Algarakda, köbleça kaygırıb, men da bir makale cazgan edim – Karaçaynı Kadau Taşı'na (Karçanı Taşı deb da aytadıla añga) korkuv tüşgenini üsünden. Allah'ha şukur, Kadau Taş'ha sagayıb, alayın caraşdırırga milletibizde bir adam tabılgandı – Muhammad-Amin, Sılpagarlanı Buniamin'ni caşı. Sau bolsun, köb caşasın millet işni bacarganı üçün.

Алгъаракъда, кёблеча къайгъырыб, мен да бир макале джазгъан эдим – Къарачайны Къадау Ташына (Къарчаны Ташы деб да айтадыла анга) къоркъуу тюшгенини юсюнден. Аллахха шукур, Къадау Ташха сагъайыб, алайын джарашдырыргъа миллетибизде бир адам табылгъанды – Мухаммад-Амин, Сылпагъарланы Буниаминни джашы. Сау болсун, кёб джашасын миллет ишни баджаргъаны ючюн.

Karaçay Kral’nı kuragan Karça başçıbız bu Culduz Taş'ha tayanıb, Halkıbıznı, Curtubuznu saklar, caklar canından onov etüvçü bolgandı deydile. Ne ese da, endigi başçılarıbız, Kadau Taşha tayanıb tül, Ak Üy'de cumşak tayançak şindiklege tayanıb, onov etedile. Onovları da curtnu, halknı koruvlau, aynıtuv tüldü. Alanı millet añgıları, tarih esleri cokdu. Ansı, Kadau Taş’nı kutharuv Muhammad-Aminñge nek cete edi? Milletibizni tarih-madaniyat eskertmesin esebge aldırıb, kralnı küçü bla saklanırça eterge kerek tül mü edi? Entda eterge kerekdi anı – alaysız Kadau Taş’ha korkuv tüşgenley turlukdu. Allay zat etilmegeni sebebli, col işleybiz deb, colnu tüz Karça’nı ot kelilerini üsü bla bardırıb, cau etmezlikni etgendile: cokdula endi Karça’nı kelileri. Algaraklada carım mollala Curtda Cañgız Terek’ni kesib kuruthandıla. Ol cüzle bla cıllanı ösgen Sıylı Terek’den bir Karaçaylı kesine üy işlegendi. İşleb, içine kirgeni bla, Kök çamlanıb, üyün, kesin da urub küydürgeni halknı esindedi alkın.

Kral kullukda işlegen başçılarıbıznı es bölmegenliklerinden, tünenegi tarih-kültura eskertmeleribiz koy, bügünñgü tau elleribiz çaçılıb, tilibiz oguna kurub baradı. 1990-çı cılladan beri Karaçay Til bla Adabiyat’dan ders kitabla çıkmagannı ornundadıla. Alimle ilmu tintüvlerin kitab etib çıgaralmay, cazuvçula da kol cazmaların basmalatalmay, kara azab çegedile. Kitab cazarga bolumları cetgen adamla, cazganların basmalatırga açhaları bolmay, iş adamlaga calınçak bolub aylanadıla. Respublikanı başçıları halklarına sagış etgen adamla bolsala, bu halga ceter mi edik biz?

Кърал къуллукъда ишлеген башчыларыбызны эс бёлмегенликлеринден, тюненеги тарих-культура эскертмелерибиз къой, бюгюннгю тау эллерибиз чачылыб, тилибиз огъуна къуруб барады. 1990-чы джылладан бери къарачай тил бла адабиятдан дерс китабла чыкъмагъанны орнундадыла. Алимле илму тинтиулерин китаб этиб чыгъаралмай, джазыучула да къол джазмаларын басмалаталмай, къара азаб чегедиле. Китаб джазаргъа болумлары джетген адамла, джазгъанларын басмалатыргъа ачхалары болмай, иш адамлагъа джалынчакъ болуб айланадыла. Республиканы башчылары халкъларына сагъыш этген адамла болсала, бу халгъа джетерми эдик биз?

«Başçılanı tersleb nek turasa haman?» deb, mañga avuz cetdirgenle da boladıla. Ey şohlarım, alanı terslemey, kimni tersleyik? «Onov kerekli bir el tüb boldu» deb nart söz bar şoydu. Onovları tonov bolgan başçıla bir elni koy, bir ullu kralnı oguna tüb etgenlerine şagatbız.

