LAYPANLANI BİLAL,
Karaçay-Çerkes Cumhuriyet'ni Halk Poeti,
Karaçay-Çerkes Devlet Üniversitesi'ni Sıylı Doktoru,
Milletlearası Türk Akademiya'nı (MTA) Sıylı Üyesi
ЛАЙПАНЛАНЫ БИЛАЛ,
Къарачай-Черкес республиканы халкъ поэти,
Къарачай-Черкес кърал университетни сыйлы доктору,
Миллетлеарасы Тюрк академияны (МТА) сыйлы юйеси
CAŞAU-ÖLÜM BAZMANDA
ДЖАШАУ-ЁЛЮМ БАЗМАНДА
Bek kıyın zamanla kelgendile. Duniya katışhan sagatda ullu halkla da abızıraydıla, gitçe halkla va caşau-ölüm bazmanñga minedile. Kün amanda col tüzetirik adam bolmasa, halk da – koy sürüvça – kayadan kuyulub, ne da, çaçılıb, itlege, börülege aş bola, tas bolub keterge bollukdu. Bügünlükde allay korkuv bar mıdı bizni halkga? Bizni halknı caşavuna bügünlükden ullu korkuv cañgız eki kere tüşgendi. Ala da: 1. 14-nçü ömürde Temir (Timur) Alan Devletibizni kurutub, halkıbıznı sau kalgan kesegin da cesirge sürüb ketgen közüv. 2. 1943-nçü cıl Stalin halkıbızga cetdirgen soykırım-sürgün. Allah cazıksınıb, eki kere da Curtuna – Miñgi Tavuna, Kavkazına – kayıtalgandı halkıbız. Alay a, halkıbızga kelgen ölüm korkuv – başha türlüdü bügün. |
 |
Бек къыйын заманла келгендиле. Дуния къатышхан сагъатда уллу халкъла да абызырайдыла, гитче халкъла уа джашау-ёлюм базманнга минедиле. Кюн аманда джол тюзетирик адам болмаса, халкъ да – къой сюрюуча – къаядан къуюлуб, не да, чачылыб, итлеге, бёрюлеге аш бола, тас болуб кетерге боллукъду. Бюгюнлюкде аллай къоркъуу бармыды бизни халкъгъа? Бизни халкъны джашаууна бюгюнлюкден уллу къоркъуу джангыз эки кере тюшгенди. Ала да: 1. 14-чю ёмюрде Темир (Тимур) Алан къралыбызны къурутуб, халкъыбызны сау къалгъан кесегин да джесирге сюрюб кетген кёзюу. 2. 1943-чю джыл Сталин халкъыбызгъа джетдирген сойкъырым-сюргюн. Аллах джазыкъсыныб, эки кере да Джуртуна – Минги Таууна, Кавказына – къайыталгъанды халкъыбыз. Алай а, халкъыбызгъакелгенёлюм къоркъуу – башха тюрлюдю бюгюн. |
Bügünlükde kazavat etib, küç bla tuvgan ceribizden kişi da ayırmaydı bizni. Soykırım-sürgün etib, curtsuz, tilsiz, dinsiz ete turgan da cokdu. Bügün devletni, millet politikası başha türlüdü – közge ilinmegen hıyla madarla bla uvak halklanı assimile etüv, orus matallı etüv. Alay demek:
1.alanı («keslerini razılıkları bla!!!») millet avtonomiyaların kurutuv;
2.alanı millet añgıların, tarih eslerin kurutuv;
3.ala Ata curtların kesleri koyub keterça etüv;
4.ala Ana tillerin kesleri kereksizge sanarça etüv;
5.ala dinlerinden kesleri suvurça etüv;
7.alanı adam sanları ösmezça etüv;
8.alanı başhala bla katışdırıb, kan-halk tazalıkların kurutub, cıyımdık camagat etüv.
