КЪАРАЧАЙНЫ ТАМБЛАСЫ БАРМЫДЫ ?
1 - 2 - 3 - 4 - 5
"...Хакъ ючюн, Халкъ ючюн кюрешиу хар бир адамгъа да борчду. Тюзюн джазгъаным ючюн бу китаб да къыйналыб чыгъарын билеме. Алай а, чыкъгъан да этер, окъуучуну къолуна да тюшер, халкъыбызгъа да хайыры тиер деб, ийнанама. Хар не да тюзелир, Аллах айтса, кесибиз да «хайт» десек. «Сиз мадар этсегиз, мен да къадар этерме» дегенди Аллаху тагъала..."
Халкъыбызгъа сагъыш этген адамланы барын да къайгъылы этген бир сорууду бу. Халкъла джаратыла, ёсе-айный, Эл-Кърал бола, дагъыда бирер тюрлю чурум бла тюб бола келгендиле тарихде. Алай а, халкъ динине бек эсе, миллет ангысы кючлю эсе, джолун, тарихин унутмазча джазма тили, Китабы бар эсе – сора, аллай халкъ кесин заманнга, ёлюмге хорлатмазгъа боллукъду. Кау-куу болуб дуниягъа чачылыб кетген чууут халкъ, эки минг джылдан сора ёлген тилин да тирилтиб, къралын къурагъаны анга шагъатды. Ёзге, халкъны дини, джазма тили, джурту да бола тургъанлыкъгъа, энчи къраллыгъы джокъ эсе, башына, джазыууна эркин тюл эсе, ол затла ючюн кюрешмей эсе – сора, ол халкъ, эртде-кеч болса да, тилсиз, джуртсуз да къаллыкъды – халкълыгъын тас этерикди. Халкъла аны ючюн дыгалас этедиле, уллу-гитче болса да, энчи къралларын къураргъа. Сакъланыргъа андан башха джол джокъду.
Дунияны къайсы къралында да юлюшлерин толусу бла алалгъан чууутлула, энчи къралларын къурагъынчы тохтамагъандыла. Не ючюн? Дуниядан тюб болуб кетмез ючюн, Джуртларында Халкъ болуб, Эл-Кърал болуб джашар ючюн. Амма, халкъ кеси аллына «халкълыгъымы сакълайым, джуртуму сакълайым» деб, бир оюмгъа келиб къалалмайды.
Халкъгъа къраллыкъ иннетни, оюмну сингдириб кюрешиб тургъан бир иннетли къауум керек болады. Чууутлулада да аллай къауум бир кюннге къуралыб, башха оюмлуланы хорлаб къоялмагъанды. Башха оюмла уа болгъандыла: «Бизни, чууутлуланы, эки минг джылны мындан алгъа да бар эди къралыбыз-къраллыгъыбыз. Къралыбыз-къраллыгъыбыз бизни палахдан сакълаялмагъанды. Энди биз джашагъан къралларыбызгъа тёллениб, джашаб турургъа керекбиз. Къайда джашасакъ да не башхасы барды, баш болайыкъ, бай, рахат джашайыкъ ансы». Халкъ-Джурт-Кърал иннетли къауум ала бла аяусуз кюрешгенди: «Сиз Мусса файгъамбарыбызны осиятларына тюз турмайсыз. Тойгъан джеригиз туугъан джеригизден багъалыды сизге. Динден, тилден, джуртдан да дуния малны ёрге тутаргъамы излейсиз? Алай эсе, сиз Муссаны умметинден тюлсюз». Чууутлула экиге бёлюнюб, ма алай кюрешгендиле бир-бири бла. Ол кюрешде ким хорлагъанына, ким тюз болгъанына шагъатды бюгюннгю чууут кърал Израиль.
Узакъгъа узалыб кюрешмей, хоншу халкъладан юлгюле келтирсек да боллукъду. Сёз ючюн, Къабартыны алыб къарайыкъ. Алан къралыбыз чачылгъандан сора, тёбенледен келе-келиб, бизни тюзлерибизни кючлеген халкъды ол. Артхаракълада уа, Орус империягъа таяна, бизни джерлерибизни тохтаусуз кесине къошуб баргъанды.
