknı, ma bıladan bir bolganı esebge keledi, degen oyum bardı. Bu oyum, dokumentle bıla kün carıkga çıgarılsala, Karaçay-Malkarlılanı ata-babalarını İssa'dan talay ömürnü algadan beri Şimal Kafkas ' da caşaganları belgili bollukdu.

SARMATLA-ASLA
İskitleden sora, alanı cerlerinde Sarmatlanı körebiz. Ala da İran tilli kavumladandıla. Tarıhçılanı aythanlarına köre ol közüvde Kafkas'da Roks-Alanla, As'la deb eki halk, Sarmatlaga boysunub caşagandıla. Endige deri cürütülgen tintivlede Roks-Alanlanı İran tilli, Aslanı da Türk tilli bolganları belgili bolgandı. Meni oyumuma köre, ma bu Asla Karaçay-Malkarlılanı ata-babalarını al özegi, al urlugu bolgandıla. Roks-Alanla bıla Aslanı Şimal Kafkas'da ornalganları İssa'dan bir ömür bıla cartını alga baradı. Meni sartınga bu eki halk, ullu Alan halknı alçıları bolub, aladan igi kesek alga Kafkas'ga kelgendile (6).

ALANLA
İssa'dan bir ömür sora Alanlanı bütöv avurlugu orta Aziya'dan kötürülüb kün bathanga kelgendile, Sarmatlanı horlab alanı cerlerin küçlegendile. Alanlanı devletleri Şimal Kafkas'dan İtil Suv bıla Don Suvnu ogarlaklarına deri cayılgandı. İssa'dan sora IV-nçü ömürnü al carımına Hunlula İtil'den ötüb Alan curtlaga kirgenlerinde, Alanlanı bir kavumu Avrupa tabaga kozgalgandıla, bir kavumları da mıllıkların Kafkas Taulanı miyiklerine athandıla, alayda köb ömürleni caşagandıla. Bu közüvde kelgen kerti Alanlanı, (men alçı Alanla degen) Roks-Alanla em da Asla bıla katışhanlarına şek coktu (7).

Alanlanı tillerini üsünden alimle art sözlerin tügel aytıb boşamagandıla. ''İran tilli'' degen ipotez, art ala karuvsuzdan karuvsuzga baradı. Anı cerine, ''Türk tilli" degen ipotez küçlengendi. Bügüngü Karaçaylı antropologla, arkeologla, tarıhçıla, tilbilimçile bu ipotezni kertiligin begimler üçün ullu kazavatdadıla. Köb barmayın Alanlanı Türk tilli kavum bolganları kün carıkga çıgarıllıkdı, deb oyumum alaydı (8).

Kafkas'da caşagan Alanlanı üsünden Arab, Bizans, İran tarıhlada tang kesek hapar aytıladı. Alanla, Hunlulaga horlanıb Şimal Kafkasha kısılgandan sora, alçı Alanlanı (Aslanı) salgan urlukların ösdürgendile. Bılaylık bıla, artda Karaçay-Malkarlılanı ata-babaları bolluk bu kavum, köb ömürleni Mingi Tau'ga kısılıb ozdurgandı.