Бюгюнлюкде къазауат этиб, кюч бла туугъан джерибизден киши да айырмайды бизни. Сойкъырым-сюргюн этиб, джуртсуз, тилсиз, динсиз эте тургъан да джокъду. Бюгюн къралны миллет политикасы башха тюрлюдю – кёзге илинмеген хыйла мадарла бла ууакъ халкъланы ассимиле этиу, орус маталлы этиу. Алай демек:
1.аланы («кеслерини разылыкълары бла!!!») миллет автономияларын къурутуу;
2.аланы миллет ангыларын, тарих эслерин къурутуу;
3.ала Ата джуртларын кеслери къоюб кетерча этиу;
4.ала Ана тиллерин кеслери керексизге санарча этиу;
5.ала динлеринден кеслери сууурча этиу;
7.аланы адам санлары ёсмезча этиу;
8.аланы башхала бла къатышдырыб, къан-халкъ тазалыкъларын къурутуб, джыйымдыкъ джамагъат этиу.
Assimile siyasetni-politikanı bu türlüsü – bügünñgü forması – 1957-çi cıl başlanñgandı Karaçayda. Ol cıl – karaçay halk 14-cıllık stalinçi sürgünden Curtuna kayıthan cıl edi. Sürülgen-köçürülgen halklanı ızlarına kaytaruv – Sovyetler Birligini igiliginden, ol halklaga can avruthanından tül edi. Zaman alayga kelgen edi – Sovyetler Birligi'ni başçıları kaysı devletge barsala da, alaga ol problema aytılganlay tura edi: «Stalinni kurutduguz, Stalinni millet politikasın a nek türlendirmeysiz, sürülgen halklanı curtlarına nek kaytarmaysız?». Halklanı curtlarına kaytaruv – devletle arası bolum bla baylamlı edi. Anı üsüne, köçürülgen halkla kesleri da, tış devletledegi diasporaları da, hahay etgenley tura edile.
Ассимиле сиясетни-политиканы бу тюрлюсю – бюгюннгю формасы – 1957-чи джыл башланнганды Къарачайда. Ол джыл – къарачай халкъ 14-джыллыкъ сталинчи сюргюнден Джуртуна къайытхан джыл эди. Сюрюлген-кёчюрюлген халкъланы ызларына къайтарыу – совет къралны игилигинден, ол халкълагъа джан аурутханындан тюл эди. Заман алайгъа келген эди – совет къралны башчылары къайсы къралгъа барсала да, алагъа ол проблема айтылгъанлай тура эди: «Сталинни къурутдугъуз, Сталинни миллет политикасын а нек тюрлендирмейсиз, сюрюлген халкъланы джуртларына нек къайтармайсыз?». Халкъланы джуртларына къайтарыу – къралла арасы болум бла байламлы эди. Аны юсюне, кёчюрюлген халкъла кеслери да, тыш къраллада диаспоралары да, хахай этгенлей тура эдиле.
Alay bla, 1957-nçi cıl Curtuna cıyılgan edi karaçay halk. Sovyetler Birligi halknı Curtuna kaytarganlıkga:
1. Anı devletin – algınñgı Karaçay avtonom oblastnı – ızına kuratmadı; tili, halisi da başha bolgan Çerkes oblastha koşub, Karaçay-Çerkes oblast etdi.
2. Halknı tau ellerine cibermey, Çerkessk'ni tögeregi tüz cerlede cerleşdirirge küreşdi;
3. Tau elleni aynıtır canından tül, tüb eter canından politika bardırıldı; Sürgünden kayıthan karaçay halknı curtuna cerleşdirirge Moskovanı bergen açhasın, oblastnı tamadaları Çerkessk şahar bla çerkes rayonlaga çaçdıla – hazna karaçaylı caşamagan cerlege. Tau ellede bügünñgü caşauga kelişgen tablıkla kuralmadıla. Anı üsüne, ömürde mal bla küreşib, mal bla bayınıb kelgen karaçay halkga mal tutarga koymadıla. Har üyürge bir iynek, bir tana, beş-altı koy tutarga erkinlik bar edi cañgız. Karaçay tişiruvla kol kıyınların – cünden eşgen zatların – tışında satalmazça begimle-buruvla çıgargan edile devlet organla. Ösüb cetgen, caş kavumga da üy işlerge cer bermey edile. Alay bla, zamanında üylenñgen az boldu, sabiy tuvgan da añga köre.
4. Curtuna kayıthandan sora 50 cılnı içinde da, karaçay halk aynıyalmadı, kereklisiça ayak üsüne turalmadı. Alay nek bolganını çurumların başında aytdık. Sovyetler Birligi çaçılgandan sora va, algınñgı orus patçahlıknı eki başlı kuşu, kayıtıb kelib, tahtaga kondu – anı bla birge uvak halklanı kurutuv politika da. Sovyetler Birligi'ni oyulganı uvak halklaga bütün da bek tatıdı.
