KARAÇAYNI TAMBLASI BAR MIDI ?
1 - 2 - 3 - 4 - 5

"...Hak üçün, Halk üçün küreşüv har bir adamga da borçdu. Tüzün cazganım üçün bu kitab da kıynalıb çıgarın bileme. Alay a, çıkgan da eter, okuvçunu koluna da tüşer, halkıbızga da hayırı tiyer deb, iynanama. Har ne da tüzelir, Allah aytsa, kesibiz da «hayt» desek. «Siz madar etsegiz, men da kadar eterme» degendi Allahu tagala..."

1

Halkıbızga sagış etgen adamlanı barın da kaygılı etgen bir soruvdu bu. Halkla caratıla, öse-aynıy, El-Kral bola, dagıda birer türlü çurum bla tüb bola kelgendile tarihde. Alay a, halk dinine bek ese, millet añgısı küçlü ese, colun, tarihin unutmazça cazma tili, kitabı bar ese, sora, allay halk kesin zamanñga, ölümge horlatmazga bollukdu. Kav-kuv bolub duniyaga çaçılıb ketgen çuvut halk, eki miñg cıldan sora ölgen tilin da tiriltib, kralın kuraganı anñga şagatdı. Özge, halknı dini, cazma tili, curtu da bola turganlıkga, ençi krallıgı cok ese, başına, cazuvuna erkin tül ese, ol zatla üçün küreşmey ese, sora, ol halk, ertde-keç bolsa da, tilsiz, curtsuz da kallıkdı, halklıgın tas eterikdi. Halkla anı üçün dıgalas etedile, ullu-gitçe bolsa da, ençi kralların kurarga. Saklanırga andan başha col cokdu.

Duniyanı kaysı kralında da ülüşlerin tolusu bla alalgan çuvutlula, ençi kralların kuragınçı tohtamagandıla. Ne üçün? Duniyadan tüb bolub ketmez üçün, Curtlarında Halk bolub, El-Kral bolub caşar üçün. Amma, halk kesi allına  «halklıgımı saklayım, curtumu saklayım» deb, bir oyumga kelib kalalmaydı.

Halkga krallık innetni, oyumnu siñgdirib küreşib turgan bir innetli kavum kerek boladı. Çuvutlulada da allay kavum bir künñge kuralıb, başha oyumlulanı horlab koyalmagandı. Başha oyumla va bolgandıla: «Bizni, çuvutlulanı, eki miñg cılnı mından alga da bar edi kralıbız-krallıgıbız. Kralıbız-krallıgıbız bizni palahdan saklayalmagandı. Endi biz caşagan krallarıbızga töllenib, caşab tururga kerekbiz. Kayda caşasak da ne başhası bardı, baş bolayık, bay, rahat caşayık ansı». Halk-Curt-Kral innetli kavum ala bla ayavsuz küreşgendi: «Siz Mussa faygambarıbıznı osiyatlarına tüz turmaysız. Toygan cerigiz tuvgan cerigizden bagalıdı sizge. Dinden, tilden, curtdan da duniya malnı örge tutargamı izleysiz? Alay ese, siz Mussanı ummetinden tülsüz». Çuvutlula ekige bölünüb,  ma alay küreşgendile bir-biri bla. Ol küreşde kim horlaganına, kim tüz bolganına şagatdı bügünñgü çuvut kral  İzrail.

Uzakga uzalıb küreşmey, honşu halkladan ülgüle keltirsek da bollukdu. Söz üçün, Kabartını alıb karayık. Alan kralıbız çaçılgandan sora, töbenleden kele-kelib, bizni tüzleribizni küçlegen halkdı ol. Artharaklada va, Orus imperiyaga tayana, bizni cerleribizni tohtavsuz kesine koşub bargandı.