Къабарты бийле кир муратларына джетер ючюн, бир сыйсызлыкъдан артха турмагъандыла. Бир мисал. 1557 джыл Къабарты бий Темрюк Орус патчахха къул-къарауаш болургъа разылыгъын да билдириб, гяуур диннге кёчгенди, къызын да Иван Грозныйге эрге бергенди. Ол кюнледен бюгюнлеге дери Къабартыны башчыларыны адетлериди – неда этиб, тюбден-башдан кириб, Орус къралны бизге, таулулагъа, юсдюрюб, къырдырыб, джерибизни уа кеслерине къошуу. Айхай да, Орус империя таулуланы кесине бойсундурур ючюн Къабартыны хайырландыргъанды, Къабарты да таулуланы джерлерин кесине къошар ючюн, Орус кючге таяннганды. Ол джюрюш тарихни совет кёзюуюнде да тохтамагъанды.
1920 джыл ноябрны 17-де Тау Республика къуралгъанды. Аны тизиминде Чечен, Ингуш, Тегей, Къабарты, Малкъар, Къарачай миллет округла болгъандыла. Алай а, Къабартыны тамадалары, Сталинни болушлугъу, бла Къабартыны Тау Республикадан чыгъаргъандыла, алай башланнганды Тау Республиканы чачылыуу. Кавказ халкъланы бирикген Республикалары Москвагъа керек тюл эди – Къабартыны къолу бла чачадыла аны. Ол сатлыкъ иши ючюн, Къабартыгъа бираздан Малкъар миллет округну къошадыла – ахыры аны не бла бошалгъаны белгилиди: Малкъарны оноуу Къабартыны къолуна кёчеди. 1944 джыл а, Къабартыны башчысы джазгъан къагъытха таяна, Сталинчи-Бериячы режим малкъар халкъны Орта Азиягъа сюреди, халкъны мюлк байлыгъы, джерини да иги кесеги Къабартыгъа бериледи.
Къабарты Тау Республикадан чыкъгъандан сора, Тау Республика бла чеги къалмагъан Къарачай да андан чыгъаргъа керек болады. Алийланы Умарны кюреши бла, 1922 джыл январны 12-де Къарачай-Черкес автоном област къуралады. Къарачай областны къурар орнуна, Къарачай-Черкес областны къурау, ол Алий улуну бек уллу джангылычы эди, ол къыйынлыкъдан бюгюн-бюгече да къутулалмай барабыз.
Къарачайгъа такъмакъ болуб, бу «черкес халкъ», «черкеслиле» къайдан чыкъгъандыла? Ол джыллада бютеу къагъытлада алагъа къабартылыла деб айтылынады, Тау Республиканы тизиминде да къуру Къабарты кёрюнеди. Кертиси уа былайды. Черкес деб, халкъ джокъду.
Къарачайны джерине къачхынчы къабартылыланы Орус империя 19-чу ёмюрде джерлешдиргенди. Алай а, бир Къабарты област болгъаны себебли, Къарачайда джашагъан къабартылылагъа дагъыда бир област къураргъа кърал къоярыкъ тюл эди. Аны себебли, экинчи да бир областлары болур ючюн, Къарачайны джеринде джашагъан къабартылыла кеслерине «черкес» деб джаздырыб тебрегендиле. Аз болгъанлары себебли, кеслерине бесленейлилени, абазалыланы да иги кесегин къошхандыла. Аллай хыйлалыкъ бла, 1920-1930 джыллада джангы халкъ, джангы област къуралгъанды. Ма аллай ётюрюк бла джаратылгъан халкъ, Къарачайгъа къошулуб, не игилик этерик эди? Къарачайны джеринде джашагъан, Къарачайны кючю бла къуралгъан черкес къраллыкъ, Къарачайгъа сау бол дер орнуна, саны бла къарачайлыладан талай къатха аз болгъанына да къарамай, хар нени да эки тенг юлюш этерге излеб, дау ачыб, Москвагъа тарыгъыу къагъытла джазыб тургъан болмаса, джарашыб джашаргъа унамагъанды. Аны себебли, Къарачай-Черкес област 1926 джыл экиге юлешинеди – Къарачай областха эмда Черкес миллет округга. Алай бла, Малкъарны джутуб кюрешген Къабартыдан сора да, Къарачайны джеринде «Черкес» аты бла экинчи Къабарты област къуралады. Къабарты уа, Къарачай-Малкъар бла ёмюрде да шох джашаргъа излемегенди, джангыз кесини кючю джетмегени себебли, бизге ат-бет атаб, къралгъа эрши кёргюзтюб, бизден бошар дыгалас этиб тургъан болмаса.
