Kuru Koldu bılayını atı.
Algın atı Suvlu Kulak edi, Terekli da devçen edile. Endi bılayda şorkuldab
bargan kara suv da cokdu, şuvuldab, tögerekge can salıb turgan çeget da cokdu.
Tereklege konub, cüz tamakdan kıçırıb, sızgırıb, cüvüldeb, cırlab turuvçu
kanatlıla da cokdula –başha bereketli curtlaga ketgendile ala da. Kulaknı eki
canında kabırgala da calandıla. Calan bolgan bla kalsala va. Cañgurla cuva,
topragı kete, tab, uvak ayaklıla bulcunurça, kırdık ışanı cokdu.
- Ey, men caş sagatda
bılayda bir bereket, bir kuduret bar edi... Mal da küte’em, çalkı da
çala’em, suvsab bolmasam
da, kara suvundan içmey ketmevçenem – alay tatlı edi ol...
- Da kalay dump bolub kaldı
da ol bereket?
- Kalay
mı?
Alga çegetleni kesib, kurutdula. Cay bola keldi da, birazdan kara suvnu da
çıkganı tohtadı da kaldı. Çeget bla suv bir-birinden karuv ala caşayla. Endi
ekisi da cok.
- Ogay, ters aytasa,- deb,
sözge koşuldu ekinçi cüzcıllık kart. – Suvnu ilipin etib başha kulakga
tarthandan sora, kurub başlagan edi çeget. Çegetni öre-turugun, savun da
kesib artına çıkganlarında va, suv da kurudu da kaldı.
Çegetni kesib
kuruthanlarında mı kurugandı suv, ogese, suvnu kuruthanlarında mı kurugandı çeget?
Özge meni kaygım, carsuvum cañgız Kuru Kol
tüldü. Çegetsiz suv da kuruydu, suvsuz çeget da kuruydu. Çeget –halkdı, suv a
–Ana til. Ma alaga sagış eteme men. Çegetniça, algın halkımı kesib küreşgendile,
tübelek kurutur üçün, curtundan-topragından ayırıb, tamırı bla kobarıb, eltib
kum tüzlege athandıla. Fırgavun(Allâh
bilmez Firavun-Stalin) ölüb, Kral tamada
avuşunñganında, 14-cıllık sürgünden halk Curtuna kayıtalgandı. Alay a, anı
algınça taulaga cerleşdirmey, narat çeget bolurga koymay, talla bla, busakla
bla, kayın terekle bla, aytırga, cüz türlü kavum bla katışdırıb, Narat-Tal halk
etib, Börü-İt atı bla bir cıyımdık cumhuriyet kuragandıla. Endi börü ulugan, it
çabhan kulaklanı sasıtadı. «Onovu tonov bolgan» Orman Ayü
(ayı)
alanı bir-birine üsdüredi, bir-birine kesdiredi, orçalık, törelik kibik da etedi, alay caşaydı Börü-İt
cumhuriyetde Narat-Tal halk. Alay a, börü ulugan, it çabhan Ayünü tınçlıgın
buzadı, kulagına caraşmaydı, ol kesi añgılamagan tilleni kurutub, barı da
ayüça muruldarların
izleydi. Ayü endi başha tille
bla kazau'at etedi.
- Börü ulugan, it çabhan
kucur tilledile. Bir-birigizni da añgılamaysız. Anı sebebli barıgız da bir tilge
–ayü muruldauga köçerge
kereksiz.
Endi halklanı algınça kırıb,
ne da sürüb-köçürüb duniyaga erşi körünñgenden ese, alanı
tillerin-eslerin-tarihlerin alıb, dump etgen tab tül müdü? Börü cok, it cok –barı da mankurtla. Narat terek cok, tal terek cok –barı da bir cıyımdık çeget
–orman. Ormannı iesi va –Ayü. Orman Kralda -curtda kul -mankurt halkı
bla Ayü Biy
caşaydı.