Kabartı biyle kir muratlarına ceter üçün, bir sıysızlıkdan artha turmagandıla. Bir misal. 1557 cıl Kabartı biy Temrük  Orus patçahha kul-karavaş bolurga razılıgın da  bildirib, gâvur dinñge köçgendi, kızın da İvan Groznıyge erge bergendi. Ol künleden bügünlege deri Kabartını başçılarını adetleridi, neda etib, tübden-başdan kirib, Orus kralnı bizge, Tavlulaga, üsdürüb, kırdırıb, ceribizni va keslerine koşuv. Ayhay da, Orus imperiya Tavlulanı kesine boysundurur üçün Kabartını hayırlandırgandı, Kabartı da Tavlulanı cerlerin kesine koşar üçün, Orus küçge tayanñgandı. Ol cürüş tarihni sovet közüvünde da tohtamagandı.

1920 cıl noyabrnı 17-de Tav Respublika kuralgandı. Anı tiziminde Çeçen, İnguş, Tegey, Kabartı, Malkar, Karaçay millet okrugla bolgandıla. Alay a, Kabartını tamadaları, Stalinni boluşlugu, bla Kabartını Tav Respublikadan çıgargandıla, alay başlanñgandı Tav Respublikanı çaçılıvu. Kavkaz halklanı birikgen Respublikaları Moskvaga kerek tül edi, Kabartını kolu bla çaçadıla anı. Ol satlık işi üçün, Kabartıga birazdan Malkar millet okrugnu koşadıla, ahırı anı ne bla boşalganı belgilidi: Malkarnı onovu Kabartını koluna köçedi.

1944 cıl a, Kabartını başçısı cazgan kagıtha tayana, Stalinçi-Beriyaçı rejim Malkar halknı Orta Aziyaga süredi, halknı mülk baylıgı, cerini da igi kesegi Kabartıga beriledi.

Kabartı, Tav Respublikadan çıkgandan sora, Tav Respublika bla çegi kalmagan Karaçay da andan çıgarga kerek boladı. Aliylanı Umarnı küreşi bla, 1922 cıl yanvarnı 12-de Karaçay-Çerkes avtonom oblast kuraladı.  Karaçay oblastnı kurar ornuna, Karaçay-Çerkes oblastnı kurav, ol Aliy ulunu bek ullu cañgılıçı edi, ol kıyınlıkdan bügün-bügeçe da kutulalmay barabız.

Karaçayga takmak bolub, bu «Çerkes halk», «Çerkeslile» kaydan çıkgandıla? Ol cıllada bütöv kagıtlada alaga Kabartılıla deb aytılınadı, Tav Respublikanı tiziminde da kuru Kabartı körünedi. Kertisi va bılaydı. Çerkes deb, halk cokdu.

Karaçaynı cerine kaçhınçı Kabartılılanı Orus imperiya 19-çu ömürde cerleşdirgendi.  Alay a, bir Kabartı oblast bolganı sebebli, Karaçayda caşagan Kabartılılaga dagıda bir oblast kurarga kral koyarık tül edi. Anı sebebli, ekinçi da bir oblastları bolur üçün, Karaçaynı cerinde caşagan Kabartılıla keslerine «Çerkes» deb cazdırıb tebregendile. Az bolganları sebebli, keslerine Besleneylileni, Abazalılanı da igi kesegin koşhandıla. Allay hıylalık bla, 1920-1930 cıllada canñgı halk, canñgı oblast kuralgandı. Ma allay ötürük bla caratılgan halk, Karaçayga koşulub, ne igilik eterik edi? Karaçaynı cerinde caşagan, Karaçaynı küçü bla kuralgan Çerkes krallık, Karaçayga sav bol der ornuna, sanı bla Karaçaylıladan talay katha az bolganına da karamay, har neni da eki teñg ülüş eterge izleb, dav açıb, Moskvaga tarıguv kagıtla cazıb turgan bolmasa, caraşıb caşarga unamagandı. Anı sebebli, Karaçay-Çerkes oblast 1926 cıl ekige üleşinedi, Karaçay oblastha emda Çerkes millet okrugga.  Alay bla, Malkarnı cutub küreşgen Kabartıdan sora da, Karaçaynı cerinde «Çerkes» atı bla ekinçi Kabartı oblast kuraladı. Kabartı va, Karaçay-Malkar bla ömürde da şoh caşarga izlemegendi, canñgız kesini küçü cetmegeni sebebli, bizge at-bet atab, kralga erşi körgüztüb, bizden boşar dıgalas etib turgan bolmasa.