Къарачайдан айырылгъан Черкес, кеси област болгъанлыгъына, саныны азлыгъындан, орусха, къазакъгъа базман болалмай, къыйынлашханды. 1957 джыл Къарачай сюргюнден алай ызына къайытыб келмесе, Черкес областны къурутуб, миллет район-бёлге этиб къоярыкъ болгъандыла. «Кеслери тиллеринде, сёлешген къой, саламлашыргъа да къоркъуб тургъан черкеслиле, биз Азиядан къайытыб келиб, кърал учреждениеледе да «салам алейкум» деб тебрегеникде, бизге бир къуджур къарай эдиле» деб, хапар айтыучан эди журналист Лайпанланы Сейит. Мен кесим Черкесскде бир къарт къазакълыдан эшитгеними къошмай-къоратмай айтайым: «сиз, бандитле, къайдан да къайытыб келдигиз. Сиз болмагъан заманда «ох» этиб тура эдик. Биз, джаш тёлю, ингир алалада джол джанында табчанлагъа олтуруб, къызла бла лахор этиучен эдик. Бизге сескекли къарай, ётюб баргъан черкес джашланы кёрсек, тохтатыб, сыртларына къызларыбызны олтуртуб, ары-бери джюрютюб, хыликке этиучен эдик, таб аланы сыртларында къызларыбызны юйлерине дери элтдиргенибиз да болуучан эди. Сиз келгенли уа, бизни джашла орамгъа чыгъаргъа да къоркъуб тебрегендиле. Шахар майданлада харсыгъыз, тебсеуюгюз кече арасына дери тохтамайды».
Биз Азиядан къайытхан сагъатда черкеслиле унугъуб, башларын кёлтюралмай тура эдиле. Къарачайны къайытханы алагъа насыб болду. Бир-бири бла келишалмай, 1926 джыл бир-биринден айырылгъан эки халкъны, 1957 джыл джангыдан бирге къошуб, Къарачай-Черкес област къурадыла. Сюргюнден къайытхан къарачайлылагъа буюрулгъан ачханы да кёбюсю Черкесск шахаргъа, бютеу областха чачылды. Бирге джашау – Къарачайны юлюшюн ашау – джангыдан башланды. Бюгюн-бюгече да тюрленмейди хал. (Халкъыбыз сюргюнден къайытхан джыллада, алгъыннгы энчи Къарачай областны ызына къурауну юсюнден къралны бегимин джашырыб къойгъан да Черкес облисполкомну тамадасы Карданов болгъанын унутмайыкъ).
Къарачай-Черкес Республиканы джери 14,3 минг квадрат километрди. 1943 джыл Сталин къурутхан Къарачай областны джери 11,4 минг квадрат километрди. Джерибиз кёб болгъан бла къалмай, Минги Тау да, мер-мер таш, чегет, суу байлыкъ да, тау джайлыкъла да, джер тюбю хазнала да, айтыргъа, бизде болмагъан берекет джокъду. Аны ючюндю хоншуланы бизден айырылыргъа унамай, мант башча джабышыб тургъанлары.
1990-чы джыллада къарачай халкъны «Джамагъат» организациясы 1943 джыл Сталин-Берия-Суслов къурутхан Къарачай областны ызына сюеуню юсюнден кюреше башлагъан эди. 1991 джыл апрелни 26-да «Кёчюрюлген-сюрюлген халкълагъа реабилитация Закон» чыкъгъандан сора уа, миллет иш хорларча эди. Эресейни Баш Советинде Къарачай областны къурауну юсюнден къралны президенти Ельцинни законопроекти да бар эди. Алай а, иш тынмады. Иш 1957 джылдача болду. Областны тамада къуллукъчулары – къарачайы, черкеси, абазасы,, ногъайы, орусу – бары да бирлешиб, Къарачай областны къуратмаз джанындан болдула. Алагъа да, алагъа бойсуннганла къошулдула. Халкъыбызны къраллыкъсыз къойгъанланы башчылары уа – Къарачай-Черкес областны тамадасы Хубийланы Владимир, Эресейни Баш Советини депутаты, «Джамагъатны» башчысы («Къарачай областны къурагъынчы тохтарыкъ тюлме» деген антын бузгъан ) Орусланы Азрет, «Сюргюнден ётген халкъланы Конфедерациясыны» башчысы Алийланы Исмайыл. Дагъыда бир къауумну былайда кёргюзтюрге излейме, ма аланы тукъумлары, къуллукълары эмда Къарачай-Черкесияны джамагъатына чакъырыулары – "Обращение к жителям Карачаево-Черкесии":
"...Мы не можем согласиться с проектом закона о восстановлении Карачаевской и Черкесской автономных областей в составе РФ...»
