KUR’AN KARAÇAY TİLDE

 

Karaçayda, Malkarda da Kur-an’nı ana tilibizge köçürürge küreşgenle bolgandıla. Allay cuuablı işge taukellikleri cetgenine da seyirsineme. Özge, kimi orusçadan köçürürge küreşgendi, kimi maganasın nazmula bla aytırga küreşgendi. Men ala bla şagırey bolgandan sora, etgenleri kölüme cetmey, Kur-an’nı başha türk tillege köçürülgenlerin katıma salıb, arab tilge usta bir caşnı da canıma olturtub, alga arabça okutub, makamına tıñgılab, ızı bla har bir surada sözleni, ayatlanı maganaların sorub, cañgıdan kesim da okub (Moskvada Kral Universitetde eki cılnı arab tilge ürenñgenim ol zatha caradı), uuak-uuak köçüre başladım. Söz üçün, Al’-Fatihanı men bılay köçürgenme.

 

Auzu-bil-lâhi minaş-şaytanir-radjim

Bismillâhir-rahmanir-rahim

 

1. Rahman em rahim bolgan Allahnı atı bla

2. Har mahtau Allahhadı – bütöv Alamlanı İesine,

3. Çeksiz haterligi, cumşaklıgı bolgan

4. Kıyamat künnü Töresine!

5. Cañgız Senñge kulluk etebiz emda umutçubuz cañgız Senden:

6. Tüz colga tüzet bizni,

7. Seni çamlandırganla emda acaşhanla bargan colga tül,

    Sen razılıgıñgı bergenle bargan colga.

 

Amin’.

 

Bu halda suralanı köçüre turganlayıma, bir kün Gitçe Karaçaydan el başçı emda cazıuçu Laypanlanı Nür-Magomet kuuanıb menñge telefon etdi: «Ebzelanı Abu-Üsuf (Abüsüb) haci Kur-an’nı karaçay tilge köçürgendi. Okuganla bek carathandıla». Abüsüb -afendini kesin da tanıganım sebebli, «köçürgeni kolubuzga tüşse, «As-Alan» jurnalnı endigi nomerine salayık» dedim.  Alay bla, 2002-nçi cıl Ebzelanı Abüsüb afendini suuablı işi duniya carıgın kördü. Men da Kurannı ana tilge köçürüb başlaganımı tohtatdım – Abüsübnükünden igi etalmazımı añgılaganım sebebli. Abüsüb afendi kuru miyik daracada köçürgen bla kalmay, har suranı maganasın açıklab, kaysı biribiz da haparlı bolurça etib bargandı. Ülgüge birinçi suranı keltireyik. Abüsüb kısha hapar da aytıb, anı bılay açıklaydı:

 

«Kuran bütöv da 114 suraga bölünedi. Ala Kuranñga Allahdan kelgeniça tüşmegendile: tablıgına köre, uzunlanı Kitabnı allına, kıshalanı da ahırına salgandıla. Alanı birinçisi Faatihadı. Bu suranı talay atı bardı: alanı biri Alham’dı, bizde da ol atı bla cürüydü; biri da Faatiha – Kurannı açhıçı; biri da Ummul Kitab – kitabnı anası...

 

[ AÇIUÇU ]

Rahmatlı, cumuşak Allahnı atı bla

           

Bismillâhnı üsünden imamlanı arasında tartış bardı. Abu-Hanifa, ol har sura anı bla başlanñgan başıdı,- degendi. Birsi üç imam a, kalgan surala da anı bla başlansala da, anı Alham’nı birinçi ayatına sanagandıla. Ol sebebden, Abu-Hanifanı mazhabında imam, namazda anı içinden okuydu. Şafigıy mazhabında imam tışından okuydu.

           

Musliman adam har ne tukum işin Ullu Allahnı atı bla başlarga kerekdi, kuru mal kesgen bla kesi kereklisine eşikge karaganı bolmasa. Mal, Bismillâyah-i Allah-u Akbar, deb kesiledi.

 

            1. Mahtaula barı da duniyalanı İesi –

            2. Rahmatlı, Cumuşak Allahhadı

3. (tüzlük bla) süd bolluk künnü patçahına.

4. (Ey Allah!) Biz kuru Senñge kulluk etebiz.