BOLGARLA
Ullu Hun Kralnı halkı kuru Hunluladan kuralmagandı, köb halklanı bir konfederasyonu bolgandı. Utigurla, Kutigurla deb eki ullu bölekge ayrılgan Bolgarlıla da Hunlulaga boysunub caşagandıla. Kutigurla Karatengizni şimalında, Utigurla va Koban suvnu tögereginde ornalgandıla. Söznü bılayında közden callagan bir zatnı çerterge kerekdi: Utigurlanı Koban suvnu tögereginde ornaluvları Hunladan da, Ullu Alanladan da algadı (9). Suryalı cazıuvçu Mar Abbas Katuni'ni kitabında (III-nçü ömürde cazılgandı) Bolgarlılanı Kafkasga İssa'dan alga 149-127 cıllada kelgenleri cazılıbdı. Munu kerti bolganına söz cokdu. Talay cılnı mundan alga, Karaçaylı alim Bayçoralanı Soslanbek, ömürleden beri Karaçay'da süyelib turgan bir kavum eskertmeleni cazuvların okudu. Tilbilimçile, ortaga salıngan tekstleni, burungu Bolgarça bolganına begim etgendile. Aytılgan eskertmele V-nçi ömürde salıngandıla. Bıllay tavuşluk bir madaniyatnı ortaga salgınçıga deri Bolgarlıla talay ömürleni Mingitau'nu eteklerinde bolurla, degen oyum akılga kelişedi. Alay a ajımsız bolgan bir zatnı çertmeyin ozmayık: Sagınılgan eskertmele V -nçi ömürde salınganlarına köre, Karaçay-Malkarlılanı ata-babaları em az tergev bıla 15 ömürden (15 yüzyıl) beri Mingitav'nu tögereginde caşab turgandıla. Bu oyum, cazuvlu dokumentlege köredi, alay a aytılgan zaman 2000 cıldan da artıkdı. Utigur Bolgarlıla Karaçay-Malkarlılanı etnik ösümlerinde Alanlaça (Aslaça) ullu rol algandıla (10).

SABARLA-SABİRLE-SİBİRLE
Sibir'ge atın bergen bu Türk tilli halk, 503-517 cıllanı arasında Orta Aziya'dan kobub İtil suv bıla Don suvnu arasından Kafkasga deri cayılıb ornalgandı. Zamanlarına köre bilimde da, teknikde da alda bolgandıla, Sabarlıla. Şimal Kafkas'nı üyür halkların keslerine boysundurgan bıla kalmayın, Künlüm Kafkasga da ötüb alaylada Sansanile em da Bizanslıla bıla uruş etgendile. Justinianus I'ni kününde Sabarlılanı başlarında "Boarık*" atlı bir katın han bolgandı. Anı cüz ming sanlı küçlü askeri bolganın tarıhçıla cazadıla. Aytuvluk Sasani patçah Nuşiravan-Adil sabarlıla bıla köb uruş etib, alaga köb zaran salgandı (557). Anı ızı bıla orta Aziya'dan kelgen Avarlılanı çabıvulu (576) Sabarlılanı amalsızga tıygandı. Em ahırında Ullu Köktürk Devletge boysungandıla. Köb tarıhçılanı kabıl etgenine köre bu Sabarlıla, VII-nçi ömürde devlet kuragan Hazarlanı alçılarıdıla, bıla barı da bir kavumdu. Hazarlılanı eki ana butagı Semender bıla Belencer degen ulusla (ordala) Sabarladan başhası tüldüle. Ogarıda aytılınganı kibik köb avtorla Sabarlıla bıla Hazarlılanı bir millet bolganların em da "Sabar" degen söz bıla "Hazar" degen söznü bir söz bolganın aytadıla (Al-Masudi, Dunlop) (11).

Alçı Sabarlanı Kafkas'nı boysunduruvu 150 cıl çaklı bargandı. Ullu Hazar davlet kuralgandan sora va küç anga ötgendi. Bir ömür bıla cartını Kafkas halklanı keslerine boysundurub caşagan Sabarlanı da Karaçay-Malkarlılanı etnik ösümünde rol alganlarına söz cokdu.

