Candar (Sılpagar'lanı) Cırı bla Tarihi
Ahmad Salpagarov
Candar'nı cırı karaçaymalkar Rossiya'ga koşulgunçu bolgan cigitlikni üsünden hapar aytadı. Bu cır bek eski karaçaymalkar cırlanı biridi. Laba suu'nu başında (bügüñgü Urup rayon KÇR-nı batı canında), "Baba" atlı cerde Kızılbekle bla kan sermeşüvnü üsündendi cır. Kızılbekle abaza halknı bir ka'umu bolgandı. Sılpagarları ata'ullaga üleşiñginçi caşagandı Candar. Alay bla anı ata'ulu cokdu. Sılpagarları ata'ullaga ayırılganlı 8-9 tölü caşagandı. Bir tölünü orta cıl caşavu 30 cıl. Ol sebebden Candarnı caşagan tarihi orta tergev bla 240-270 cılnı alga, 18-nçi ömürnü ne orta, ne art süremi bolurga kerekdi. Tarihçile cazgan bla abaza-abhaz ka'umla Tavartından, Kara Teñgiz cagadan Kuzey (Şimal) Kavkaz'ga em KÇR-nı cerine tolkun tolkun bolub 15-nçi ömürden başlab 18-nçi ömürnü art süremine deri köçüb kelib turgandıla. Aladan ahır kavum kızılbekle bolgandıla.
Candar'nı koşuna 15 kızılbek çabıul etgendi. Koş nögeri, "boluşlukga adamla çakırayım" degen sıltau'bla, Candarnı kesin koyub kaçhandı. Kaçsada Candar'ga sau'tun koya ketmegendi. Candar kesi cañgızlay, kolunda kuru kezlik bıçagı bla kalgandı. "Kezlik" bıçak deb gitçe şapa bıçakga, ötmek, gardoş tuvrau'çu bıçakga aythandıla. Kızılbek'leni va barasını degença şkokları bolgandı. Candar eşik bosagada, karañgıda, bir ayagına tobuklañgandı. Eşikden kirgen kızılbekni közü karañgıga üreñginçi, çepkeninden tutub kesine tartıb, kezlik bıçagı bla urub öltürüb bargandı. Karaçay versiyada "toguz tamlını", malkar versiyada "cetisin" kapladı deydi. Tamlı'la (eşikden kirib em tışından şkokladan atıb karuv etalmaganlarında Candar'ga) koşnu tögeregine biçen cıyıb ot salıb, ot bla tütün bla horlagandıla tulparnı..
Tatarkan'dan algarak tuvgan bolur Candar. Anı bla Candarnı cırı hronologiya (kronoloji) bla birinçi boladı. Nek degeñge, abaza-abhaz kavumla alan curtlaga künbatı canından kelib, birinçi Urup, Laba özenlege kirgendile. Candar'nı koşu va cırlanı üç variantında da aytılıb turadı - Laba özenni atı, alaylada "Baba" atlı cerde bolgandı. (Başha atı "Gurduh başı"). Ol cerleden karaçaylılanı kıstab, kesleri alaylada begigenden sora - Ullu Karaçay'ga alay cortovul etgendile. Tatarkan a tamlı em kızılbekle bla, Candarça bolmay, kazavatnı Karaçay'nı özek cerinde keçirek bardırgandı.
Candar'nı üsünden haparı bolmaganla calgan söz koşadıla. Cırnı Koçhar'lanı Kasbot etgendi deb cazuvçandıla. Kasbot 19-unçu ömürnü ekinçi cartısında caşau etgendi. Anı üçün, Candar'nı cırın Semenlanı Kaltur etgen bolur mu derim keledi. Nek desegñ, Kaltur Kasbot'dan igi alga, Candar'ga cu'ugurak zamanlada caşagandı. Hubiyladan birbirle, Candar Hubiylanı kulları bolgandı deb aldauk' söz aytadıla. Kerti alay bolsa, kommunist iktidar (vlast) anı hayırlandırmay koyarık tüyül edi. Bayla biyle calçıların malları üçün öltürtdüle deb cazarık edile. "Gapalav'nu" cırın türlendirgenine bir kara. Kertisi bla va Hubiylanı "Amırhan ulu Husey koş tamada" bolgandı. (1-çi cırga karaçay variantha kara). Ol Candarnı "Üç özenden saylab algan nögeri" bolgandı. (2-çi cırga karaçay variantha kara). "Üseyin sen kart -men caş, nöger bolayık, ölsek öldük" –Candar'nı sözleri (malkar variantha kara). Aldauk'lanı nek aythanları cırladan tınç añgılaşınadı.