Алай бла, 1957-чи джыл Джуртуна джыйылгъан эди къарачай халкъ. Кърал халкъны Джуртуна къайтаргъанлыкъгъа:
1. Аны къраллыгъын – алгъыннгы Къарачай автоном областны – ызына къуратмады; тили, халиси да башха болгъан Черкес областха къошуб, Къарачай-Черкес област этди.
2. Халкъны тау эллерине джибермей, Черкесскни тёгереги тюз джерледе джерлешдирирге кюрешди;
3. Тау эллени айнытыр джанындан тюл, тюб этер джанындан политика бардырылды; Сюргюнден къайытхан къарачай халкъны джуртуна джерлешдирирге кърал берген ачханы областны тамадалары Черкесск шахар бла черкес районлагъа чачдыла – хазна къарачайлы джашамагъан джерлеге. Тау элледе бюгюннгю джашаугъа келишген таблыкъла къуралмадыла. Аны юсюне, ёмюрде мал бла кюрешиб, мал бла байыныб келген къарачай халкъгъа мал тутаргъа къоймадыла. Хар юйюрге бир ийнек, бир тана, беш-алты къой тутаргъа эркинлик бар эди джангыз. Къарачай тиширыула къол къыйынларын – джюнден эшген затларын – тышында саталмазча бегимле-буруула чыгъаргъан эдиле кърал органла. Ёсюб джетген, джаш къауумгъа да юй ишлерге джер бермей эдиле. Алай бла, заманында юйленнген аз болду, сабий туугъан да анга кёре.
4. Джуртуна къайытхандан сора 50 джылны ичинде да, къарачай халкъ айныялмады, кереклисича аякъ юсюне туралмады. Алай нек болгъаныны чурумларын башында айтдыкъ. Совет кърал чачылгъандан сора уа, алгъыннгы орус патчахлыкъны эки башлы къушу, къайытыб келиб, тахтагъа къонду – аны бла бирге ууакъ халкъланы къурутуу политика да. Уллу къралны оюлгъаны ууакъ халкълагъа бютюн да бек татыды.
Bügün Karaçaynı başına tüşgen üç ullu palah bardı – alaga karşçı küreşmesek – ol üç palah bizni milletni tüb eterikdi.
Birinçi palah. Ömürleni uzagına karaçayçılıknı saklab kelgen taza tau karaçay elle çaçılıb baradıla. Adetni, namısnı, tilni da saklab turgan ala edile. Sabiy tuvgan da ellede aslam boluvçusu kimge da belgilidi. Men ösgen elde – Kızıl-Kalada – 1970-nçi cıllada şkolda 300-ge cuvuk sabiy okuy edi. Bügünlükde şkolga barırga sabiy tabılmaydı. Caş tölü tau elleni koyub, özenle ayagına, tüzlege – caşauga tabırak cerlege cayılgandı. Şaharlada va tilni, adetni saklagan bek kıyındı. Alkın elle bla baylamlılık üzülmegendi, ol üzülgenley a – curtsuz, tilsiz kavumga burullukdu karaçay halk. Elleri saklanmay – karaçay halk saklannık tüldü. Onovçu-kullukçu kavum da, entellektüel-aydın kavum da, imamla-dinçile da bügün birleşib küreşmesek, tambla keç bollukdu: halknı-elni çaçılganı tınçdı, artda anı birge cıygan koldan kelmezlik işdi. El-cer em aç cıllada da karaçay halknı ölümden saklagandı. Ne canı bla karasak da – elsiz-cersiz bizni halk köb zamanñga çıdarık tüldü – başhalanı (orusnu) içinde eririkdi, tas bollukdu.