HAZARLILA
Karaçay-Malkarlılanı etnik ösümlerinde, millet ençiliklerini işlengeninde bek ullu kıyınları bolgan Hazarlılanı davlet kuravları VII-nçi ömürnü ortalarına tübeydi. 300 cıl çaklı bargandan sora küçden tüşüb çaçıladı. Hazarlılanı Şimal Kafkas'ga bek baga bergenleri, alaylada kuragan alamat şaharlarından da belgilidi: Semender, Derbent, Tamatarhan, db. Bıladan Semender atlı şahar, Hazarlılanı birinçi araşaharları bolgandı. IX-nçu ömürde bargan Peçenek Kozgaluv, Hazarlılanı küçden tüşüredi. Bu sebebden, Peçeneklege boysunub caşagan Orus kinyazla Hazarlılaga çabıvul etib tebregendile. Em ahırında KIFÇAKLA kelib Peçeneklileni kün bathanga kuvadıla, Orus kinyazlanı keslerine boysunduradıla, Hazar davletni da çaçadıla (11).

Hazarlıla da Karaçay-Malkarlılanı etnik ösümlerini, millet mekamlarını kuralıvunda kadav taşladan biri bolgandıla.

KIFÇAKLA
Karaçay-Malkarlılanı etnik ösümlerine millet ençiliklerine ahır tamganı salganla Kıfçakladıla. Alanı küçü bıla tilleri da ösüb, aynıb dialekt karakterni aladı.

XI-nçi ömürden başlab Selçuklula künlüm Kafkas'nı, Kiçi Aziya'nı, dagıda kalgan cerleni küçleb ullu davlet kuray aylangan zamanda, Gürcü patçahla Kıfçakla bıla şohluk baylam salıb, alanı boluşlugu bıla Selçuklulaga karşı tururga oyum etgendile. Asker boluşluk tabhan bıla kalmay, on mingle bıla Kıfçak üydegini kesi curtlarına çakırıb, alanı Çoruh suv bıla Kura suvnu tögereklerinde ornalthandıla. Bılaylık bıla em adam sanların köbeytirge em da Selçuklulaga karşçı Kıfçaklaça zalim uruşçu bir halknı ömürlük boluşlugun tabarga murat etgendile. Köb barmayın Kıfçak köçkünçüle Hıristiyan dinge kaythandıla, tillerin da unutub GÜRCÜ tilni algandıla. Alay a artdan, Çoruh suvnu cağalarında caşaganladan bir bölegi Türk karnaşlarını, musliman Oğuzlanı dinlerin saylagandıla. Meni oyumuma köre bügün Acaria'da caşagan Gürcü muslimanla, ma bu Kıfçaklanı üzügünden kele bolurla (12).

Kıfçaklanı sanları köb bolganlıkga keslerin feodal caşaudan kutharıb, birigib kerti davlet kurayalmalgandıla. Bölek bölek bölünüb, hanlıkla, biylikle bolub köçkünçü halda caşagandıla. Kerek künde asker küçlerin birge eterge da bilgendile. 150 cılga cuvuknu arı bıla beri, artıksızda honşu slav halklaga çabıvul etib keçimlerin tabarga küreşgendile. Em ahırında aşav-caşav tarkaya tebregeninde "cal bıla askerçilik" eterge da tüzelgendile

Bir kavumu Kırım'dan kemelege minib Mısır'ga köçedi, bir kavumu da cerleşik caşavga köl salıb orta İtil' ge köçüb, alaylada caşab turgan Bolgarlılaga katışadı. Avrupa tabaga, Bizans'ha (13), Slavia'ga köçgenle da köbdüle. On mingle bıla Kıfçaklı üydegini Gürcü Kıral'ga köçgenin algarakda çertgen edim. Da ma bu közüvlede tang kesek Kıfçaklı üydegi Koban başı'na, Mingitau'nu eteklerine kısıladı. Alayda burundan beri cerleşik halda caşab kelgen karnaş halklanı Aslanı, Alanlanı, Bolgarlanı, Sabirleni, Hazarlanı birge koşlarına colugub ala bıla bir camagat bolgandıla, Kıfçakla.