CANDAR (Birinçi karaçay variant)
, "Karaçay halk cırla" Moskva 1969c eki versiyada bu kitabdan.
O Candar, Candar, canıñg barsın Kâba'ga
Satanay biyçe da, oy tüşge edi araga.
Tamlıla cıyıldıla, oy, Guduh başı Laba'ga,
Kan çaçıldı da, oy, Guduh başı Laba'ga, dedim.
Oy bölek koynu da kün ortaga süre kelgenem,
Amırhan ulu da tamadabız edi Husey dedim a.
Ey tamlılanı men Guduh başında körgenme,
Kel, kesibizni begiteyik, biz a kazavat eteyik, degenme.
Amırhan ulu Huseyin alay aythandı:
- Bolalmayma men a teyri sora ketmeyin,
Kan cau'gan haparnı barıb Karaçay'ga hapar etmeyin.
Koylanı allarında bardı kaşha koy,
Üleş da ülüşüñgü başha koy.
Oy ortabızda çınar terek aramdı*,
Cer kaçmayın a bügün bılayçıkdan kim kaçar,
Anı anasından, oy, içgen sütü haramdı.
Koyçunu bir kolu koyda,
Bir kolu bayda -deydile, o Huseyin,
Bügün barıbız da kerti va kazavat eteyik, degendi,
- Huseyin, sen kaçsañg a kara kamañgı koya kaç.
- Ogay, Candar, kara kamamı sañga koyalmam, -dedi.
Anı üçün a azdan da betimi coyalmam.
Huseyin ketgenley a
Koşubuznu töben canı
Cayau' kayınla,
Bu kayınlaga o çaba corta barganma,
Kayınladan a kayın bıkılıkla, teyri, alganma,
Korkuu'lu caşlanı da men kaya ranñga salganma.
Bıçagımı alıb a bir eki bilevge tuthanma,
Canıu'ga tuthanma,
Eşikden kirgenley sol tobugumu cerge salganma,
Kirgen tamlılanı karınların tartıb keteyim, degenme,
Toguz tamlını da tamada murcarga salganma.
Karabaş'lanı, oy, itden tuu'gan Mahatçi,
Kart anasın a, bu tamlılaga süyretgen,
Tamlıla'nı da ol tau' koşlaga üretgen,
Ol a alay aytıb sora kıçırdı:
- Oy aman tamlıla va, artıgıznı etdirib
Koya şoysuz da.
- Da ne eteyik a huna koşha
Athan ogubuz kirmeydi,
Ne ete turganların içine kirgenleribizni va
Kişi bilmeydi - degendile.
- Alay bolsa huna koşha otnu salıgız,
Candar caşnı – tau'lu caşnı tutub
Baga alıgız.
Ala da ol huna koşha otnu saldıla,
Carlı da Candarnı da ala ortaga aldıla, deydi.
Anam etgen a bolur kökdür* gebenek,
Kök gebenekni da, oy, çırkı sayın ok tiydi,
Anı da cibi sayın a kan siñgdi.
CANDAR (Ekinçi karaçay variant)
Kanlı Murduh'dan koylanı küte bardım Baba'ga,
Candetleni ceti eşigi açık bolsun
Bu Candar'nı bizge tabhan anaga.
İt tamlıla algan elle carlı Candar'nı araga,
Kiyiz buşduklanı çulgab salalla
Carlı Candar kezlik bıçak bla salgan caraga,
Kezlik bıçak sanalmaydı kamaga.
Koyan ızlab bu'v tutdu Rıstav Bayram'nı ızçı egeri,
Aman künde kaçıb ketgendi carlı Candar'nı
Üç özenden saylab algan nögeri.
