| |
|||||
Ereseyde, Türkde, Arabda, Amerikada... –cer cüzünde caşagan karaçaylıla barıbız da bıyıl, 2008 cıl Kasım aynı ekisinde, Hasauka uruşnu 180-cıllıgın belgilerge kerekbiz. Alay a, tögerek şoşdu – basma da, radyo-televizyon da, internet-saytla da kara tıñgılaunu basıb turadıla. Bir cuk aytsala da – kıydırıb, uçhara, at başından. Tünenebizge bılay karasak, tamblabız kalay bolur bizni? HASAUKA URUŞ – Karaçaynı tarihin ekige bölgen bir çekdi. Hasauka uruşha deri – Alan kralı çaçılgandan sora kuralıb, 400 cılnı uzagına kişige boysunmay, kesini corugu-töresi bla caşagan, başına erkin Karaçay kral bar edi. 1828-nçi cıl Kasım aynı ekisinde Hasauka uruşda ma ol erkin Karaçay kralnı kuruthandı Orus patçahnı buyrugu bla orus asker. Karaçaylıla ol kün kralların, curtların saklay, ullu orus asker bla kazauat eterge korkmagandıla. Biz a –ol cigitleni tuvdukları– Hasauka uruşnu sagınırga da korkgan etebiz. Ne bolub kalgandı eken bizge? Tarihibiz uçundururga kerek tül müdü bizni? 1828-nçi cıl bolgan Hasauka uruş da, 1943-nçü cıl Sürgün kün da –Kasım aynı ekisinde bolgandıla. Ol da sagışlandırırça bir zatdı. Halkıbızga eki kat bu kara künnü bütövv duniyada karaçaylıla esge tüşüreyik, zulmu kuruthan ahlularıbızga dua eteyik, saularıbızga nasıb caşau tileyik. Millet añgıbızdı, tarih esibizdi bizni tiriltirik. Karaçaydan filosofiya ilmulanı doktoru Laypanlanı Nür-Magometni makalesi da esibizni cıyarga, cuklab turganlanı da uyatırga carar deb umut etebiz. Hidayet BAHÇE |
|||||
Hasauka uruşnu 180 cıllıgına atalıb, bir demeñgili söz aytılır deb, saklay turdum. Aytılmadı. Kaydadıla bizni onouçularıbız, alimleribiz, on barmakga sıyınmagan camagat organizatsiyalarıbız, birinden bir tauuş çıkmay nek turadıla eken? Bıla barı da Ereseyge (Rusya) 450 cıl mından alga kirgenleden midile, ogese biz bilmegen bir zatlanı sezib, kara tıñgılaunu anı üçünmü basıb mı turadıla?
Bıllay sagışla, eşta, kuru meni kaygılı etmeydile. Mından alda talay kullukçuga tübeb, alanı da bu soruvlaga eslerin bölgenem. Alay a, ala da aytalmadıla, bıyılgı Karaçay-Çerkes respublikan eskertme oruzlamaga Hasauka uruşnu 180-cıllıgı nek salınmaganın.
Cuuablı adamla, camagat kuralışla da politika-siyaset oyunladan sora esge cuknu nek almayla? Alimleribiz a? Vlastda-onouda turganlarıbız kesleri neni da eskerib mi tururga kerekle? İçlerinde tarihçi cok ese va? Hasauka uruşdan sora Kelişüvge kol salıb, Karaçay Ereseyge koşulganlı 180 cıl bolganın, andan beri Karaçay sözüne kerti bolub, Orus kralnı satmay, anı safında caşaganın açık, keskin aytuvnu ullu politika maganası bolganın kim da añgılarçadı! Bıltır Malkar bla Düger karnaşlarıbız keslerini allay tarih künlerin belgilegença, biz da Orusha koşulgan künübüznü tüzüça aytıb, belgilerge kerek tülbüz mü?
…Hasaukaçı caşla kalay uçunub süelgenle cau askerni allına! Bizle va? Adıgla, süysele «orus-kavkaz kazauatnı cıllıgın buşuv künça etib, süysele Orusha kesleri süyüb kirgenlerini 450-cıllıgın kuanç halda ötdürüb» külkülük-bedişlik bolub turadıla. Biz da alanı ızlarından kayrı barabız? «Ollâhiy-billâhiy» deb, alaça tilibizni çaldırırga ürenib mi kaldık em ahırında?