Şimal (Kuzey) Kavkazda talay millet cumhuriyet-respublika bardı. Alada em karuvsuz, ne canı bla da em töbende turgan – Karaçay-Çerkes Respublika’dı. Kimdedi da terslik? Başçıladadı. Kalgan millet cumhuriyetleni tamadaları halklarına da sagış etedile, biznikile kuru kesleri kaygılıdıla. Palahnı başı – 1943 cıl Stalin kuruthan ençi Karaçay Oblast ızına kuralmaganındadı. Anı kuratmagan da kesibizni Karaçay başçıladıla. Cıyımdık, katışhan Karaçay-Çerkes Oblastda va halkla, adamla katışıb, orus tilli bir camagat bola baradıla. Alay a, başçılaga seni diniñg, tiliñg, adetiñg, curtuñg – ne. «Kasabçıga mal kaygı, carlı eçkige can kaygı» degenleydi iş. Halk – can kaygılı, onovçula da – açha-boçha kaygılı. Külturabız ne halda bolganın, başha halkla bla da teñgleşdire, körgüztürge izleyme.

«Башчыланы терслеб нек тураса хаман?» деб, манга аууз джетдиргенле да боладыла. Эй шохларым, аланы терслемей, кимни терслейик? «Оноу керекли бир эл тюб болду» деб нарт сёз бар шойду. Оноулары тоноу болгъан башчыла бир элни къой, бир уллу къралны огъуна тюб этгенлерине шагъатбыз.

Шимал (Кузей) Кавказда талай миллет джумхуриет-республика барды. Алада эм къарыусуз, не джаны бла да эм тёбенде тургъан – Къарачай-Черкес республикады. Кимдеди да терслик? Башчыладады. Къалгъан миллет джумхуриетлени тамадалары халкъларына да сагъыш этедиле, бизникиле къуру кеслери къайгъылыдыла. Палахны башы – 1943 джыл Сталин къурутхан энчи Къарачай област ызына къуралмагъанындады. Аны къуратмагъан да кесибизни къарачай башчыладыла. Джыйымдыкъ, къатышхан Къарачай-Черкес областда уа халкъла, адамла къатышыб, орус тилли бир джамагъат бола барадыла. Алай а, башчылагъа сени дининг, тилинг, адетинг, джуртунг – не. «Къасабчыгъа мал къайгъы, джарлы эчкиге джан къайгъы» дегенлейди иш. Халкъ – джан къайгъылы, оноучула да – ачха-бочха къайгъылы. Культурабыз не халда болгъанын, башха халкъла бла да тенглешдире, кёргюзтюрге излейме.

Karaçay-Çerkes Respublika'da sanı bla em ullu halk – Karaçaylıladıla. Prezident da Karaçaylıdı, parlamentde da Karaçaylı Millet Ökülle kalganladan aslamdıla. Alay bolganlıkga, Karaçay Halk sanına köre ülüşün alalmaydı.

Karaçay Til’de bir dergi-jurnal çıkmaydı. Bir Karaçay Gazet bardı da, ol da ıyıkga kuru eki kere çıgadı. Başında aythanıbızça, şkollada-okullada okuturga Karaçay Til bla Adabiyatdan ders kitabla çıkmaganlı 20 cıl. Kününe talay takıyka söleşgen TV-den, radiodan ne hayır? Sakla bu bolumda kalay saklarık eseñg da ana tiliñgi.

Kabartı’nı çotu va kalaydı? Kereklisi teñgli ders kitabla, suratlau kitabla çıkganlay turadıla. Har ay sayın çıkgan jurnalları, kün sayın çıkgan gazetleri bardı. Kalgan zatları da añga köre. Terk başı Tegey’de da hal alaydı. Adam sanı bizden eki katha az Adıglada da (Adıgeya Respublika) gazetle, kitabla kereklisi teñgli bir çıgadıla. Kıyın bolumda turgan Çeçende, İñguşda, Dağıstanda da halklarına ceter çaklı bir kitab, jurnal, gazet basmalanadı. Bir cerde da bolum bizdeça karuvsuz tüldü. Sora, kimni tersleyik, başçılanı terslemey?