Ekinçi palah birinçi bla baylamlıdı. Karaçay halknı adam sanını ösüvü, azga burulgandan da ozub – tohtarga cetgendi. Tuvgandan ölgen köb bolub başlagandı. Orta tergev bla har bir karaçay üydegide eki sabiy boladı bügün. Üydegi kuramay, cılları va 40-50-den atlagan caşla, kızla halkda köbdüle. Bu baruvdan barsa, bir ömürge da çıdarık tüldü karaçay halk. Bizniça sürgünnü-soykırımnı sınagan, bügün bizden da kıyın bolumda turgan çeçen, üñgüş halklada sabiy tuvgan tört-beş katha köbdü bizden. Orta tergev bla, vaynah üyürde 9-10 sabiy boluvçandı. 1940-nçı cılga deri Karaçayda da alay edi hal. Endi bizge ne bolgan ese da. Bu bütevhalk problemadı. Bütev halk sagayıb, bu problemanı bir canına etmesek, tamblabız cokdu bizni.
Üçünçü palah. Caş tölü ana tilinde okuyalmay, cazalmay, söleşalmay tebregendi. Bu zatda Karaçay-Çerkes Cumhuriyet'ni başçılarını terslikleri bek ulludu. Halklanı tillerin, kültüraların aynıtuv borçnu devlet kesini üsünden taydırıb, milletni boynuna salgandı. Anı sebebli – tilibiz, kültürabız cuklana bara ese – günah kesibizdedi, tamadalarıbızdadı.
Бюгюн Къарачайны башына тюшген юч уллу палах барды – алагъа къаршчы кюрешмесек – ол юч палах бизни миллетни тюб этерикди.
Биринчи палах. Ёмюрлени узагъына къарачайчылыкъны сакълаб келген таза тау къарачай элле чачылыб барадыла. Адетни, намысны, тилни да сакълаб тургъан ала эдиле. Сабий туугъан да элледе аслам болуучусу кимге да белгилиди. Мен ёсген элде – Къызыл-Къалада – 1970-чи джыллада школда 300-ге джууукъ сабий окъуй эди. Бюгюнлюкде школгъа барыргъа сабий табылмайды. Джаш тёлю тау эллени къоюб, ёзенле аягъына, тюзлеге – джашаугъа табыракъ джерлеге джайылгъанды. Шахарлада уа тилни, адетни сакълагъан бек къыйынды. Алкъын элле бла байламлылыкъ юзюлмегенди, ол юзюлгенлей а – джуртсуз, тилсиз къауумгъа буруллукъду къарачай халкъ. Эллери сакъланмай – къарачай халкъ сакъланныкъ тюлдю. Оноучу-къуллукъчу къауум да, интеллигенция-айдын къауум да, имамла-динчиле да бюгюн бирлешиб кюрешмесек, тамбла кеч боллукъду: халкъны-элни чачылгъаны тынчды, артда аны бирге джыйгъан къолдан келмезлик ишди. Эл-джер эм ач джыллада да къарачай халкъны ёлюмден сакълагъанды. Не джаны бла къарасакъ да – элсиз-джерсиз бизни халкъ кёб заманнга чыдарыкъ тюлдю – башхаланы (орусну) ичинде эририкди, тас боллукъду.
Экинчи палах биринчи бла байламлыды. Къарачай халкъны адам саныны ёсюую, азгъа бурулгъандан да озуб – тохтаргъа джетгенди. Туугъандан ёлген кёб болуб башлагъанды. Орта тергеу бла хар бир къарачай юйдегиде эки сабий болады бюгюн. Юйдеги къурамай, джыллары уа 40-50-ден атлагъан джашла, къызла халкъда кёбдюле. Бу барыудан барса, бир ёмюрге да чыдарыкъ тюлдю къарачай халкъ. Бизнича сюргюнню-сойкъырымны сынагъан, бюгюн бизден да къыйын болумда тургъан чечен, юнгюш халкълада сабий туугъан тёрт-беш къатха кёбдю бизден. Орта тергеу бла, вайнах юйюрде 9-10 сабий болуучанды. 1940-чы джылгъа дери Къарачайда да алай эди хал. Энди бизге не болгъан эсе да. Бу бютеухалкъ проблемады. Бютеу халкъ сагъайыб, бу проблеманы бир джанына этмесек, тамблабыз джокъду бизни.
Ючюнчю палах. Джаш тёлю ана тилинде окъуялмай, джазалмай, сёлешалмай тебрегенди. Бу затда Къарачай-Черкес республиканы башчыларыны терсликлери бек уллуду. Халкъланы тиллерин, культураларын айнытыу борчну кърал кесини юсюнден тайдырыб, миллет республикаланы боюнларына салгъанды. Аны себебли – тилибиз, культурабыз джукълана бара эсе – гюнах кесибиздеди, тамадаларыбыздады.