Beş Tau Elinde karaçaylıla (bügün keslerine malkar degenlege aytama) alay eterge unamadıla bıltır – Orusga koşulganlı 180 cıl bolganın ençi belgiledile, bizniça bir kral küçleri da bolmaganlay! Bizle va? Tıñgılab turganıbız üçün aytama. Ne deb turabız biz ol zatha? Hasauka uruşdan sora, Ereseyge dogovor-kelişüv bla koşulganıbızga bıyıl 180 cıl toladı. Hasauka uruşnu emda Orus bla Karaçaynı arasında ol Kelişüvnü 180-cıllıgın belgilerikbiz mi? Atına da ne derikbiz? Kabartıça, tobuklanıb, bizni kesiñge kul-karauaş et deb, ullu razılık bla alay mı koşulganbız biz Ereseyge?
Ogay, kalgan kavkaz milletleden bir türlü bolgandı bizni kadarıbız. Biz açık kazavat etib, curtubuznu-kralıbıznı koruvlay, sermeşgenbiz. Orus generalla da ullu sıy bergendile erkişiligibizge. Horlansak da, tobuklanmay, dogovor-kelişüv etib, alay kirgenbiz Orus imperiyanı sanına! Añga şagatlık etgen tarih dokument bardı. Bizni milletden sora kelişüv kagıt etib, Ereseyge alay koşulgan bir halk cokdu Şimal Kavkazda! Bar ese, körgüztsünle!
«Karañgı» karaçaylıla alay ete bilgenle, diplomatiya ne bolganın da sezgenle. Köb bolmay Türkiyede (Osmanlı) Soltanlanı kitaphanalarında Karaçaynı Oliyini (Valiy) Krımşauhal ulu İslamnı 1826-nçı cıl Soltanñga cazgan mektubu tabılgandı, arab harifle bla eski-türk tilde cazılgan. Anda belgilenñgenden, Oliyibiz Kavkazda bola turgannı igi bilib, çot kayrı barganın açıklaydı.
«Biz, Karaçay halk bügünñge deri kişige da boysunmaganbız, kesibizni saklab taulanı ortasında kralçık bolub caşaganbız. Bügün orus kral kirgenden kirib keledi, bizge korkuv bardı. Biz sizniça türk musliman milletbiz. Ullu kral boluşluk bolmasa, bizni asker küçü ullu bolgan orus kral alırga tebregendi. Sizden caklık, boluşluk tileybiz, kesiñgi kral çegiñge bizni almasañg –bizge kıyınlık ceterikdi…» (Türkiyeden Appalanı Adilhannı tarih işinden alıb bereme Oliyni cazganını maganasın. – L.N-M.).
Hasauka uruş bolurdan eki cıl alga, Oliyibiz amalsızdan, bolluknu bilib, alay cazgandı Soltanñga. Ol cazıuvnu ullu tarih maganası bardı: arı deri Karaçay ne Orusga, ne Türkge boysunmay, kesi krallık cürütüb, ençilikde, erkinlikde caşaganın begitedi. Orusha koşulub bolsa –Hasaukada uruş nek ete edi, Türknü sanında bolsa –kral çegiñge bizni kirgizigiz, deb, nek caza edi? Tüzü bılaydı – 1828-nçi cılga deri Karaçay bir kişige boysunmagan erkin, ençi kral bolgandı.
Bu tarhnı-datanı Orus kral körmegença etib koyarık ese, karaçay tukumlanı tamadaları cıyılıb, onoulaşıb, bıyıl kaçda, Kasım aynı ekisinde Hasauka uruşnu 180-cıllıgın, mevlüt etib, ullu cıyıluv etib – Kart-Curtnu töben canında – Orus-Karaçay Kelişüvge kol salınñgan cerde, belgilerge kerekbiz. Dagıda amalsız aytılırga kerekli zat: ol künden beri biz Ereseyge bergen sözübüzge kerti bolub, Orus kralnı satmaganlay, caşaybız! Anı üçün cazgandı Orusnu em ullu cazıuvçusu Lev Tolstoy: «Karaçay – Miñgi Taunu eteginde caşagan tüz halkdı; kertiligi bla, ariuvlugu bla, cigitligi bla ayırılıb belgilidi».