Савельев В. Н. – председатель облсовета народных депутатов; Тлябичев А. Р. – зам.председателя облсовета народных депутатов;
Биюков М. И-А. – редактор газеты "Ногай давысы"; Карданов А. Х. - председатель Адыге-Хабльского райсовета народных депутатов; Салпагаров И. З. – начальник объединения "Карачаево-Черкесскагропромстрой"; Скориков В. А. – помощник председателя облсовета народных депутатов; Скрипцов В. Г. – начальник управления сельского хозяйства республики; Федоров А. И. – зав.отделом областного Совета народны х депутатов; Физиков Д. А – генеральный директор агрофирмы "Юбилейная»; Шидаков И. Б. – гл. врач областного онкологического диспансера; Эркенов Ш. Х. – генеральный директор производственного объединения "Микрокомпонент"; Хубиев В. И. – и.о. главы администрации КЧССР; Озов А. Г – первый заместитель и.о. главы администрации КЧССР; Редькин В. П. – первый зам.главы администрации КЧССР; Найманов Н. Ю. – зам.главы администрации КЧССР; Катаганов А. Э. – управделами и.о. главы администрации КЧССР; Лушников Ю. М. – прокурор республики; Колесников В. М. – начальник отдела Министерства безопасности по Карачаево-Черкесии; Никитенко Н. Г. – председатель областного народного суда; Волкодав А. Т. – начальник управления внутренних дел; Айбазов Д. Х. – редактор газеты "Къарачай»; Карданов М. Х. – редактор газеты "Черкесхэку"; Стародубцев Е. А. – редактор газеты "День республики"; Аджиев Д. Ю. – председатель телерадиокомnании Карачаево-Черкесия; Камысовский В. Ф. – председатель Черкесского горсовета народных депутатов; Соловьев В. А. – председатель Карачаевского горсовета народных депутатов; Стригин В. П. – председатель Зеленчукского райсовета народных депутатов; Борлаков К. С. – председатель Малокарачаевского райсовета народных депутатов; Воробьев А. В. – председатель Усть-Джегутинского райсовета народных депутатов; Троцко Ф. К. – председатель Урупского райсовета народных делутатов; Шебзухов М. Н. – председатель Хабезского райсовета народных депутатов; Богатырев А. Х. – председатель Карачаевского райсовета народных депутатов; Клюшников Г. М. – глава администрации г. Черкесска; Элканов Б. И. – глава администрации г. Карачаевска; Алабердов М. Ю. – глава администрации Адыге-Хабльского района; Поляков В. И. – глава администрации Зеленчукского района; Гочияев Б. Х-А. – и.о. главы администрации Малокарачаевского района; Алиев М. Ш. – глава администрации Прикубанского района; Кипкеев М. Д. – глава администрации УстьДжегутинскоro района; Койчуев Р. И. – глава администрации Карачаевского района; Ширяев М. В. – глава администрации Урупского района; Аргунов О. А. – глава администрации Хабезского района; Катчиев А. А. – управляющнй трестом «КЧСС"; Джегутанов Э. Х. – председатель комитета по национальной политике и средствам массовой информации ; Хапчаев С. Ю. – зав. общим отделом областного Совета народных депутатов; Кечеруков К. А. – зав. организационным отделом администрации КЧССР.
Кесигиз кёресиз, Къарачай, Черкес областланы къурауну юсюнден Россияны президенти Ельцинни законопроектине къаршчы тургъанла, бири къалмай бары, оноучула, къуллукъчуладыла. Джангы областла къуралсала, ала таянчакъ шиндиклеринден айырылыргъа боллукъ эдиле. Аны себебли, халкъларын къраллыкъсыз къойдула. Къарачайны оноуун кесине къоймай, башха халкълагъа соргъан кибик этиб, ала да – Къарачайны бойнунда джашай юреннгенле – бирге джашаргъа излейбиз деб, алай бла биягъы халкъыбыз тюзлюгюн табмагъанлай къалды. Къалгъан халкъланы башчылары, оноучулары, къуллукъчулары кеслерини орунларын сакълагъан бла къалмай, халкъларыны къайгъысын да кёргендиле. Джангыз, къарачай къуллукъчуладыла таянчакъ шиндиклерин халкъдан, джуртдан эсе багъалы кёргенле.