Karaçaydan ayırılgan Çerkes, kesi oblast bolganlıgına, sanını azlıgından, orusha, kazakga bazman bolalmay, kıyınlaşhandı. 1957 cıl Karaçay sürgünden alay ızına kayıtıb kelmese, Çerkes oblastnı kurutub, millet rayon-bölge etib koyarık bolgandıla. «Kesleri tillerinde, söleşgen koy, salamlaşırga da korkub turgan Çerkeslile, biz Aziyadan kayıtıb kelib, kral uçrejdeniyelede da «salam aleykum» deb tebregenikde, bizge bir kucur karay edile» deb, hapar aytuvçan edi jurnalist Laypanlanı Seyit. Men kesim Çerkesskde bir kart kazaklıdan eşitgenimi koşmay-koratmay aytayım: «siz, banditle, kaydan da kayıtıb keldigiz. Siz bolmagan zamanda «oh» etib tura edik. Biz, caş tölü, inñgir alalada col canında tabçanlaga olturub, kızla bla lahor etivçen edik. Bizge seskekli karay, ötüb bargan Çerkes caşlanı körsek, tohtatıb, sırtlarına kızlarıbıznı olturtub, arı-beri cürütüb, hılikke etivçen edik, tab alanı sırtlarında kızlarıbıznı üylerine deri eltdirgenibiz da boluvçan edi. Siz kelgenli va, bizni caşla oramga çıgarga da korkub tebregendile. Şahar maydanlada harsıgız, tebsevügüz keçe arasına deri tohtamaydı».

Biz Aziyadan kayıthan sagatda Çerkeslile unugub, başların költüralmay tura edile. Karaçaynı kayıthanı alaga nasıb boldu. Bir-biri bla kelişalmay, 1926 cıl bir-birinden ayırılgan eki halknı, 1957 cıl canñgıdan birge koşub, Karaçay-Çerkes oblast  kuradıla. Sürgünden kayıthan Karaçaylılaga buyurulgan açhanı da köbüsü Çerkessk şaharga, bütöv oblastha çaçıldı. Birge caşav – Karaçaynı ülüşün aşav – canñgıdan başlandı. Bügün-bügeçe da türlenmeydi hal. (Halkıbız sürgünden kayıthan cıllada, algınñgı ençi Karaçay oblastnı ızına kuravnu üsünden kralnı begimin caşırıb koygan da Çerkes oblispolkomnu tamadası Kardanov bolganın unutmayık).

Karaçay-Çerkes Respublikanı ceri 14,3 miñg kvadrat kilometrdi. 1943 cıl Stalin kuruthan Karaçay oblastnı ceri 11,4 miñg kvadrat kilometrdi. Ceribiz köb bolgan bla kalmay, Minñgi Tav da, mermer taş, çeget, suv baylık da, tav caylıkla da, cer tübü haznala da, aytırga, bizde bolmagan bereket cokdu. Anı üçündü honşulanı bizden ayırılırga unamay, mant başça cabışıb turganları.

1990-çı cıllada Karaçay halknı «Camagat» organizatsiyası 1943 cıl Stalin-Beriya-Suslov kuruthan Karaçay oblastnı ızına süyevnü üsünden küreşe başlagan edi. 1991 cıl aprelni 26-da «Köçürülgen-sürülgen halklaga reabilitatsiya Zakon» çıkgandan sora va, millet iş horlarça edi. Ereseyni Baş Sovetinde Karaçay oblastnı kuravnu üsünden kralnı prezidenti Yeltsinni zakonoproyekti da bar edi. Alay a, iş tınmadı. İş 1957 cıldaça boldu. Oblastnı tamada kullukçuları; Karaçayı, Çerkesi, Abazası, Nogayı, Orusu – barı da birleşib, Karaçay oblastnı kuratmaz canından boldula. Alaga da, alaga boysunñganla koşuldula. Halkıbıznı krallıksız koyganlanı başçıları va; Karaçay-Çerkes oblastnı tamadası Hubiylanı Vladimir, Ereseyni Baş Sovetini deputatı, «Camagatnı» başçısı («Karaçay oblastnı kuragınçı tohtarık tülme» degen antın buzgan ) Oruslanı Azret, «Sürgünden ötgen halklanı Konfederatsiyasını» başçısı Aliylanı İsmayıl. Dagıda bir kavumnu bılayda körgüztürge izleyme, ma alanı tukumları, kullukları emda Karaçay-Çerkesiyanı camagatına çakıruvları;