Orman Ayünü tarih da bir
cukga tüşündürmegeni, üretmegeni seyir tül müdü? Halklaga allay zorluk, terslik
etivü keltirmegen mi edi Rossiyanı 1917-nçi cıl bol’şevik Revolütsiyaga
(bolşevik devrimine)? Ol revolütsiyanı
hazırlagan, añga başçılık etgen da çuvutlula
(yahudile) edile. Alay a, endi alanı
ençi Kralları bardı, Rossiyada da alaga endi revolütsiya kerek tüldü –baylık
alanı kollarına köçgendi. Kıyınlıla –Karaçayça, ençi
(kendi)
Kralları bolmagan, tillerine, curtlarına –halklıklarına korkuv tüşgen az sanlı
halkladıla. Alay bolsa da, caşarga, saklanırga başhaladan da ürenirge kerek
bolur.
Curtlarından kıstalıb,
Kralların-Krallıkların da tas etib, duniyaga kuş tügünley çaçılıb ketgen çuvut
halk, eki miñg cılnı uzagına tüb bolub kalmay, saklanñgan da etib, Curtunda
Kralın kalay kurayaldı?
Men añgılaganñga köre,
çuvutnu miñg-miñg cılnı saklab kelgen –başha dinlege uşamagan kitabı -dini
bolganıdı. Cazma tili bolganı sebebli, ol tarihin, tarih esin, millet sezimin,
añgısın tas etmegendi. «Çuvut dinine bek» deb da anı üçün aytılgandı. Ekinçi
canından, satuv-aluv
(ticaret, ticarat) degença, ceñgil hayır
tüşürlük sanagatla bla küreşgenidi. Üçünçü canından, kuru duniya malga kızınıb
kalmay, madarı bolgan okuvga, bilimge, ilmuga, sanatha mıllık athandıla.
Törtünçü canından, kayda bolsala da, bir-biri bla baylamlı bolub, bir-birine
dagan bolub küreşgendile. Beşinçi canından, fahmuların, bilimlerin, baylıkların
da birleşdirib, caşagan Krallarında onovga-kullukga tüşerge tırmaşhandıla.
Rossiyada da 1917-nçi cıl bol’şevik revolütsiyanı mıyısı
(beyni)
çuvutlula bolgandıla. Kaysı Kralda caşasala da çuvutlula, bir-birine dagan bola,
okuvları, bilimleri, baylıkları bla kalganladan baş bolub kaladıla. Aladan köb
zatha ürenirge bollukdu. Bitöv duniyaga
çaçılgan
halk,
eki miñg cıldan Curtunda Kralın kurayalganı, ölgen tilin tiriltgeni –adam seyir
eterçadı.
Endi kesibizni halkıbıznı
kadarına da bir karayık.
2
Karaçaynı Alan Kralı 14-nçü ömürnü ayagında
(1396-1397 cılla) tüb bolgandı. Anı kuruthan, Bayazitni
(Osmanlı Sultanı–Sultan Yıldırım Bayezid) da kauşathan(kuşatan), Ashak
Temirdi
(Aksak Timur - Timurlenk). Andan beri köb zaman
ketmegendi –600 cıl.
1428-nçi cıllada Timurnu
sürgününden Karçanı başçılıgı bla ızına kayıtalgan Alanla, taulada sau kalgan
burhu kavumga koşulub, Karça Kral –Karaçay Kral
kuraladı.
1828-nçi cıl Kasımnı
ekisinde Orus patçah kazau'at bla 400 cılnı ençi Kral bolub turgan Karaçaynı
kesine koşadı. Alan Kralıbıznı kuruthan
Timur ese, Karaçay Kralıbıznı kuruthan Orus patçahdı.