Karaçay-Çerkes Cumhuriyeti'nde em ullu halknı – karaçay halknı – ana tili, kültürası öle turadı desek – iynanmazlıkla da tabılırla. Şimal Kavkaznı Cumhuriyetlerini cañgız birinde da bolum bizdeça ov tüldü.
Karaçay tilde cañgız bir gazete çıgadı. Atı da «Karaçaydı». Atı bar da kesi – cok. Iyıkda eki kere çıkgan gazete – ol gazete midi? Gazete kün sayın çıgarga kerekdi – alaysız ol borçun tolturallık tüldü. «Karaçaylıla cañgız gazetelerin da alırga izlemeydile» deydile. Ne üçün deb a, kişi sormaydı. Başha gazeteleden, TV-den, radyodan, internetden bütev cañgılıklanı bilib boşagan okuvçu, ıyıkda eki kere çıkgan gazeteni alıb, nesin okurukdu? Cumhuriyetde em ullu halknı gazetesi ıyıkga beş kere nek çıkmaydı?
Kabartı-Malkarda orus tilde, kabartı tilde, malkar tilde da gazetele ıyıkga beş kere çıgadıla. Adıgeyada, Tegeyde, Dağistanda, Çeçende, Üñgüşde – kalgan cumhuriyetleni barında da gazetele da, jurnalla da, suratlau kitabla da, ders kitabla da tıyınşlısı çaklı bir çıkganlay turadıla. Bizde ua?
Karaçay halknı cañgız gazetesini çıguvu – ıyıkga eki keredi. Jurnal degen zat a cokdu. Kitab çıguv – coknu ornunda. Ders kitabla çıkmaganlı – 20 cıl. Okullada ne bla okuy bolurla sohtala? Karaçay til bla adabiyatdan derslege berilgen zaman cıldan cılga azdan az bola baradı. 20 cıl – cañgı cazuvçu koşulmaganlı. 20 cılga okulnu boşab, eki caş tölü ösüb cetgendi. Ana tillerinde gitçelikden okuy, caza ürenmegen sabiyle – artda ömürde da ürenmezle añga. Karaçay-Çerkes Devlet Üniversitesinde karaçay til bla adabiyatdan ustazlanı hazırlau da tohtarık bolur – ol ustalıkga okurga izlegen, ol fakultege kirirge izlegen adam az bolganı sebebli. Kafedra da cabıllık bolur. Bılay barsa, okullada da ana tilden dersleni kuruturla. Ahırı – tilni, halknı ölümü bla boşalır. Mankurt bolub boşamagan esek – bu zatha karşçı tururga kerekbiz.
Karaçay-Çerkes Cumhuriyet'ni başçılarını sansızlıklarından, inteligentsiyabıznı-aydınlarıbıznı bolumsuzluklarından, camagat organizasyonlanı karuvsuzluklarından, milletökülle-deputatla da bu soruvnu örge költürmegenlerinden – ana tilibiz öle turadı. Tili öle ese va – halk kesi da öledi. Halkıbıznı, tilibizni, curtubuznu saklar, caklar canından cuk etmegenle, birer türlü çurum bla tıñgılab turganla – kallay adamlabız, kallay karaçaylılabız, kallay muslimanlabız biz?
Karaçay tilde cazgan cazuvçula tıñgılab tursala, karaçay tilden okuthan ustazla tıñgılab tursala, karaçay til bla adabiyatdan ustazlanı hazırlagan universite tıñgılab tursa, tilni, adabiyatnı tintgen alimle tıñgılab tursala – kimdi bizni kaygıbıznı eterik?
Karaçay-Çerkes Cumhuriyeti'nde sanı bla em köb halk – karaçay halkdı.
Cumhuriyet'ni prezidenti – karaçaylıdı.
Parlamentni deputatlarını-milletöküllerini köbüsü – karaçaylıdı.
Alanı barından da ne hayır – karaçay el, karaçay til, karaçay kültüra tüb bola tura esele. Alay demek – biz – öle turgan halkbız. Kimdedi terslik?
Terslik a – baltada, sabda da. Em ters – onovçu-kullukçu kavumdu. Karaçaynı atı bla birer kullukga ilinib, halklarına va kaygırmagan kavumdu em günahlı. Ala borçların toltursala – biz bu bolumga ceterik tül edik.