Karaçay bergen sözüne kerti bolganlıgına, Orus kral bizni talay kere kanıbıznı buzgandı, ol Dogovorga-Kelişüvge tüz turmay, sürgün-genotsid kıyınlık da sınathandı bizge. Bügünlükde da, 1991-nçi cıl alınñgan Reabilitatsiya zakonun (kanunun) tolturmay turadı…
Meni sartın, bolgan skulptorlarıbızga (heykeltraşlaga) da borçdu Hasaukada eskertme salırga – Agaçnı-Taşnı da sıylab, Hasaukaçılanı da sıylab, milletni tarihine atab, bir seyir ansambl (ekip) kurarga. Karaçayga kelgen duniya da üsü bla ötüb ketmezça, ömürge begitirge kerekdi ol tarih belgibizni. Bek alamat bollugu – alayda Kadau Taşnı da, tögeregin da skulpturanıça begitsek! Anı bla kalmay – Karçaga, Oliyge – Krımşauhal ulu İslamga da – eskertmele salsak! Hasauka uruşnu cigiti – Bagatırlanı Umarga da. Tüzün aytsak a, Karaçay curtnu, halknı caklayalganlanı barına da salırga tıyışlıdı eskertmele.
Uzundu bizni tarih colubuz, terendi karaçaynı millet filosofiyası: kiriş taula bla miñgcıllık terekle, alanı da em belgilileri – Miñgi Tau, Cañgız Terek, Kadau Taş, Oliyibiz çertgença, Hasauka uruşga deri Allahnı kadarı bla bizni kişige boysundurmay, ençi caşatıb, koruvlab turgandı miyik curtubuz. Halk Curtuna uşamay madar cokdu. Erkin millet başına kesi onou etib, ariuv Töre adetleni tutub, birikgen taza halk bolub turgandı. Hasaukadan sora tebregendi sedrev caşau…
Tarihçile tarih çaklanı begitgença karasañg, Karaçaynı cañgı tarihi (Novaya istoriya) andan başlanadı. Hasauka, Umar degen cırla anı üçün turadıla halknı esinde! «Tauluçukla, sizda ösüb cetersiz, Bu kan dertni cuuabların etersiz!» - deb nek, kimlege buyürgandı osiyat halda hasaukaçı belgisiz cırçıbız bu sözleni? Ol Hasauka uruşnu karaçaylılaga ne bla boşalganın bizden açık körgendi, anı milletge ogurga sanamagandı. Ereseyge Dogovor bla (Kelişüv; Kesamat; Anlaşma; Antlaşma) kirgenibizni da bilgendi. Oliyni milletni kırdırmay kelişüvge kol salganın da bilgendi, alay a – dertli bolgan cüregi koymagandı, caş tölüge köl etgendi, endi sizgedi közüv, deb.
«Dert» kaytaruv – seni horlagannı aman türsünün aluv, kannı kan bla cuvuv tüldü. «Endi siz saklagız Karaçaynı, sizni kadarıgız bizden kıyındı»,- degenligidi. Meni sartın, bılay okurga kerekdi anı. Tüzü da alaydı.
Hasaukanı biz öhtemlenirge deb belgilerge kerek tülbüz. Anı milletni cañgı tarihinde kallay maganası, ornu bolganın, curtuñgu, milletiñgi kalay süerge kerek bolganın añgılatır üçün belgilerge kerekdi.
Hasauka uruşha 180 cıl boladı. 180 cılnı tölülege üleşsek (180: 28(33) – bügün bizle 6-nçı tölübüz ol uruşdan sora. Endi bir tölüden sora – 7-ge aylanabız. Karaçay sanau bla 7-den sora kan eriydi, biz köb türlü kannı eritib, cañgı tarih (etnika) halga kelebiz. Ol kannı içibizde katışhanı da birikdirmey tura bolur bizni. Alay a, ol entda bir tölüden, Koban tüzge çıkgança, kerilib, ullu şoş, birikdirgen halga kelmey kallık tüldü. Ol zamanñga kerekdi bizni tarih esibiz – anı va cañgı çagı – Hasauka uruşnu kününden başlanadı.