– "Obraşçeniye k jitelyam Karaçayevo-Çerkesii":

"...Mı ne mojem soglasitsya s proyektom zakona o vosstanovlenii Karaçayevskoy i Çerkesskoy avtonomnıh oblastey v sostave RF...»

Savelev V. N. – predsedatel oblsoveta narodnıh deputatov; Tlyabiçev A. R. – zam.predsedatelya oblsoveta narodnıh deputatov;

Biyukov M. İ-A. – redaktor gazetı "Nogay davısı"; Kardanov A. H. - predsedatel Adıge-Hablskogo raysoveta narodnıh deputatov; Salpagarov İ. Z. – naçalnik obedineniya "Karaçayevo-Çerkesskagropromstroy"; Skorikov V. A. – pomoşçnik predsedatelya oblsoveta narodnıh deputatov; Skriptsov V. G. – naçalnik upravleniya selskogo hozyaystva respubliki; Fedorov A. İ. –  zav.otdelom oblastnogo Soveta narodnı h deputatov; Fizikov D. A – generalnıy direktor agrofirmı "Übileynaya»; Şidakov İ. B. – gl. vraç oblastnogo onkologiçeskogo dispansera;  Erkenov Ş. H. –  generalnıy direktor proizvodstvennogo obedineniya "Mikrokomponent"; Hubiyev V. İ. – i.o. glavı administratsii KÇSSR; Ozov A. G – pervıy zamestitel i.o. glavı administratsii KÇSSR; Redkin V. P. – pervıy zam.glavı administratsii KÇSSR; Naymanov N. Ü. – zam.glavı administratsii KÇSSR; Kataganov A. E. – upravdelami i.o. glavı administratsii KÇSSR; Luşnikov Ü. M. – prokuror respubliki; Kolesnikov V. M. – naçalnik otdela Ministerstva bezopasnosti po Karaçayevo-Çerkesii; Nikitenko N. G. – predsedatel oblastnogo narodnogo suda; Volkodav A. T. – naçalnik upravleniya vnutrennih del; Aybazov D. H. – redaktor gazetı "Karaçay»; Kardanov M. H. – redaktor gazetı "Çerkesheku"; Starodubtsev YE. A. – redaktor gazetı "Den respubliki"; Aciyev D. Ü. – predsedatel teleradiokomnanii Karaçayevo-Çerkesiya; Kamısovskiy V. F. – predsedatel Çerkesskogo gorsoveta narodnıh deputatov; Solovev V. A. – predsedatel Karaçayevskogo gorsoveta narodnıh deputatov; Strigin V. P. – predsedatel Zelençukskogo raysoveta narodnıh deputatov; Borlakov K. S. – predsedatel MaloKaraçayevskogo raysoveta narodnıh deputatov; Vorobev A. V. – predsedatel Ust-Cegutinskogo raysoveta narodnıh deputatov; Trotsko F. K. – predsedatel Urupskogo raysoveta narodnıh delutatov; Şebzuhov M. N. – predsedatel Habezskogo raysoveta narodnıh deputatov; Bogatırev A. H. – predsedatel Karaçayevskogo raysoveta narodnıh deputatov; Klüşnikov G. M. –  glava administratsii g. Çerkesska; Elkanov B. İ. – glava administratsii g. Karaçayevska; Alaberdov M. Ü. – glava administratsii Adıge-Hablskogo rayona; Polyakov V. İ. – glava administratsii Zelençukskogo rayona; Goçiyayev B. H-A. – i.o. glavı administratsii MaloKaraçayevskogo rayona; Aliyev M. Ş. – glava administratsii Prikubanskogo rayona; Kipkeev M. D. – glava administratsii UstCegutinskoro rayona; Koyçuyev R. İ. – glava administratsii Karaçayevskogo rayona; Şiryayev M. V. – glava administratsii Urupskogo rayona; Argunov O. A. – glava administratsii Habezskogo rayona; Katçiyev A. A. – upravlyayuşçny trestom «KÇSS"; Cegutanov E. H. – predsedatel komiteta po natsionalnoy politike i sredstvam massovoy informatsii ; Hapçayev S. Ü. – zav. obşçim otdelom oblastnogo Soveta narodnıh deputatov; Keçerukov K. A. – zav. organizatsionnım otdelom administratsii KÇSSR.