Кеслерини итликлерин-хыйлалыкъларын джашырыр ючюн а, айтадыла: «айырылабыз десек къан тёгюлюрге боллукъ эди. Джер даула чыгъарыкъ эдиле. Орус къазакъла да, черкес, абаза, ногай къауумла да энчи республикала болабыз дей эдиле...». Бир къауум да: «Къарачай-Черкес областны Республикагъа бурулургъа бир къоюгъуз. Андан Къарачайны Республика статусу бла биз чыгъарыб берирбиз» деб, ант эте эди. Дагъыда бир къауум: «Бизге Къарачай област болгъандан эсе, Къарачай-Черкес Республика болгъаныбыз игиди» деб, халкъны мыйысын къатышдыра эди. Бир къауумну уа, бир джукъгъа келишмеген, заранлы, къоркъуулу оюму бар эди: «Бизге энчи област къураргъа керек тюлдю. Къарачай-Черкес республикада биз эм уллу миллет, черкесине, башха бурху къауумлагъа да бий болуб турургъа керекбиз. Къабарты Малкъарны къалай джутуб кюреше эсе, биз да Черкесни алай джутуб кюреширге керекбиз...».
Была бары да къара халкъны алдаргъа, къоркъутургъа деб, оноучу-къуллукъчу къауум къурагъан, джайгъан бек заранлы ётюрюкледиле, хыйныладыла. «Хыйнычыны эки юлюшю башына» деген нарт сёзню да эскерселе уа... Къарачай-Черкесияны бирлигин сакълар ючюн тюл, кеслерини къуллукъларын сакълар ючюн парт-совет номенклатура къралны Реабилтация законуна къаршчы барыб, халкъланы бир-бирине этиб, къан тёкдюрюрге аз къалгъанды. Кеслерини хыйлалыкъларын, этген аманлыкъларын джашырыр ючюн а, Къарачайны «Джамагъат» атлы демократ организациясын терслерге кюрешгендиле.Реабилитация законнга кёре, Къарачайны Сталин къурутхан къраллыгъы ызына къайытыргъа керекди. Къралны президенти Ельцин да къралны парламентине Къарачай областны къурауну юсюнден аны ючюн къагъыт-законопроект джазгъан эди. (Андан сора, къралда къалгъан миллет областлача, халкъны излеми бла, Къарачай област да Къарачай Республикагъа буруллукъ эди). Бизни тамадала уа, законнга да, халкъларына да къаршчы барыб, «Къарачай-Черкесияны бирлигин сакъладыкъ» деб, махтаныргъа кюрешедиле, таб, Къарачайны къраллыкъсыз къойгъан тамадалагъа-амантишлеге эскертмеле салдырыб айланадыла. Кеслерини къызбайлыкъларын, болумсузлукъларын, сатлыкъ ишлерин сабырлыкъча, оюмлулукъча кёргюзтюрге излейдиле.
Къабарты 1920 джыллада Тау Республиканы да оюб, андан чыгъыб, кеси энчи област болургъа къоркъмагъанды. Бираздан а, хыйла бла, питна бла, зор бла «тенглик-паритет халда къарнашлача джашарыкъбыз» деб, Малкъарны да кесине къошуб, аны башсыз, хакъсыз этиб, къурутуб кюрешгенли ненча джыл. Къарнашлыкъны, паритетни-тенгликни, Къабарты былай ангылайды: «Биз Малкъардан тёрт къатха кёббюз. Аны ючюн хар неде да юлюшюбюз тёрт къатха кёб болургъа керекди». Кертисинде уа Малкъарны юлюшюн да ашаб, джерсиз-джуртсуз этиб кюрешедиле. Нальчик тёгерегинде малкъар эллени джайлыкъларын, сабанларын сыйырыб, ол затха къаршчы тургъан таулуланы да ёлтюрюб, тауларына да ие болургъа кюреше, «тенгликни, къарнашлыкъны» бардырадыла.