Migitau'ga kelgen Kıfçaklıla igi kesek bolur edile, ömürleden beri alaylada caşagan Türk tilli cıyımdık halklanı (Karaçay-Malkarlılanı ata-babalarını) caşauların da, tillerin da, tinlerin da, millet ençiliklerin da keslerine uşathandıla. Bılaylık bıla üs üsge kongan talay Türk tilli kavumga em ahırında, dagıda bir Türk tilli kavum, Kıfçaklıla koşulub Karaçay-Malkarlılanı millet ençiligine ahır tamganı salgandıla.

Bılayga deri aytılınganlanı cobbu cıyıb, em da kıshartıb ahır oyumubuznu ortaga salayık: Karaçay-Malkarlılanı etnik urlugu Asla bıla salınadı. Alanla, Bolgarla, Sabirle, Hazarla em da Kıfçakla bıla aynıb ösümün tolturadı, millet ençiligin da aladı. Bu oyumga köre: Karaçay-Malkar halk kuru bir kavumdan kelmegendi, talay halknı birgeliginden tuvgandı. Bılanı içinde Türk tilli halklanı köblük bolganına şek cokdu. Etnik ösümlerin tolturub millet karakterlerin begitginçige deri ayausuz 1400 cıl ozgandı. Andan beri va (XIII-nçü* ömürden beri) Karaçay-Malkarlılanı millet ençiliklerinde ullu türlenmeklik bolmayın bügünge kelingendi.

Karaçay-Malkarlılanı etnik ösümleri aynıb, millet karakterleri ençilik algan zamanda, alanı honşu halkla bıla kültür aluv-saluvnu taymazdan bardırganlarına şek cokdu. Alay a kesi özeklerin, kültür ençiliklerin ömürleden beri kıyau saldırmay saklarga küreşgendile. Sözüçün: Adıklıla (Adigele) bıla Tegeylilege (Kabardeyle) tillerinden köb sözle bergendile, aladan da algandıla. Malçılıknı üsünden bek usta em da bilimli bolganları sebebli honşularına köb zatlanı, köb coruklanı üretgendile. Karaçay-Malkarlılanı sözlü adabiyatları, artıksız da cırçılıkları taulu halklanı barından da aldadı. Unutulmagan işleni, ullu kıyınlıklanı ne da aşhılıklanı üsünden köb cırla caraşdırgandıla. Bulanı köbü bügün da cırlanganlay turadı. Artıksız da epope (destan) adabiyatları bir da baydı. Adıglıla bıla Tegeylile üleşelmey turgan "Nart Tauruhla" kertide Karaçay-Malkarlıladan cayılgandı. Alada aytılıngan cigitleni, emegenleni, dagı da kalgan zatlanı atları burungu Türk tildedi. Bügüngü Karaçay-Malkar tilde bu sözleni köbüsünü maganaları belgilidi. Tegeylile bıla Adıglıla Nart bagatırlanı atlarını Karaçayçalarını közlerin-başların sındıra kesi tillerine köçürürge küreşgendile. Sosuruk'nu "Sosurka", Satanay Biyçe'ni "Setenay Guaşe", Örüzmek'ni "Wuesirmes" (Wersemes) etgendile. İgi es bölüb karagan izlemçile bu sözleni tamırların, Karaçayçadan çıkganın kıynalmay angılarıkdıla.

Karaçay-Malkarlılanı tamırlarını kaydan kelgenini üsünden bilgenleribizni açıklarga küreşdik. Endi "Karaçay" em "Malkar" atlanı kaçan, kalay cürütüle tebregenini üsünden oyumubuznu aytırga küreşeyik.

KARAÇAY
''Karaçay atnı kalay atalganını üsünden türlü türlü aytuvla, ipotezle bardıla. Bu zatnı üsünden köb avtorla, köb zatlanı aythandıla, cazgandıla. Barında da türlenmey kalgan oyum, "Karaçay'' atnı "Karça" dan kelgenidi, ilmu tayançak bolmadan kurgak aytuvlanı tinterge kerek körmeybiz.