Kesigiz köresiz, Karaçay, Çerkes oblastlanı kuravnu üsünden Rossiyanı prezidenti Yeltsinni zakonoproyektine karşçı turganla, biri kalmay barı, onovçula, kullukçuladıla. Canñgı oblastla kuralsala, ala tayançak şindiklerinden ayırılırga bolluk edile. Anı sebebli, halkların krallıksız koydula.  Karaçaynı onovun kesine koymay, başha halklaga sorgan kibik etib, ala da – Karaçaynı boynunda caşay ürenñgenle – birge caşarga izleybiz deb, alay bla biyagı halkıbız tüzlügün tabmaganlay kaldı. Kalgan halklanı başçıları, onovçuları, kullukçuları keslerini orunların saklagan bla kalmay, halklarını kaygısın da körgendile. Canñgız, Karaçay kullukçuladıla tayançak şindiklerin halkdan, curtdan ese bagalı körgenle.

Keslerini itliklerin-hıylalıkların caşırır üçün a, aytadıla: «ayırılabız desek kan tögülürge bolluk edi. Cer davla çıgarık edile. Orus Kazakla da, Çerkes, Abaza, Nogay kavumla da ençi respublikala bolabız dey edile...». Bir kavum da: «Karaçay-Çerkes oblastnı Respublikaga burulurga bir koyuguz. Andan Karaçaynı Respublika statusu bla biz çıgarıb berirbiz» deb, ant ete edi. Dagıda bir kavum: «Bizge Karaçay oblast bolgandan ese, Karaçay-Çerkes Respublika bolganıbız igidi» deb, halknı mıyısın katışdıra edi. Bir kavumnu va, bir cukga kelişmegen, zaranlı, korkuvlu oyumu bar edi: «Bizge ençi oblast kurarga kerek tüldü. Karaçay-Çerkes respublikada biz em ullu millet, Çerkesine, başha burhu kavumlaga da biy bolub tururga kerekbiz. Kabartı Malkarnı kalay cutub küreşe ese, biz da Çerkesni alay cutub küreşirge kerekbiz...».
 
Bıla barı da kara halknı aldarga, korkuturga deb, onovçu-kullukçu kavum kuragan, caygan bek zaranlı ötürükledile, hıynıladıla. «Hıynıçını eki ülüşü başına» degen nart söznü da eskersele va... Karaçay-Çerkesiyanı birligin saklar üçün tül, keslerini kullukların saklar üçün part-sovet nomenklatura kralnı Reabiltatsiya zakonuna karşçı barıb, halklanı bir-birine etib, kan tökdürürge az kalgandı. Keslerini hıylalıkların, etgen amanlıkların caşırır üçün a, Karaçaynı «Camagat» atlı demokrat organizatsiyasın terslerge küreşgendile.

Reabilitatsiya zakonñga köre, Karaçaynı Stalin kuruthan krallıgı ızına kayıtırga kerekdi. Kralnı prezidenti Yeltsin da kralnı parlamentine Karaçay oblastnı kuravnu üsünden anı üçün kagıt-zakonoproyekt cazgan edi. (Andan sora, kralda kalgan millet oblastlaça, halknı izlemi bla, Karaçay oblast da Karaçay Respublikaga burulluk edi). Bizni tamadala va, zakonñga da, halklarına da karşçı barıb, «Karaçay-Çerkesiyanı birligin sakladık» deb, mahtanırga küreşedile, tab, Karaçaynı krallıksız koygan tamadalaga-amantişlege eskertmele saldırıb aylanadıla. Keslerini kızbaylıkların, bolumsuzlukların, satlık işlerin sabırlıkça, oyumlulukça körgüztürge izleydile.
 