Kaçma, kaçma, homuh tu'gan Üsein,
Sabiyleni salganbız kişi kirmez miyik ranñga*,
Tüz turuman ekibiz etgen kralga.
Kaça eseñg akbaş kamañgı koya bar,
Hubiy'lanı Amırhan ulu Üsein,
Özden betiñgi coya bar.
Kan çaçılgandı, kim aytır tabhan anañg Mansa'ga,
Anañg Mansa etgen eşek betli çıbıdar kök çebgen
Çırkı sayın ok tiydi, o carlı Candar,
Cibi sayın kan siydi.
Cılama, cılama kiçi karnaşım batır İlyakkuş,
Sen cılasañg meni kölüm takır boladı,
Eki közüm cılamukdan toladı.
İt gâvur'la algan elle carlı Candar'nı araga
Canıñg barsın, Candar, seni Kâba'ga.
Anañg Mansa cörmelikle saylay turadı,
Çeregeyden* kelgen ullu çaraga*,
Satanay biyçe ceñgil tüşmedi, homuh, araga.
Candar sora, oy, canıñg barsın Kâba'ga,
Allâh candet bersin a sora, col bersin
Candar kibik caşlanı tabhan anaga.
CANDAR
("Karaçaymalkar halk cırla" Nal'çik 2001 Otarlanı Omarnı versiyası)
Oy, Candar, canıñg barsın Kâba'ga,
İt tamlıla cıyılgandıla Laba'ga.
Murduh başında bir belek atlı köründü -
Ala tos mu eken, sora cau' mu eken? -
Ala bizni tashabıznı bilgenle,
Üslerine kök gebenekle kiygenle.
Çartlap ötdüm men çeget Laba'ga,
Caş kaum'nu eltip kuydum bıkı bla ıranñga.
Ayıbı cokdu Candar'nı bir tau'da ösgen ulanñga.
- Üseyin, sen -kart, men -caş, -dedi caş Candar, -
Ekibiz da algın nöger bolayık,
Ölsek -öldük, kalsak da -birden kalayık.
Arabızda çinâr terek aramdı*,
Ekibizden, cer kaçmayın, kim kaçsa,
Anı anasından içgen sütü haramdı.
Stavatnı tamlı asker bashandı.
Karaldısı koşubuznu caphandı.
Homuh Üseyin etgen antın unutdu,
Kara camıçını üsüne ol tutdu.
Kaçma, kaçma, Hubiylanı Amırhan ulu Üseyin,
Kaça eseñg, akbaş kamañgı koya bar,
Özden namısıñgı sen a coya bar.
Tıñgılamay, Üseyin kaması bla kutuldu.
Carlı Candar kesi cañgız tutuldu.
Kan çaçıldı at cerinde başlıkga,
Nalat bolsun bu sabiylikge, caşlıkga.
Caşlık basıp, esgermedik cau'lanı,
Saklamadık ayırlanı, tau'lanı.
Tamlılanı tau' koşlaga üyretgen,
Carlılanı eşiklerin tüp etgen -
Karabaş'lanı Mahatçi degen alabaş,
Hazlevleni Alibek degen cilânbaş.
Oy Candar, Candar, canıñg barsın Kâba'ga,
Kan kuyalla tau'dan kelgen çaraga.
Tamlı asker sansız-sanau'suz köp boldu.
Kök çepkeniñg tegerey kübeden bek boldu.
Çıgı sayın ol çepkenñge ok tiydi,
Halısı sayın kalmay kızıl kan siydi.
Oñgsuz künde Üseyin'ni kart uşkogun tapmadıñg,
Kezlik biçak bla cetisin bosagaga kapladıñg.
Cigit ediñg, Cılkıçı ulu caş Candar,
Kanıñg çaçılgand seni rasaga*, zabaga*.
Bizni canıbız, oy, kurman bolsun, kor bolsun
Cigit Candar'nı bizge tulpar taphan anaga.
Ekim' 2001
Abugaliy Özdenovdan "Candar"nı küyü (mp3)
Düzenleme : www.AfyonKaracay.com