1943-nçü cıl Kasımnı ekisinde Orus
kommunist sovyet imperiyanı patçahı Stalin
Karaçay halknı tutmak-cesir etib sürüb, 558 kesek etib, Orta Aziyanı
«barsa-kelmez» tüzlerine çaçadı. Temirni sürgününden Karça ızına kayıthança,
Stalinni (Kurçnu) sürgününden da Karaçay halknı sau kalgan carımı
1957-nçi cıl ızına
kayıtadı. Alay a, Stalin-Beriya-Suslov kuruthan Krallıgın-avtonomiyasın ızına
kaytartalmay kıynaladı bügün da. Ençi Kral bolalmagandan arı, bir da kurusa da,
halknı curtunda ençi üyü-avtonomiyası bolmasa, halkga curtun, tilin,
adetin-töresin saklagan bek kıyındı. Ençi üyü-avtonomiyası bolmasa, ol tin
haznasına, tabigat baylıgına da iye
(sahip)
bolalmaydı. Atı türlenñgenlikge, imper kılıgı, havası türlenmegen Orus Kral, anı
üçün küreşedi bügün da halklanı millet avtonomiyaların kurutub, millet hakların
sıyırıb, millet eslerin-añgıların tunçukdurub, dinlerine, tillerine, curtlarına
da erkin etmey... Bıllay zorlukda-zulmuda halkıbızga kesin saklarga madar
bar mıdı? Halklıgın tas etmey, orusnu içinde erib, cutulub kalmay,
saklayallık mıdı kesin Karaçay halkıbız?
Bu soruvlaga bir cuvab
bardı: ölürge izlegen öledi, caşarga izlegen caşaydı.
Halkıbız bügün tutmakda,
cesirde tüldü. Curtundadı, başına boşdu. Aç-calanñgaç bolub, kırıla turmaydı.
Can kaygılık tüldü. Orus-nçerkes-abaza-nogay bla birge bolgan, «Karaçay-nçerkes»
atı bla bir respublika kibigi da bardı. Respublikanı prezidenti, parlamentini da
köbüsü Karaçaylıladıla. Karaçay-nçerkes Cumhuriyetde adam
sanı bla Karaçay em ullu halkdı. Alay ese, halk halklıgın tas eted degen korkuv
kaydan çıgadı? Nek bardı allay korkuv?
Korkuv salgan –Kraldı.
Kralga bizni erşi körgüztüb küreşgenle – kabartı-nçerkes-abaza honşuladıla. Alay
a, ala cuk da etallık tül edile, kesibizni içibizden satlıkla çıkmasala. Kralnı
közüne ilinir üçün, Kral kullukga tüşer üçün, Kral kullukda turur üçün,
halkların amanlab, alay bla orunlu bolurga küreşgen amantişle tabılıb kaladıla.
Agaçnı kesinden çüy işleb carganları, burundan da belgilidi. Halk amantişlerin
kurutmasa, amantişle halknı kurutadıla. Honşu duşmanla da, Kral da keslerini
kara, kir işlerin amantişleni kolları bla bardıradıla. Ullu Kral kulluklada
işlegen Karaçaylıla bardıla deb kuvanırdan alga, ala kimge kulluk etedile deb
kararga kerekdi, alaga baga; halklarına
caraganlarına köre berirge kerekdi.
Halk degen sagatda –Kralı,
Krallıgı, dini, tili, curtu, tarihi, adeti-töresi-corugu, ne işle bla caşau
etgeni, tab, millet tepsisi –aşarıgı -hantı
soruladı. Halk HALK ese, millet bayragı, millet tamgası, millet oraydası da
bolmay madarı cokdu.
Kralı,
Krallıgı. 1828-nçi cıldan beri,
Karaçay Kralnı Orus kazau'at bla kesine koşhandan beri, Karaçay, süyüb-süymey,
kuvanıb-kuvanmay caşay ese da, Orus Kralda caşaydı. Bügün Karaçaynı Kralı
–Rossiya Federatsiya
(Rusya Federasyonu – RF) deb aytılgan Orus Kraldı.