Ekinçi ters a – halk kesidi: ana tili üçün örge turmagan, hahay etmegen. Halk çamlana başlasa, halknı boynunda turgan başçıla-kullukçula, kaltıray başlarıkdıla, kerekli işleni da eterikdile. Alay bolmasa va – ala kulluklarından keterge kerekdile. Halknı tözümü bla, caşavu bla da kallay bir oynarga bollukdu?
Başçıla halknı halkga sanamaganları, anı carıllıgın körmegenleri – halk kesini küçün-karuvun körgüztmegeni üçündü. Kesini tilin, kültürasın saklarga, aynıtırga halknı erkinligi bardı – ol devletni Konstitutsiyasında –Anayasasında cazılıbdı. Ol erkinlikge buruv bolganla bla küreşirge da bardı halknı erkinligi. Halknı tilin, kültürasın öltürüv – halknı kesin öltürüvdü.
20 cılnı tıñgılab turduk. Entda 20 cılnı tıñgılab tursak – tilibizni tas eterikbiz, anı bla birge – halklıgıbıznı da. Ne örge turlukbuz da – Halk bollukbuz, ne tıñgılab turlukbuz da – talk bollukbuz. Kesin karaçaylıga sanagan cañgız bir adam – bu soruvdan bir canında kalırga madarı cokdu.
Bu cazganımı men har bir tüz karaçaylıga emda onovda-kullukda turgan karaçaylılaga – barına cibereme. Zor-col bla bolsa da, bolumnu türlendirirge kerekbiz – bizni halkıbız Curtunda tili, adeti bla ahırzamanñga deri caşarga kerekdi. Başha halkla saklanıb, biz a tüb bolub keterça, ne kıyınlıgıbız bardı bizni? Ol kıyınlık kaydan, neden, kimden, kalay, ne üçün kelgenin bile esek a – anı taydırır canından küreşeyik. Barıbız da – ençi-ençi, birigib da.
Къарачай-Черкес республикада эм уллу халкъны – къарачай халкъны – ана тили, культурасы ёле турады десек – ийнанмазлыкъла да табылырла. Шимал Кавказны республикаларыны джангыз биринде да болум биздеча оу тюлдю.
Къарачай тилде джангыз бир газет чыгъады. Аты да «Къарачайды». Аты бар да кеси – джокъ. Ыйыкъда эки кере чыкъгъан газет – ол газетмиди? Газет кюн сайын чыгъаргъа керекди – алайсыз ол борчун толтураллыкъ тюлдю. «Къарачайлыла джангыз газетлерин да алыргъа излемейдиле» дейдиле. Не ючюн деб а, киши сормайды. Башха газетледен, ТВ-ден, радиодан, интернетден бютеу джангылыкъланы билиб бошагъан окъуучу, ыйыкъда эки кере чыкъгъан газетни алыб, несин окъурукъду? Республикада эм уллу халкъны газети ыйыкъгъа беш кере нек чыкъмайды?
Къабарты-Малкъарда орус тилде, къабарты тилде, малкъар тилде да газетле ыйыкъгъа беш кере чыгъадыла. Адыгеяда, Тегейде, Дагъыстанда, Чеченде, Юнгюшде – къалгъан республикаланы барында да газетле да, журналла да, суратлау китабла да, дерс китабла да тыйыншлысы чакълы бир чыкъгъанлай турадыла. Бизде уа?
Къарачай халкъны джангыз газетини чыгъыуу – ыйыкъгъа эки кереди. Журнал деген зат а джокъду. Китаб чыгъыу – джокъну орнунда. Дерс китабла чыкъмагъанлы – 20 джыл. Школлада не бла окъуй болурла сохтала? Къарачай тил бла адабиятдан дерслеге берилген заман джылдан джылгъа аздан аз бола барады. 20 джыл – джангы джазыучу къошулмагъанлы. 20 джылгъа школну бошаб, эки джаш тёлю ёсюб джетгенди. Ана тиллеринде гитчеликден окъуй, джаза юренмеген сабийле – артда ёмюрде да юренмезле анга. Къарачай-Черкес кърал университетде къарачай тил бла адабиятдан устазланы хазырлау да тохтарыкъ болур – ол усталыкъгъа окъургъа излеген, ол факультетге кирирге излеген адам аз болгъаны себебли. Кафедра да джабыллыкъ болур. Былай барса, школлада да ана тилден дерслени къурутурла. Ахыры – тилни, халкъны ёлюмю бла бошалыр. Манкъурт болуб бошамагъан эсек – бу затха къаршчы турургъа керекбиз.