Meni oyumuma köre "Karaçay" atnı algı burun Kabartılıla cürütgendile. Söznü tamırını barıb "Karaça"ga tirelgeni kertidi. Bilingeni kibik, Kabartılıla Şimal Kafkas'ga XII-XIII-nçü ömürlede kelib ornalgandıla. Ol közüvde, Mingitau'ga kısılıb caşagan Türk tilli cıyımdık halknı başında Karça atlı bir başçı bolgandı. Anı kününde, Karaçay-Malkarlılanı ata-babalarını cangı honşuları Kabartılıla bıla baylamları bolganına ne aytuv bardı. Söznü bılayında köb izlemçini közünden callab ketgen bir zatnı çerterge izleyme: Burungu Türk tillede "Karaça", "Saruça'', "Akça" degen atla köb cürütülgendi. Bu sözledegi ''ç'' tavuş, bir birlede''c" bolub da kaladı: ''Karaca'', ''Saruca'', ''Akca'', ''Kızılca'' degença. Alay a burungu Türkleni tarıhlarında "Karça" degen atha sıngar da tübemeybiz. Meni sartınga ömürleden beri biz ''Karça'' deb turgan atnı tüzü, al formu "Karaça" bolgandı. Zaman bıla aradan ''a" tavuş çortlab "Karça" bolub kalgandı.

Kabartı tilde ''ey'' degen calgau, Türk tildegi ''lı-lu-lı-li'' degen calgaudu: "Anıkı, anga baylamlı'' degen magananı beredi. Söz üçün: Kabartı halknı kesi atı ''Kabard-ey'' da burungu başçıları "Kabard"dan keledi. Maganası va ''Kabard-nıkıla", ''Kabard'nı cıyını'' demeklikdi (14). Burun zamanlada ''millet at'' bek cürütülmegendi, anı cerine halkla, başçılarını atları bıla aytılıb turgandıla: Selçuklula, Artuklula, Timurlula, Harezmşahlıla, Osmanlıla degença. Ol anda aytılınganıça, Kabartılıla busagatda caşagan cerlerine kelib ornalgan zamanlarında Bashan başında, Çerek başında caşagan Karaçay-Malkarlılanı ata-babaları bıla honşu bolgandıla. Alanı belgili başçıları ''Karça''nı, ne da ''Karaça''nı Kabartılıla bıla ''Cer-suv'' üsünden köb dauları bolganına şek cokdu. Da ma bu Kabartılıla Bahsan başında caşagan Türk tilli honşu halkga, başçılarını atı bıla ''Karaç-ey'', ne da ''Karç-ey'' deb koygandıla. Köb barmayın söz ''Karaçay" formga türlengendi. Tilbilimçile meni bu ipotezimi menden aşhı aygaklarıkdıla, endi kulluk alaga tüşedi.

''Karaçay'' atnı atalıvu Kabatılıla bıla baylamlı ese, bu atnı kaçandan beri aytılganı da kesiliginden belgili bolub kaladı: XIII-nçü ömürnü başı. Alay a cazuvlu dokumentlege tüşüvü köb soradı. Munu da sebebi taulu halklanı cazuv cürütmegenleridi. Endige deri tabılgan dokumentlege köre XVII-nçi ömürde (1649) ''Karaçay" atnı cürütülgenine şagat bolabız (15). Alay a bu söznü, mundan köb algadan cazuvlu dokumentlege salınganına söz cokdu. Munu kertiligine şagatlık etgen zatla bardıla: Eresey'ni belgili patçahı İvan Grozniy caşagan közüvde (XVI-nçı ömür) Kamgut, Kanşaubiy, Elbuzduk, Gilâstan degen karnaşla Karaçaylılaga başçılık etgendile. Karaçaylı alim Habiçlanı Muhammat'nı aythanına köre bu caşlanı atalarını kününden başlab, Kabartı Karaçay'ga casak töleb turgandı. Kamgutbiy'ni zamanında Karaçaylıla kuru Bashan em Çerekbaşı bıla kalmay, dagı da köb cerlege iye bolgandıla: Busagatdagı Kabartı'nı bir bölegi, Açısuv (Min-vod), Beştau (Pyatigorsk), Esenlik (Esentukiy), Narsana (Kislovodskiy), Karatöbe (Suvorovoskiy), Açemezkala (Ispravnaya-Stanitse), db. Aytılıngan biyleni zamanında Karaçaylılanı adam sanı da köb bolgandı (16).