Orus Kralnı içinde da ençi avtonomiyası cokdu –orus, kazak, çerkes, abaza, nogay
bla birge bir katışhan, cıyımdık «Karaçay-nçerkes» respublikada caşaydı.
1943-nçü cıl Stalin kuruthan Karaçay avtonom oblast bügün da ızına süelmegenley
turadı.
Dini. Em alga, bütöv Türk
halklaça, Karaçay Teyrige tabına kelgendi. Alan Kral bolgan közüvünde Hristian
dinñge köçgendi, alay a, teyriçilik törelerin da unutmagandı. Bügünlükde tuthan
dini İslâm dindi. Alay a,
kerti İslâm dinni corukları bla caşagan bek az adam bolur, gâvur Kralda alay
caşagan tınç tüldü. Dinde em ullu haram –adamnı sauluguna
katılgan, mıyısın katışdırgan zatladıla. Alanı biri –arakıdı. İslâm dinibiz anı
haram etgenlikge, Kral anı halal etib turadı. Karaçaynı içinde arakı
zavodlanı* salıb, halknı
içkiçi etib küreşgen iş adamla da bek günahlı, osal iş etedile. Alay a, Kral
alanı canında bolganı sebebli, içki zavodlanı kurutdururga madar cokdu. Kişi
içkini satıb almay, içmey tohtasa edi, ol zavodla kesleri allına cabılır edile.
Alay a, halknı hazna kalmay barısı arakıdan ciyirgenmeydi. İçkisiz kuvanç
bolmaydı. Allâh haram etgen içkini örge tutub, Allâhnı atı bla algış etüv
–halkda adet bolub boşagandı. Ne etgenlerin, ne aythanların bilmeyle –Allâhu
Teala kesi tüzetsin.
Tili. Karaçay Til (Karaçay-Malkar
Til) –Türk
tildi, Türk til teregini bir butagıdı. Alay a, «tilibiz Türk til bolganlıkga,
biz Türk halk tülbüz –biz Türk tilni algan kavkaz halkbız» deb, bir kavumla,
cılan kabından ciyirgenñgença etedile. Alaga aytırım: kalgan kavkaz halkla
almagan Türk tilni biz nek alırga kerek edik? Biz Türk tilni almaganbız, biz
Türk til bla caratılganbız. Alay demek, biz Türk halkbız. Kavkaz da Türk curtdu.
Kavkaznı Türkden kazau'at bla sıyırıb, Orus kesine alay koşhandı. Koşhanlıkga va,
cer atları, tarih, arheologiya, til eskertmele –barı miñg-miñg cılnı bılaylarını
iyesi Türk bolganına
şagatlık etedile. Orus, ermen, tegey, çerkes alimle tarihni keslerine caraulu
eterge küreşgenlikge, kertisi alay tüldü.
Duniyanı kaltıratıb turgan
Türkden keledi bizni kanıbız. Orus da, urum da, ermen da Türkge
cauluk
(duşmanlık) etib küreşgenlikge, Türknü
tünenesin kişi sıyırallık tüldü. Allay küçlü, teren tamırları bolgan Türknü
tamblası da carık bolluguna kişini işegi bolmasın. Cüzle bla cıllanı Orus
İmperiya (Rus
İmparatorlugu) Türknü ne kadar aman betden
körgüztürge küreşib turgandı. Türk halklanı Türkbüz
derge madarları bolmagandı. Bügün bir kavum Karaçaylı, kesine Türkme
derge ıylıkganı andandı, emda tarihni bilmegenindendi
(cazuvga kelişgen adminni koşagı:
Karaçay Şaharda boladı. Bir kün okuu’dan kayıtıb üyge kelgen caşını açuvdan
cilâb köredi anası; -Ne bolgandı,
neg cilaysa deb soradi caşına. Caşı -Men karaçaylı tü’ülme. Üstaz (Öğretmen)
bizge Ruslanı asırı mahtaganından men da kesimi Karaçaylı körge izlemeyme! Carlı
ana anñga ne etsin! Olturub koymaydı, sabiyini akılın cu’arga izlegen ol üstaznı
horlaydı; Ruslanı ayrı millet Karaçaylanı ayrı millet bolganın caşına tabı bla
üyretedi, alayt da, -Karaçaynı tarihi Rusnu tarihinden ese baydı).