Къарачай-Черкес республикада къарачайлыла да черкеслиледен тёрт–беш къатха кёбдюле. Ёзге былайда хал башхады: хар неде да черкесге юлюш къарачай бла тенг джетеди. Аны былай ангылатыргъа боллукъду: бир черкеслиге бир табакъ шорпа, тёрт къарачайлыгъа да бир табакъ шорпа. Черкеслиле тоя-къутура, къарачайлыла да кётюрем бола барадыла.
Къабарты-Малкъарда «хар не адам башындан болургъа керекди» деб, Малкъарны алай бла къурутадыла. Къарачай-Черкесде «хар не адам башындан тюл, халкъ башындан болургъа керекди» деб, Къарачайны алай бла къурутадыла. Сюрюлген-кёчюрюлген миллетлеге эмда аллай зорлукъ кёрмегенлеге кърал да бирча къарамагъаны себебли, къарачайы, малкъары да бюгюн да тюзлюклерин табалмай, азаб чекгенлей турадыла. Бу болумдан къутулур ючюн излейди Къарачай да, Малкъар да Къабартыдан айырылыргъа. Алай а, Къарачай-Малкъар халкъны тонай, юлюшюн ашай юреннгенле, айырылыргъа къоймайдыла. Къачан да бизни халкъны тюб этиб, джуртубузгъа ие болургъа излегенле, къара иннетлерин бюгюн да къоймайдыла, ол муратларына аз-аз джууукълаша да барадыла.1926 джылда да, айырылыу иш, тынч тюл эди. Алай а, халкъын, джуртун сюйген адам – Гюрджюланы Къурман, Алий улу Умарны джангылычын да тюзете, Къарачайны Черкесден айырыб, энчи област этгенди. Ол тюз оноу болгъанын джазгъанды Алий улу да ол заманлада. Аланы экисин да – керти халкъ башчыланы, 1937 джыллада, миллетчиленича, сталинчи джорукъ къурутханды. Аладан сора, Халкъ ючюн, Хакъ ючюн джанларын къурман этерик тамада чыкъмагъанды Къарачайда. Аланы ызындан келген оноучула-къуллукъчула, халкъларын-джуртларын тюл, кеслерин, къуллукъларын сакъларгъа кюрешгендиле. Къыйынлыкъ андады.
Амантишле кеслерини итликлерин джашырыр ючюн, не этмейдиле, не айтмайдыла: «Къарачай энчи кърал болурун ким сюймейди, алай а къан тёгюлюрге боллукъ эди... юлюшюбюзню бир кесек ашай эселе да, тёзгенибиз игиди...». Огъай, амантишле кеслерини юлюшлерин ашатырыкъ тюлдюле, душманлагъа къошулуб, туугъан халкъларын, джуртларын тонаб кюрешген болмаса.
«Къан тёгюлюрге боллукъду Къабартыгъа джасакъ тёлемесек»,- десе Къарча;
«Къан тёгюлюрге боллукъду къызылбек аскерден сюрюлген адамларыбызны къайтара тебресек»,- десе Татаркъан;
«Къан тёгюлюрге боллукъду къатынымы кърым ханнга бермесем»,- десе Ачемез;
«Къан тёгюлюрге боллукъду келиними къабарты бийге селеке этдирмесем»,- десе Къара-Мусса;
«Къан тёгюлюрге боллукъду Къабартыгъа артыкълыкъ этдирмесек»,- десе Джаттай;
«Къан тёгюлюрге боллукъду Къарачай миллет округну къурай тебресек»,- десе Алий улу Умар;
«Къан тёгюлюрге боллукъду Къарачайны Черкесден айырыб энчи Къарачай областны къурай башласакъ»,- десе Гюрджю улу Къурман –къалай болур эди? Бизни чёб чакълы сыйыбыз, адамлыгъыбыз, халкълыгъыбыз къалырмы эди? Къалмаз эди.
Аллай адамларыбыз болгъаны себебли, ёмюрлени узагъына халкъыбыз, джуртубуз сакъланыб, къраллыгъыбыз болуб, башыбызны ёрге ёхтем тутуб джюрюгенбиз. Энди уа?