Kabartı 1920 cıllada Tav Respublikanı da oyub, andan çıgıb, kesi ençi oblast bolurga korkmagandı. Birazdan a, hıyla bla, pitna bla, zor bla «teñglik-paritet halda karnaşlaça caşarıkbız» deb, Malkarnı da kesine koşub, anı başsız, haksız etib, kurutub küreşgenli nença cıl. Karnaşlıknı, paritetni-teñglikni, Kabartı bılay añgılaydı: «Biz Malkardan tört katha köbbüz. Anı üçün har nede da ülüşübüz tört katha köb bolurga kerekdi». Kertisinde va Malkarnı ülüşün da aşab, cersiz-curtsuz etib küreşedile. Nalçik tögereginde Malkar elleni caylıkların, sabanların sıyırıb, ol zatha karşçı turgan Tavlulanı da öltürüb, tavlarına da iye bolurga küreşe, «teñglikni, karnaşlıknı» bardıradıla.

Karaçay-Çerkes respublikada Karaçaylıla da Çerkeslileden tört–beş katha köbdüle. Özge bılayda hal başhadı: har nede da Çerkesge ülüş Karaçay bla teñg cetedi. Anı bılay añgılatırga bollukdu: bir Çerkeslige bir tabak şorpa, tört Karaçaylıga da bir tabak şorpa. Çerkeslile toya-kutura, Karaçaylıla da kötürem bola baradıla.

Kabartı-Malkarda «har ne adam başından bolurga kerekdi» deb, Malkarnı alay bla kurutadıla. Karaçay-Çerkesde «har ne adam başından tül, halk başından bolurga kerekdi» deb, Karaçaynı alay bla kurutadıla. Sürülgen-köçürülgen milletlege emda allay zorluk körmegenlege kral da birça karamaganı sebebli,  Karaçayı, Malkarı da bügün da tüzlüklerin tabalmay, azab çekgenley turadıla. Bu bolumdan kutulur üçün izleydi Karaçay da, Malkar da Kabartıdan ayırılırga. Alay a, Karaçay-Malkar halknı tonay, ülüşün aşay ürenñgenle, ayırılırga koymaydıla. Kaçan da bizni halknı tüb etib, curtubuzga iye bolurga izlegenle, kara innetlerin bügün da koymaydıla, ol muratlarına az-az cuvuklaşa da baradıla.

1926 cılda da, ayırıluv iş, tınç tül edi. Alay a, halkın, curtun süygen adam – Gürcülanı Kurman, Aliy ulu Umarnı canñgılıçın da tüzete, Karaçaynı Çerkesden ayırıb, ençi oblast etgendi. Ol tüz onov bolganın cazgandı Aliy ulu da ol zamanlada. Alanı ekisin da – kerti halk başçılanı, 1937 cıllada, milletçileniça, stalinçi coruk kuruthandı. Aladan sora, Halk üçün, Hak üçün canların kurman eterik tamada çıkmagandı Karaçayda. Alanı ızından kelgen onovçula-kullukçula, halkların-curtların tül, keslerin, kullukların saklarga küreşgendile. Kıyınlık andadı.

Amantişle keslerini itliklerin caşırır üçün, ne etmeydile, ne aytmaydıla: «Karaçay ençi kral bolurun kim süymeydi, alay a kan tögülürge bolluk edi... Ülüşübüznü bir kesek aşay esele da, tözgenibiz igidi...». Ogay, amantişle keslerini ülüşlerin aşatırık tüldüle, duşmanlaga koşulub, tuvgan halkların, curtların tonab küreşgen bolmasa.