Türk kavumlanı küçlülügün bu zatdan da bilirge bollukdu: 1930-nçu cıllaga deri Kavkaz halkla bir-biri bla Türk tilde söleşgendile. Kavkaz halklaga kıyınlık cetgen sagatda, alaga çeklerin açıb, curtuna koygan da Türkdü. Kavkaznı em burunñgu halkları, kerti iyeleri da Türk kavumla bolgandıla. Ma ol Türk kavumlanı tuvduklarıbız biz Karaçay-Malkar Halk. Kim ne aytsa da, kabartı-nçerkes-abaza kavumla «dıf» demezge kerekdile: ala Karaçay-Malkar curtha artda (sonradan) kele turgandıla, ol tarihde belgili zatdı. Alanı bılaylaga ornathan (cerleştirgen) Orus imperiyadı, bügün da Orusha tayana, ala Karaçay-Malkar Türkle bla küreşe esele, halkıbıznı curtun, tarihin da sıyırırga küreşe esele, keslerine tabsız etedile. Birövge uru kazgan arı kesi tüşüvçüsü belgilidi.
Curtu. Karaçaylılanı köbüsü
bügüñgülükde Karaçay-nçerkes respublika bla Kabartı-Malkar respublikada
caşaydıla. Karaçay-Malkar Halknı curtunda başha
halkla da caşaydıla, alanı bizni curtha cerleşdirgen Orus İmperiya
bolgandı.
Tarihi. Karaçay-Malkar
halknı tarihin 18-nçi ömürge deri em tolu, em tüz körgüztgen alim Mızılanı
İsmayıldı. Anı kitabın meni tilegim bla İñgiliz tilge
köçürtgen Amerikaçı professor Haci-Murat Hubiydi, Türkie Türkçesine köçürgen da
Şidaklanı Aliydi. Mızı ulunu tarih kitabın üç tilde –Orus, İñgiliz, Türk tillede
men «As-Alan» jurnalnı birinçi nomerinde
(sayısında) 1998 cıl basmalathan edim.
Endi alanı internet-saytlada da körürge bollukdu. Türkçesin, redaktorluk da
etib, Yılmaz Navruz «Birleşik Kavkaziya» dergisinde basmalagan edi.
18-19-nçu ömürlede
tarihibizni arhiv
(arşiv)
dokumentlege tayana em demeñgili, em tuthuçlu cazgan Kipkelanı Zaremadı. Anı
kitabı orus tildedi, başha tillege köçürülmegendi. 20-nçı ömürde tarihibiz
belgilidi, anı üsünden köb iş cazılgandı, alay a, birge cıyılıb,
tomla
(cilt)
bolub çıkmagandı. Kimni kim bolganına da tolu, tüz baga berilib boşamagandı.
20-nçı ömürde tarihibizge cañgı közden kararga kerekdi. Ne açı bolsa da, tüzü
aytılmay bolluk tüldü. Alaysız, bügünñgü kıyın halga kalay cetgenibiz
añgılaşınnık tüldü.
Adeti. Karaçaynı burundan
kelgen adetleri unutulmagandıla. Alay a, 1917-nçi cıldan sora, kommunist
sistemanı kıyınlıgından, erkişi bla tişiruvnu üyürde daracaları türlenñgendi.
Karaçay üydegide bügün onov etgen tişiruvdu deb koyarga bollukdu. Başçı tişiruv
bolgan ese va –halknı bütöv caşavu da türlenñgeni añgılaşınadı. Bu zat köb
zamannı saklansa, halknı halisi türlenib kalırga bollukdu. Tişiruv caşına
«halkıñg, curtuñg üçün küreş, sermeş, kazau'at et, öl» deb aytırık tüldü.