Kabartı, Elbuzduk'ga casak tölemezge deb İvan Grozniy'ni boluşlugun tabarga küreşgendi. Kabartını biyini, kesi kızın İvan Gronizy'ge bergeni da munga şagatlık etedi. Kabartı, munu bıla da kalmay Kırım Han Devletgeriy'ni da Elbuzduk'ga üsdürgendi. Devletgeriy 30 ming sanlı askeri bıla Beştau'ga kelib Karaçay'ga uruş başlathandı. Uruş, kün bıla cartını burgandı. Eki canından da köb asker kırılgandı. Dağıstan'da caşagan Kumuklula Karaçay'ga boluşhan esele da Elbuzduk horlangandı. Aytılgan uruş 1553-nçü cılda bardırılgandı. Bu tarıhnı kerti bolganına, ol közüvde, Polonya patçahnı Davletgeriy'ge cibergen algış kagıtı şagatlık etedi.

Kırım Han Davletgeriy, Karaçay bıla küreşe turgan zamanda İvan Grozniy da Kazan'nı çaça turgandı. Devletgeriy a boluşur cerine boluşmay, Karaçay bıla küreşgenni tabha sanagandı (17).

Elbuzduk horlangandan sora, sau kalgan askerlerin alıb Mingitau'ga mıllıgın athandı. Bashan canına kaytırga tab bolmay, busagatdagı Biyçesın bıla anı ogarı canındagı cerlede cangı elle kurab ornalgandıla karaçaylıa: Ogarı Tohanalı, Töben Tohanalı, Ogarı Kanşaubiy, Töben Kanşaubiy, Migitau'nu tüz tübünde salıngan Kükürtlü... Ol közüvlede kuralgan elledile. Kükürtlü'nü adamları, cik derikleri kalmay eminadan kırılgandıla. Kalgan elle da zamanıbızga deri kelalmagandıla. Uruşlanı tışında emina, karaçeçek degença cukgan auruvla Karaçay'nı talay colda kırıb tavusurga cetdirgendi. Narsana'nı töben canında salıngan Aktoprak el da 18-nçi ömürde eminadan tüb bolgandı. ''Badinanı Cırı'' bu el tübegen kıyınlıknı üsündendi.

Karnaşlanı kününde kalala da işlegendi: Küçükkala, Taşköpürkala. Cögetey'ge cuvuk Kızılkala, Hudeskala, Elcurt'da Akkala (bu kalanı ceri busagatda belgili tüldü, taşdan işlegen bolmaz edi).

Angılaşınganına köre Beştau uruşdan sora Karaçaylılanı aslamısı, eski cerlerinden kötürülüb Mingitau'nu Koban canındagı eteklerine ornaladıla. Bir bölekleri da eski curtda (Bashan'da, Çerekbaşında) kaladıla. Bılayda kalganlaga artdan ''Malkarlıla'' deb aytıllıkdı.

Karaçaylıla Beştau uruşdan sora kuragan ellerinde ömürlükge çaşar madar tabmagandıla. Cukgan avruvlanı, çabıvullanı zoru bıla sanları azdan azga bara tebregeninde ''saklanganı tınç cerlege'', Kobanbaşı'na örlegendile. Alayda Kartcurt, Uçkulan, Hurzuk degen ullu elleni salıb bir cerge cıyılırga küreşgendile. Uçkulan'da El buzduk bıla Gilastan'nı em Goşayah Biyçe'ni keşeneleri bügün da belgilidi (18).