«Kan tögülürge bollukdu Kabartıga casak tölemesek» - dese Karça;
«Kan tögülürge bollukdu kızılbek askerden sürülgen adamlarıbıznı kaytara tebresek» - dese Tatarkan;
«Kan tögülürge bollukdu katınımı Kırım hanñga bermesem» - dese Açemez;
«Kan tögülürge bollukdu kelinimi Kabartı biyge seleke etdirmesem» - dese Kara-Mussa;
«Kan tögülürge bollukdu Kabartıga artıklık etdirmesek» - dese Cattay;
«Kan tögülürge bollukdu Karaçay millet okrugnu kuray tebresek» - dese Aliy ulu Umar;
«Kan tögülürge bollukdu Karaçaynı Çerkesden ayırıb ençi Karaçay oblastnı kuray başlasak» - dese Gürcü ulu Kurman –

Kalay bolur edi? Bizni çöb çaklı sıyıbız, adamlıgıbız, halklıgıbız kalır mı edi?  Kalmaz edi.

Allay adamlarıbız bolganı sebebli, ömürleni uzagına halkıbız, curtubuz saklanıb, krallıgıbız bolub, başıbıznı örge öhtem tutub cürügenbiz. Endi va?

1990 cıllada Karaçay, Çerkesden ayırılıb, ençi oblast bolalmay kalgan ese, ol zatda em ullu günah Karaçay-Çerkes respublikanı tamadası Vladimir Hubiy uludadı.

Bir zat esime tüşedi. 1980-çi cıllada, Karaçay gazetde işlegen közüvümde, Arhız'ga colovçu bolama. Elçileni aythanları bılay edi: «Arhız Karaçaynı em eski curtudu. Endi bizni bılaydan kurutub küreşedile. Stalinça, tutmak etib sürmegenlikge, bılaydan biz kesibiz keterça etedile. Canñgı üy işlerge koymaydıla, eski üylege remont etdirmeydile. Halk, amalsızdan, curtuna közü karay turganlay, bılaydan köçüb ketib baradı. Bu zorlukga cokmudu bir amal?».

Gazetge kayıtıb, körgenimden-eşitgenimden statya cazıb, Arhızçılaga söz bergenimça, gazetde basmalatırga izleyme. Gazetni redaktorunu zamestiteli Hubiylanı Abu-Hasan birden eki bolmaydı:

«Sensiz da bilebiz ol problemanı. Men kesim  Arhızçıma. Alay a, Karaçay elni kurort zonadan koratuv başında etilgen onovdu. Bizni eter karuvubuz cokdu. Anı üsünden materiallanı gazetge berirge da erkinlik cokdu».

- Da, Abu-Hasan, eliñg-curtuñg üçün sen küreşmeseñg, men küreşmesem, kim küreşirikdi?

- Koy, Allah üçün, sen üretir kerekli tülbüz. Küreşib, kralnı horlayallıgıbız cokdu, kesibizni işden kıstathandan başha. Sen caşsa da alkın, bola turgan işleni igi añgılamaysa. Tohtarık tül eseñg, bar da Hubiy ulu Vladimir İslamoviçge tübe. Karaçayda em ullu kullukda işlegen oldu. Kesi da Arhızçıdı.

Barama, tübeyme. Anı aythanı:

- Ne bardı ol tav etegine kısılıb? Özenlege, tüzlege sarksınla da caşav etsinle.

- Vladimir İslamoviç, tuvgan eligizni tüb eterge nek izleysiz? Alayları kesi da bizni burunñgu curtubuzdu. Sora halknı alaydan köçürürge izley esegiz, töbenlede cer da berib, boluşluk  nek etmeysiz? Kral Tavlulanı entda köçürürge izley ese, açık nek aytmaydı? Bir körgüztügüz kralnı allay begimi bar ese».

Onovçu Hubiy ulu tuvgan elin caklarga, başında etilgen onovga karşçı tururga izlemey edi – ne üçün deseñg, ol zamanda anı işden çıgarırga bolluk edile. Anı sebebli, kullugun saklar üçün, ol kara tıñgılavnu basıb tura edi, tuvgan eli va abızıray, tozuray, çaçıla bara edi. Tavlulanı sürgünden kayıthandan sora, tavlaga iymez dıgalas, tohtamay, tav ellerine barganlaga da caşar madarla, tablıkla kuramay, ala kesleri alayladan keterça etiv – başından kelgen onov edi. Özge onov kaydan kelse da, elin, halkın caklarga küreşmegen, halknı atı bla onovda tururga erkinligi cokdu. Allaylanı kıyınlıklarından carsıydı halkıbız.