5. Boluşluk da kuru Senden izleybiz (kuru Senñge tayanabız).

6. (Endi) Sen bizni tüz colga bir tüzet,

7. ol Sen nasıb etgenleni coluna,

               çamlanılganladan da, acaşhanladan da tışında bolgan!

 

(Allah çamlanñganlaga ua – Tauratnı tuthan kavumnu sanaydıla. Nek deseñg, ala Allahnı birlegenlikge, em allından da islam dinñge cau bolub, karşçı çıkgandıla. Anı üçün Allahu Tagala alaga nalat bergendi. Acaşhanla ua – hristianlıladıla. Nek deseñg, ala üç  allah etedile. Bir Allahha Mariyamnı üy biyçege, Gıysanı (Hz.İsa’nı) da añga caşha teceydile)».

 

Bılay baradı kalgan suralanı da açıklau emda köçürüv. 2002-nçi cıl «As-Alan» dergide-jurnalda çıkgandan sora, Kuran karaçay tilde Kitab bolub üç cıldan çıkgandı. Ol zamannı içinde Abüsüb mubarek, köçürgenlerine cañgıdan karab, tüzetib, igilendiriü küreşgendi. Jurnalda çıkganına al söznü caza, Totorkullanı Aliy bu zatlanı çertgen edi: «Bizni halknı caşauunda emda kul’turasında Kur-an’nı ana tilibizge köçürülgeni bir belgili zatdı emda bir belgidi. Abüsüb afendini kıyını bizni kolubuzga sıylı Ramadan ayda tüşgeni da igi ışandı. Bizni borçubuz bu Kitabnı har bir karaçaylı okurça etiudü. Alay a, anı demeñgili Kitab etib çıgarırdan alga, jurnalda basmalansın, alimle, cazıuçula, tüz okuuçula da köllerine kelgenni bildirsinle. Sora, tüz-ters aythanlanı barısına da avtor kesi karab, halatlı cerlerin tüzetse, İnşa Allah, ençi Kitab etiunü sagışına köçerbiz...

 

Halknı içinde, arab tilni bilib, Kur-an’nı maganasın aytallık az adam bardı. Orus tilge köçürülgenle bla hayırlanıuçanbız. Suralanı, ayatlanı adamla birça añglayalmaganlarından köb dau-dauur da çıgıuçandı. Tab, imamlanı arasında da boluuçandıla allay zatla. «Cartı molla din buzar» deb da anı üçün aytılgandı. Allah aytsa, Abüsübnü bu kıyını barıbızga da Kur-an’nı tüz añgılarga boluşur deb umut etebiz. Kitabnı igi eter canından ne oyumuguz bar ese da, avtorga bildirigiz deb tileybiz. Osmanov bılay cazadı: «Kur-an’nı arab tilde emda açıklamaları bla acımsız köçürülgen ana tilde okuyalgan añgılarıkdı: İslam büteu adam ulunu tayançagıdı, anı añgısın, kul’turasın da örge költürgen Hak kerti dindi...Ol büteu adam uluga coralanñgandı, Allahu Tagala 7-nçi ömürde Muhammad keleçisinden bildirgendi anı bizge. Anı sebebli bu Sıylı Kitabnı – Allahnı Sözün okusa adam, Hak colga kayıtırga ne da Hak colda barırga küç-karıu tabar deb umut etebiz».

 

Bütöv caşauun Allah’ha kulluk etiuge bergen Ebzelanı Abüsüb afendige razılıgıbıznı bildirebiz emda sauluk, uzak ömür tileybiz añga Allahdan».

 

Ebzelanı Abu Üsuf haci din kitabla bla, çıgarmala bla bizni şagırey ete turgandı. Alay a anı em ullu işi – sıylı Kur-an’nı ana tilibizge köçürgenidi, har suranı kim da añgılarça açıklaganıdı. Jurnalda çıkgandan sora, üç cılnı süygen, süymegen da ne aytırın saklagandı. Üç cılnı içinde cuk aytmay, eslegen halatların da caşırıb, endi söz eterge küreşgenle bar esele – günahha kiredile: Kitab çıkgınçı aytırga kerek edi allay zatlanı. Alay bolsa da, olsagatda okuyalmay, endi okub, cañgılıç cerlerin körgenle bar esele, avtorga bildirsinle: kitab ekinçi kere da çıgar. Cañgız, aytırların avtorga aytmay, cer-cerde söz çıgarıb aylanıu – adamlıkga-muslimanlıkga kelişgen zat tüldü.