MALKAR-MALKARLILA
Bashan tabada, burungu atacurtda kalgan Karaçaylılaga kalay ese da honşuları da, Oruslula da ''Karaçaylı" deb aytmagandıla. Anı cerine caşagan cerlerini atı bıla. Bızıngılı, Çegemli, Holamlı, Malkarlı deb koygandıla. Artala, Eresey'ge boysungandan sora alaylaga, kral kagıtlada ''Balkaria'' deb cazılgandı. Bu sebebden bashançı Karaçaylıla ''Balkar-Balkarlı'', ne da kesleri aytgança ''Malkar-Malkarlı'' bolub kalgandıla. Prof. M.Miller ''Balkar'' atnı ''Bolgar"dan kelgenin, Balkarlılanı tamırların, barıb Azak'da caşagan Kara Bolgarlaga tirelgenin ayta ese da munga tüzdü degen kıyındı (19). Alay a kim ne aytsa da, Bashan canında caşaganla da, Koban özenlede caşaganla da, bir halkdıla, bir kavumnu üzügüdüle. Söznü kıshası bıla aytuv kerek ese, barıda ''Karaçaylı''dıla.

1828-nçi cılda Eresey asker kelginçige deri Kobanbaşındagıla da, Çerekbaşındagıla da, Bashandagıla da birge caşay edile, neleri da birge edi. Ne kelsin kolonyaçı Eresey Hukumetle ''böl de cut" degen coruknu kolga alıb kün tuvgandağı Karaçaylılanı, ''Balkar" atı bıla Terek Oblastına, Karaçay'nı da Koban Oblastına bayladıla. Bu bölüvçü politika, Sovyetleni kününde bardırılganı kibik bügün da bardırıladı. Alay bolsa da tin birlik çaçılmagandı. Eki bölekni da talpıvu birgelikdi. Kolonyaçılanı ayakları Kafkas'dan taya tebrese bu ideanı kertilenirine şek cokdu.

AHIR SÖZ
Karaçay-Malkarlılanı ata-babaları talay Türk tilli kavumnu cıyımdıgıdı. Ala Kafkas'da Mingitau'nu tögereginde caşab tebregenli ne ayavsuz 2000 cıl, cıyırma ömür ozgandı. Tilleri Alança (Asça) bıla başlab, Bolgarça bıla aynıb, Hazarça bıla ösüb, Kıfçakça bıla ösümün tolturgandı. Karaçaylılanı Kobanbaşı'na kelüvleri XVI-nçı ömürnü ekinçi carımına tübeydi. ''Karaçay" degen at, XIII-nçü ömürdegi başçıları Karaça'dan, ne da Karça'dan keledi. Bu atnı em algın Kabartılılanı cürütgenine şek cokdu. ''Malkar'' at da Eresey kelgenden sora cürütüle tebregendi. Karaçaylıla bıla Malkarlıla bir halkdıla, bir miletdile. Bu sebebden barına da ''Karaçaylı'' derge kerekdi.

Habiçulu'nu kasetge alıngan söleşivünde, bu karnaşlanı atalarını atı ''Hamzat''dı, em da Karça'nı kiyövüdü, deb aytıladı. Alay a munu tüzge sanagan kıyındı. Neçün desegiz, ol közüvde Karaçaylıla mecus dinde bolgandıla. Munu bılay bolganın, ''Kanşaubiy Dağistan'da musliman bolgandı" degen sözleri bıla Habiçulu da çertgendi. ''Hamzat'' at a musliman atdı. Başha avtorla (Aliylanı Umar, Dudalanı Mahmut) caşlanı atalarını atın, ''Bekmırza'' bolganın aytadıla. Anı Karça'nı kiyövü bolganı da şeklidi. Bula barı da XV-XVI-nçı ömürlede caşagandıla. Karça'nı va aladan talay ömürnü alga caşagına şek cokdu.