Arhız elden çıkgan, MGU-da işlegen, ekonomika ilmulanı doktoru, Professor Hubiylanı Kaysın da Arhızçıdı. Özge ol da eli üçün kazavat etib bilmeyme. «Bizge Karaçay oblast kerek tüldü, bizge ekonomika reabilitatsiya kerekdi canñgız» degeni va esimden ketmeydi. Kallay ekonomika reabilitatsiya izleyse, eliñgi tüb ete turgan sagatda? Hubiyladan bu üç adamnı sagınñganım – ala tüb bola turgan Arhızdan bolganları üçündü. Ekinçi canından a – biri kral kullukçu, ekinçisi alim, üçünçüsü jurnalist – etebiz desele, köb zat etallık edile...

Aythanımça, Tavlulanı tavlarından ayıruv, alanı tüzlege köçürüb, oruslula, başhala bla da bla katışdırıb, sürüv etiv,  tüb etüv – Orus imperiyanı Şimal Kavkaznı kılıç bla kesine koşhan zamanladan kelgen bir politikasıdı. Halklanı tuvgan curtlarından köçürüv-sürüv da ol politikanı baş tokmagıdı. Halkla sürgünden ızlarına kayıthan sagatda da, alanı tavlarına, tav ellerine iymez dıgalas – ol da ol politikanı barganıdı.

«Tokayev Seyit-Umar (algınñgı Karaçay oblastnı başçısı; 1943 cıl bütöv halknı Aziyaga sürgen sagatda, ne ese da anı köçürmey koygandıla. – L.B. ) 1957 cıl sürgünden kayıthan Karaçay halknı igi kesegin tavlaga iymey, Çerkesskni tögereginde tab, tüz cerlege ornathandı» deb, anñga sıy, mahtav berüv tüz tüldü. Ol Karaçay oblastnı ızına süyetib, halknı tav ellege caraşdırtıb, kral Karaçay halkga buyurgan açhanı da başhalaga aşatmay, halkına cetdirse edi – ma ol zamanda mahtavga tıyınşlı bolur edi... Ansı örgeden kelgen taşa ustanovkalanı tındıra, halknı curtuna cerleşdirmey, tüzlede ornatuv – ol halkına igilik etüv tüldü.

Bu politika kuru bizde tül, Çeçende, İnguşda da bargandı. Alanı da tav ellerine kaytarmay, tüzlede ornatırga küreşgendile. Malkarnı ese va – 80 tav eli ızına süyelmey, tüb taşları sın taşlaça körünedile bügün da. Gitçe tav halklanı ömürleni uzagına saklab turgan , bek cerlede ornalgan tav elleri bolgandı. Tavlula tüzlege, şaharlaga cayılganlay, ullu halklanı içlerinde adetlerin, tillerin da tas ete, cutulub, dump bolub başlaydıla. «Tavlu tüzde abınır» degen nart söznü kertiligine künden künñge şagat bola barabız.

Halknı Elin, Curtun caraşdırıb, rahat caşatır ornuna, «tab cerlege köçürebiz» deb, Halknı elinden, curtundan ayıruv – ol kralnı kir poltikasıdı, anı bardırırga boluşhanla da kesibizni amantişledile. Tav etegi caşarga tabsızdı deb, bizni alayladan kurutadıla da,  duniya bla bir açha-boçha coyub, alayların kurort zonala etib, duniyanı solurga çakıradıla. Kertisi alaydı. Halk kesini Ata curtun bir kişige bermezge kerekdi – bizni curtubuz candetdi, anı üçün küreşedile anı bizden sıyırırga, cuvukla da, uzakla da. Ata curtubuz saklanmay, Ana tilibiz saklanmay, elleribiz saklanmay – biz halklıgıbıznı saklayallık tülbüz.

---

Orijinal Metin: Bilal Laypan
Türkçe Çeviri: Hidayet Bahçe
www.AfyonKaracay.com