Emmanuel , boşuna mı cazgandı patçahha: «Termopilı* Severnogo Kavkaza pali…» («Şimal Kavkaznı Termopilleri* kırıldıla...») Ol 500 çaklı bir bolgan hasaukaçı karaçay askerni 300 spartaçı bla teñgleşdirgendi. Asker general gitçe milletçikni askerine allay ullu sıy bergeni – uçundururga kerekdi bizleni bügün! Cigitliklerine sıy bergenden bolgandı, kalgan kavkazlılanı ellerinça küydürmey, sau koyganı bizni elleni!
Karaçaylıla, cürekleri hoş bolmasa da, Oliylerine da göcebsinmegenle. Añga Ereseyge kirgenni bek kıyın tiygenin uruşdan sora eki-üç aydan sora körgen da etgenle: Ereseyge kertiligiñgi körgüz deb, eki caşın orus asker bölekge koşub, abadzehle bla Laba canında uruşga kirgiztgenle. Ol birinçi uruşda oguna anı eki ullu caşı alayda caralı bolub ölgenle. Alaydı kerti, Ereseyge kirgenley, cañgı karaçay tarihni ölüm sannı-sanaunu (martirolognu) allı… Anı üçündü ol künnü belgileb, buşuv da, kuuanç halda da ötdürürge kereklisi! Etellikbiz mi biz anı? Es cıyarga kerekbiz, anı oyumlu-kral maganalı halda ötdürür üçün. Allıbızda turganla da anı maganasını kallay ullu daracası bolganın sezsele, süzsele, añgılasala – alçı bolub, barıbıznı da birikdirib, kesleri başlarga kerekdile bu işni! Ala anı etelsele – milletni cañgıdan birikdirgen eterikle, bu canñgı zamanñga – milletibizni tarihine koy, cañgı caşavuna tamal sallıkla. Eresey da, bütöv duniya da bilirça eterikdile! Etelsele, Hasaukanı miyik carıgına tarih belgi sallıkla. Ol carık bizni millet şartlarıbıznı buzdurmay, halk etib, altı tölünü bügüñge deri atların aytdırıb kelgendi! Allah aytsa, bolur ol künübüz aythanıbızça, añga köre tamblabız da tüzelir!.. Nür-Magomet LAYPAN |
|||||
|
|||||
Tışında caşagan karaçaylıla – biz da – koşulabız bu soruvga: «Hasaukanı 180-cıllıgına ne onou?» Karaçay-Çerkesni cañgı Prezidenti Ebze ulu bu zatnı üsünden demeñgili sözün aytmay, iş alga silkinmezça körünedi… Biz añgılagandan, Prezident, respublika, federal kullukçulanı da eslerin burub, Hasauka uruşnu 180-cıllıgın ullu kral daracada belgiletirge borçludu.
Hasaukanı künü – Karaçaynı Rossiyaga Kesamat bla kirgenini tarhıdı. Ol künden başlanadı Karaçaynı Rossiya bla bir colu. Anı bügün millet politikada hayırlandırırga kerekbiz! Har milletni ullu Allah bergen kadarı bardı, anı bla birgeley – ençi tarihi da! Hasaukadan başlanadı Karaçaynı Rossiyanı safında cañgı ömürü. Anı sebebli – bıllay kral, bütövhalk maganası bolgan işni halk da, halknı allında turgan adamla da sansız etib koymazlarına ışanabız.
Bügün, Hasauka cırnı bizde – Türkiyede – saklanñgan tolu variantın da basmalaybız. Caş tölünü esine salır üçün. Eski karaçay cırlanı Türkde cürügen bu variantların belgili jurnalist emda folklor cıyuvçu Mustafa Özünegüven cıyışdırgandı. Alanı ol 2000-2006 cıllada eski cırlanı usta bilgen emda alamat cırlagan Agasar elçi Botaşlanı Ünüsnü caşı Kelametdinden cazıb algandı. AFYON KARAÇAY |
|||||
Karaçaynı şohun barın, cuvugun Çakırıgız, bizge ceñgil cetsinle, Kara künde bir boluşluk etsinle!