Bügünñgü satlık onovçula-kullukçula da, korkak aydınla (intelligentsiya) da añga
şagatdıla. Bu korkuvlu zatdı. Munu üsünden ullu tintüv iş kerekdi. Bu zatha
kerti da onov kerekdi.
Aşı. Karaçay halknı
caşavu türlenñgendi, aşı va türlenmegendi. Et, ayran, gırcın, hıçın –barı da
burundan kelgeniça turadı. Cañgız, haram içki da erkin cürüydü endi. Aşnı
algınça aşaganlıkga, burunça taulada, avur, kara işni işlegen azdı. Anı sebebli,
semirib, karınları salınıb aylanñgan caş adamla az tüldüle.
Millet
bayragı.
Millet
tamgası.
Millet oraydası.
Karaçay halk Kral bola,
Krallık cürüte kelgen halkdı. Hazar, Bulgar, Alan Kralla esibizdedile alkın. 400
cılnı (1428-1828) kişige boysunmay turgan Karaçay Kral a, tüneneça körünedi
közübüzge. Bizni bayragıbız, tamgabız, oraydabız da bolgandı. Alay a cañgı
bayrak, tamga, orayda kurarga da erkinligi bardı halknı. Ne kelsin, bütöv kavkaz
halklanı içinde Bayraksız, Tamgasız, Oraydasız turgan bizbiz. Ol ayıbdı,
bedişlikdi. 1990-nçı cıllada, «Camagat» organizatsiyabız bütövhalk organizatsiya
bolgan sagatda, biz bayrak, orayda kaygılı tül edik. Karaçaynı Stalin kuruthan
ençi Krallıgı-avtonomiyasın ızına süvey esek –har ne da
ornun tabar deb tura edik. Biz aythança bolmadı –Karaçay oblast kuralmadı ızına.
Endi anı cılavun etgenibiz bollukdu –tablık kelir –biyagınlay örge tururbuz.
Bügün a, bütöv camagat organizatsiyala, alimle-tarihçile, cazuvçula-nazmuçula,
kompozitorla, cırçıla –bütöv barıbız birigib, halknı simvolların
(sembollerin) caraşdırırga kerekbiz.
«Bayraksız, Tamgasız, Oraydasız» Karaçay deb, honşula hılikke eterça bolub
turabız. Çeçenni, Üñgüşnü (İñguşnu), Tegeyni, Adıgnı –barını bardı allay millet
belgileri. Amalsızdan, men kesim «As-Alan» jurnalga kesim kuragan belgileni
salıb da körgen edim. Añga da cuk aythan bolmadı. Har adam kesiça bir zat etib
barırga da caramaydı.
Bu bütövhalk işdi, halknı
betidi. Millet Bayrakda, Millet Tamgada, Millet Oraydada Halknı curtu da, dini da, tili da,
tarihi da, inneti da körünürge kerekdile. Miñgi Tau halkıbıznı, curtubuznu
belgisidi. Boyaula –kök, ak, caşil –bizni dinibizni, tarihibizni, innetibizni da
körgüztgen zatladıla. Simvolikadan haparlı adamla cıyılıb keñgeşsele, iş
sozulmay tınarga bollukdu. Ansı, bu turuv turuv tüldü –caş tölünü da kölün aman
etmeyik. Caş adamla sorganlay turadıla: bizni bayragıbız, tamgabız, oraydabız
cok mudu deb. Başhaladan uyalgandan, kesleri birer zatnı kuraşdırıb
küreşedile.
Karaçaylıla, Halk esek,
halklıgıbıznı körgüzteyik. Bütöv duniyada da «Karaçaynı Millet Bayragı, Tamgası,
Oraydası bardı, birdi, budu» deb, tanılırça, cürürça eteyik.
Kürsü
Bilâl
Laypan - Mart’2007