Karaçayda tuvgandan ölgen köb bolub başlagandı. Üydegi kurarık caşla, kızla, curtda iş tabmay, tışına tögülgendile. Tışından a – Ermen, Kürd, Azerbaycan, Dağıstan kavumla kuyulgandıla beri. Alaysız da cıyımdık respublika, andan da bek katışa baradı. Honşu cumhuriyetledeça, bizde caş tölüge Carıklık Üyle, Sport kalala işlenmeydile. Caş tölü cıyılırça, sport bla, kültura işle bla küreşirça bolmasa – añga bir col kaladı: içkiçilik, haulelik, amanlık – aytırga taygak col.

Къарачайда туугъандан ёлген кёб болуб башлагъанды. Юйдеги къурарыкъ джашла, къызла, джуртда иш табмай, тышына тёгюлгендиле. Тышындан а – эрмен, курд, азербайджан, дагъыстан къауумла къуюлгъандыла бери. Алайсыз да джыйымдыкъ республика, андан да бек къатыша барады. Хоншу джумхуриетледеча, бизде джаш тёлюге Джарыкълыкъ Юйле, Спорт къалала ишленмейдиле. Джаш тёлю джыйылырча, спорт бла, культура ишле бла кюреширча болмаса – анга бир джол къалады: ичкичилик, хаулелик, аманлыкъ – айтыргъа тайгъакъ джол.

Mından arı kalay bolluk ese da, kral salgan başçıladan, kullukçuladan bügünlege deri halkıbızga-curtubuzga zaran bolgan bolmasa, hayır bolmagandı. Alay bolmasa edi «curtubuz tonaladı, satıladı; halkıbız, biysiz çibinleça, çaçıla, tili, adeti kuruy baradı» deb, carsıb turmaz edik.

Bıllay bolumda halkların esgergen iş adamla çıga kelgenleri barıbızga da kuvançdı. Endi ışanuv cañgız alagadı. Kim biledi, allay caşladan biri onovga kelse, başçı bolsa – iş tüzelib da keter edi.

Sılpagarlanı Muhammad-Amin’ñge razılıkdan sora, bir aytırım: Kadau Taş’nı alay caraşdırırga koluñgdan kelgen, Curtda Cañgız Terek’ge da bir sagış eter mi ediñg? Ol kesi kesilgenlikge, anı tamırından zıgıtçık çıgıb keledi deb eşitgenme. Kerti alay ese, tögeregin begitib, Cañgız Terek’ge da bir caşau berir mi ediñg? Alay etalsañg, Taş bla Terek sagınılganlay, seni atıñg da sagınıla, kalganlaga ülgü bola turlukdu. Alay bolsa da, koldan kelgenni ete barasa. Halkım degen adamlanı halk da unutmaydı. Sılpagarlanı Dommayçı’nı atıça, seni atıñg da milletibizde sıy bla cürügenley turlukdu.

Kısha sözümü Karça'ga atagan nazmum bla tamamlarga izleyme.

---

Karça

Ana tilimi tuzun caladım
Tuvgan cerimi suvun içer üçün.
...Kadau taşha kablanıb cıladım:
Caşadım, öldüm ma bu cer üçün.

Cüregimi kesim kesdim, taladım
Duniya malga aldanmasın deb.
Sezimlerime katılıb turdum
Curtha süymeklik alda bolsun deb.

Halkımı köbüsü kırılıb,
Atasız-anasız, curtsuz kalganımda da,
Öksüzme, essizme, nasıbsızma derge
Ana tilibizge ırısladım.

Ana tilimde tabdım halkımı
Kanın-canın, ölgenin-savun da,
Ana tilimde tabdım curtumu
Agaçın-taşın, dommayın-buvun da.

Ol – kıbılada da kıblama boldu
Tarihibizni körgüztüb turgan,
Ol kıyamada da kıblama boldu
Kutulur colubuznu körgüztüb turgan.

Ot töbesi bolub da kaldı
İşlegen üyübüz, cıygan baylıgıbız.
Teñgizde batmadı, tüzde kalmadı
Ana tilibiz – bayragıbız.

Ana tilibiz sakladı bizni,
Biz da küreşdik saklarga anı.
Kimlege bolsa da koşulub kalmay,
Anı sıyladık. Anı üçün sayladık
Curtubuznu – miyik taulanı.

Talay kere tüşdü bizge curtsuz kalırga,
Ança kere horlam bla kayıtdık.
Ana tilibiz saulukda
Ölmezligibizni añgıladık.

Ana tilimi tuzun caladım
Ata Curtumu suvun içer üçün.
...Kadau Taşha kablanıb cıladım –
Tuvganım, ölgenim da ma bu cer üçün.