 

Meni oyumum: Abüsüb afendi bizde, din canı bla, ne bir alim, ne bir tılmaç, ne bir cazıuçu etalmagan işni etgendi. Adamlaga auvaz berüv bla da, dinni üsünden cazganları bla da, din kitablanı köçürüvü, çıgaruvu, cayuvu bla da, halkıbıznı Hak colga tartıb küreşedi. Anı ol kıyını – halkıbıznı azabdan kutharırga küreşgen işi-sözü – tıyınşlı bagasın bizden tabmasa da, Allahdan tabarıkdı: Abüsübnü küçü bla Allahnı sözün biz ana tilibizde eşitebiz, körebiz, okuybuz. Ahır faygambardan – Muhammad faygambarıbızdan – adam uluga bildirilgen Allah’nı sözü bütöv duniyanı küçley baradı. Duniyada Kur’an köçürülmegen til kalgan bolmaz. Türk tillege ol ertdelede oguna köçürülgendi. Kur-an’nı karaçayça çıkganı dinibizni, tilibizni, adamlıgıbıznı, halklıgıbıznı da saklanırına sebeb bollukdu. Ne canı bla alıb aytsak da, bizni caşauubuzda, kul’turabızda, tilibizde, tarihibizde da ullu işdi bu. Türlü-türlü kitablanı, tıyınşlı, tıyınşlı tül esele da, bayamlab, hahaylab, prezentatsiyala etib küreşedile. Kur-an’nı ana tilibizde çıkganın a – bütöv musliman halkıbız, bütöv respublika belgilerge kerek edi. Cuk etilmegeni, aytılmaganı respublikanı başçılarına da, muftiyatha da, din aralıklaga da, cazuvçulanı, jurnalistleni birleşliklerine da sıy tüldü. Abu-Üsuf hacini bizni adabiyatha koşhan kıyını üçün, cazuvçulanı tizimine alırga kerek edi. Men küreşib, başhalanı da boluşdurub kuragan Karaçay cazuvçulanı Soyuzun kurutub koymasala edi, bıllay işleni etgen tınç bolluk edi...Alay bolsa da, Abüsüb afendi – Kur-an’nı karaçay tilge köçürgen mubarek – köb caşasın, muratları tolsunla, Allah kesi kuuandırsın anı.

 

Bıyıl Karaçay halk sürgünden (1943-1957) ızına kayıthanlı 50 cıl boladı Mayıs ayda. Ol ömür carımnı içinde halkıbıznı kuuançından carsuvu köb bolgandı. «Ol elli cılnı içinde tarih, adabiyat canı bla talay em oñglu kitabnı ayt, tarih, adabiyat, kul’tura cetişimibizdi deb belgilerça emda halkıbızga em bek hayırı tiygendi (tierikdi) deb, örge tutarça» desele, bu kitablanı aytırık edim:

 

            1. Kur’an. Karaçay tilge köçürgen Ebzelanı Abu-Üsuf haci.

            2. «Kuzey-Batı emda Orta Kavkaznı halkları: caşagan cerleri bla köçüvleri».

                                                                                     Cazgan Kipkelanı Zarema.

            3. Cırçı Sımayıl. Cırla bla nazmula.

            4. Karaçaylıla. Sürgün emda kayıtuv. 1943-1957.

 

Alay a, bu kitablanı belgilegen koy, atların da aytırık tüldüle. Karaçayda (Karaçay-Çerkes cumhurietde) bügün hal alaydı – halkga caragan kitablaga da, alanı cazganlaga da col cokdu. Alay a, zulmu kün aytılgan hak söznü bagasına baga cetmez, ol söznü aytalgan da halknı esinden ketmez.

 

Kur’an-ı Kerim’ni Karaçay Tilde Mealı - Ebzelanı Abu-Üsuf (Kril Alfabe bla Cazılgandı) >>

 

Kürsü
Bilâl Laypan / 31.03.2007

www.AfyonKaracay.com