Gâvur patçah köb artıklık etedi, Marca, caşla, orus asker cetedi. Aladıla etibizden toymagan, Targa tıyıb, caşarga da koymagan.
Cau kelgendi, Hasaukaga kirgendi, Tab collanı Amantişden bilgendi. Çanka biydi bizni satıb koyarık, Karaçaynı bagasından toyarık.
Cau kelgendi kesin bizden caşırıb, Cau kirgendi it Atacok aşırıb. Çıgır kaban namıs-sıy deb bilmeydi, Er Karaçay zorlukga iyilmeydi.
Kabartıdı orus itge tebletgen, Cau askerin tau tarlaga tebretgen. Anttıymazla kara zarlık etelle, Ala çekden asırı bek ötelle.
Urlab-tırnab, sırtlarından catalla, Adamların mallanıça satalla. Kaydan çıkdı bu haram halk Kapkazga?! Ant mı etgend halal kıyın kabmazga?!
Şam Karaçay ulan etib ösdürgen Atacok’du duşmanlanı üsdürgen. Ol genezir bizge cauluk etedi, Hayda, caşla, orus asker cetedi.
Ol tayanıb, duşmanlaga-caulaga, İye bolur murat eted taulaga. Ülüş izleb çabadı kul Kabartı, Aman bla boşallık bolur artı.
Atacokla – inaralnı teñgleri, Teñgleri tül – etekleri-ceñgleri. Ol kaumdu bizni açık cauvubuz, Ala bla kemsiz köbdü dauvubuz
Ol inaral bizni horlab alalsa, Tırnakların üsübüzge salalsa, Cırtıb, talab, muual etib koyared, Casak bla teribizni soyared.
Açıudan biz kaynagınçı, bişginçi, Ol zalimni tuzagına tüşgünçü, Birleşeyik, keñgdegin da coklagız, Tar özende curtubuznu saklagız.
Tau aslanla hazır bolub çıgıgız, Cau askerni ceñgil-ceñgil cıgıgız. Oynatıgız sampallada kollanı, Kızartıgız Hasaukada collanı.
Ebekku ulu Ot Kalaga ketgendi, Ot alırga köb dıgalas etgendi. Irhı basıb, ot özekni cabhandı, “Ay medet!” deb, Dauut ernin kabhandı.
İzley ketib, bir uvuç ot tabhandı, Añga koşar zatla izleb, çabhandı. Zalıkıldı tabıb, anı ezgendi, Kükürtnü da koşub, otnu süzgendi.
Ölçelege kuyub anı tizdile, Mıçımay korgaşın okla cüzdüle. Bir bazıknı öşününden tiydile, Allay köbnü kaya ranñga iydile.
Cigerleni-cigitleni kolunda, Tau mıltıkla eter sauut boldula. Hasaukanı aylanç-buylanç colları Şındık-şındık ölükleden toldula.
Cigit taulu öhtem-öhtem cekired, Taşdan-taşha cel urgança sekired. Taukel ulan inaralnı öltürsün, Başın kesib anı bizge keltirsin.
Batır Umar göcebsinib atlaydı, “Korkmagız!” deb, cauga karşçı çartlaydı. “Cetigiz!” deb, nögerlerin saklaydı, Atadı da alçıların kablaydı.
Ma ok tiydi bizni cigit Umarga, Aman künde cer salganeñg Çubarga. Kerek ediñg, bıllay künñge tuuarga, Daulet barad, közleriñgi cumarga.
Ot boşalıb, ok boşalıb kalsa da, Taşla-agaçla okça, tobça caudula. Aslanlanı kurç belleri talsa da, Abıçarla çauullaga audula.
Bu kazau’at bek uzakga barlıged, İnaralnı baş tokmagın allıged. Askeribiz azdı, sanı tolmaydı, Sauut küç da biz süygença bolmaydı.
Tizginleşib, özenni örge cau kirdi, Batır Kaytuk sabiylege köl berdi: - Tauluçukla, siz da ösüb cetersiz, Bu kan dertni cuuabların etersiz. |
|||||
 Nür-Magomet Laypan ulu Kadau Taşnı katında |
|||||
01.11.2008 |
|||||