Къарачай-Черкес республиканы башчыларыны сансызлыкъларындан, интеллигенциябызны- айдынларыбызны болумсузлукъларындан, джамагъат организацияланы къарыусузлукъларындан, миллетёкюлле-депутатла да бу сорууну ёрге кёлтюрмегенлеринден – ана тилибиз ёле турады. Тили ёле эсе уа – халкъ кеси да ёледи. Халкъыбызны, тилибизни, джуртубузну сакълар, джакълар джанындан джукъ этмегенле, бирер тюрлю чурум бла тынгылаб тургъанла – къаллай адамлабыз, къаллай къарачайлылабыз, къаллай муслиманлабыз биз?
Къарачай тилде джазгъан джазыучула тынгылаб турсала, къарачай тилден окъутхан устазла тынгылаб турсала, къарачай тил бла адабиятдан устазланы хазырлагъан университет тынгылаб турса, тилни, адабиятны тинтген алимле тынгылаб турсала – кимди бизни къайгъыбызны этерик?
Къарачай-Черкес республикада саны бла эм кёб халкъ – къарачай халкъды.
Республиканы президенти – къарачайлыды.
Парламентни депутатларыны-миллетёкюллерини кёбюсю – къарачайлыды.
Аланы барындан да не хайыр – къарачай эл, къарачай тил, къарачай культура тюб бола тура эселе. Алай демек – биз – ёле тургъан халкъбыз. Кимдеди терслик?
Терслик а – балтада, сабда да. Эм терс – оноучу-къуллукъчу къауумду. Къарачайны аты бла бирер къуллукъгъа илиниб, халкъларына уа къайгъырмагъан къауумду эм гюнахлы. Ала борчларын толтурсала – биз бу болумгъа джетерик тюл эдик.
Экинчи терс а – халкъ кесиди: ана тили ючюн ёрге турмагъан, хахай этмеген. Халкъ чамлана башласа, халкъны бойнунда тургъан башчыла-къуллукъчула, къалтырай башларыкъдыла, керекли ишлени да этерикдиле. Алай болмаса уа – ала къуллукъларындан кетерге керекдиле. Халкъны тёзюмю бла, джашауу бла да къаллай бир ойнаргъа боллукъду?
Башчыла халкъны халкъгъа санамагъанлары, аны джарыллыгъын кёрмегенлери – халкъ кесини кючюн-къарыуун кёргюзтмегени ючюндю. Кесини тилин, культурасын сакъларгъа, айнытыргъа халкъны эркинлиги барды – ол къралны Конституциясында –Анаясасында джазылыбды. Ол эркинликге буруу болгъанла бла кюреширге да барды халкъны эркинлиги. Халкъны тилин, культурасын ёлтюрюу – халкъны кесин ёлтюрюудю.
20 джылны тынгылаб турдукъ. Энтда 20 джылны тынгылаб турсакъ – тилибизни тас этерикбиз, аны бла бирге – халкълыгъыбызны да. Не ёрге турлукъбуз да – Халкъ боллукъбуз, не тынгылаб турлукъбуз да – талкъ боллукъбуз. Кесин къарачайлыгъа санагъан джангыз бир адам – бу соруудан бир джанында къалыргъа мадары джокъду.
Бу джазгъанымы мен хар бир тюз къарачайлыгъа эмда оноуда-къуллукъда тургъан къарачайлылагъа – барына джибереме. Зор-джол бла болса да, болумну тюрлендирирге керекбиз – бизни халкъыбыз Джуртунда тили, адети бла ахырзаманнга дери джашаргъа керекди. Башха халкъла сакъланыб, биз а тюб болуб кетерча, не къыйынлыгъыбыз барды бизни? Ол къыйынлыкъ къайдан, неден, кимден, къалай, не ючюн келгенин биле эсек а – аны тайдырыр джанындан кюрешейик. Барыбыз да – энчи-энчи, биригиб да.