1990 джыллада Къарачай, Черкесден айырылыб, энчи област болалмай къалгъан эсе, ол затда эм уллу гюнах Къарачай-Черкес республиканы тамадасы Владимир Хубий улудады.Бир зат эсиме тюшеди. 1980-чи джыллада, къарачай газетде ишлеген кёзюуюмде, Архызгъа джолоучу болама. Элчилени айтханлары былай эди: «Архыз Къарачайны эм эски джуртуду. Энди бизни былайдан къурутуб кюрешедиле. Сталинча, тутмакъ этиб сюрмегенликге, былайдан биз кесибиз кетерча этедиле. Джангы юй ишлерге къоймайдыла, эски юйлеге ремонт этдирмейдиле. Халкъ, амалсыздан, джуртуна кёзю къарай тургъанлай, былайдан кёчюб кетиб барады. Бу зорлукъгъа джокъмуду бир амал?».
Газетге къайытыб, кёргенимден-эшитгенимден статья джазыб, архызчылагъа сёз бергенимча, газетде басмалатыргъа излейме. Газетни редакторуну заместители Хубийланы Абу-Хасан бирден эки болмайды:
-«Сенсиз да билебиз ол проблеманы. Мен кесим Архызчыма. Алай а, къарачай элни курорт зонадан къоратыу башында этилген оноуду. Бизни этер къарыуубуз джокъду. Аны юсюнден материалланы газетге берирге да эркинлик джокъду».
- Да, Абу-Хасан, элинг-джуртунг ючюн сен кюрешмесенг, мен кюрешмесем, ким кюреширикди?
- Къой, Аллах ючюн, сен юретир керекли тюлбюз. Кюрешиб, къралны хорлаяллыгъыбыз джокъду, кесибизни ишден къыстатхандан башха. Сен джашса да алкъын, бола тургъан ишлени иги ангыламайса. Тохтарыкъ тюл эсенг, бар да Хубий улу Владимир Исламовичге тюбе. Къарачайда эм уллу къуллукъда ишлеген олду. Кеси да Архызчыды.
Барама, тюбейме. Аны айтханы:
- Не барды ол тау этегине къысылыб? Ёзенлеге, тюзлеге саркъсынла да джашау этсинле.
- Владимир Исламович, туугъан элигизни тюб этерге нек излейсиз? Алайлары кеси да бизни бурунгу джуртубузду. Сора халкъны алайдан кёчюрюрге излей эсегиз, тёбенледе джер да бериб, болушлукъ нек этмейсиз? Кърал таулуланы энтда кёчюрюрге излей эсе, ачыкъ нек айтмайды? Бир кёргюзтюгюз къралны аллай бегими бар эсе».
Оноучу Хубий улу туугъан элин джакъларгъа, башында этилген оноугъа къаршчы турургъа излемей эди – не ючюн десенг, ол заманда аны ишден чыгъарыргъа боллукъ эдиле. Аны себебли, къуллугъун сакълар ючюн, ол къара тынгылауну басыб тура эди, туугъан эли уа абызырай, тозурай, чачыла бара эди. Таулуланы сюргюнден къайытхандан сора, таулагъа иймез дыгалас, тохтамай, тау эллерине баргъанлагъа да джашар мадарла, таблыкъла къурамай, ала кеслери алайладан кетерча этиу – башындан келген оноу эди. Ёзге оноу къайдан келсе да, элин, халкъын джакъларгъа кюрешмеген, халкъны аты бла оноуда турургъа эркинлиги джокъду. Аллайланы къыйынлыкъларындан джарсыйды халкъыбыз.
Архыз элден чыкъгъан, МГУ-да ишлеген, экономика илмуланы доктору, профессор Хубийланы Къайсын да Архызчыды. Ёзге ол да эли ючюн къазауат этиб билмейме. «Бизге Къарачай област керек тюлдю, бизге экономика реабилитация керекди джангыз» дегени уа эсимден кетмейди. Къаллай экономика реабилитация излейсе, элинги тюб эте тургъан сагъатда? Хубийладан бу юч адамны сагъыннганым – ала тюб бола тургъан Архыздан болгъанлары ючюндю. Экинчи джанындан а – бири кърал къуллукъчу, экинчиси алим, ючюнчюсю журналист – этебиз деселе, кёб зат эталлыкъ эдиле...
Айтханымча, таулуланы тауларындан айырыу, аланы тюзлеге кёчюрюб, оруслула, башхала бла да бла къатышдырыб, сюрюу этиу, тюб этиу – Орус империяны Шимал Кавказны къылыч бла кесине къошхан заманладан келген бир политикасыды. Халкъланы туугъан джуртларындан кёчюрюу-сюрюу да ол политиканы баш токъмагъыды. Халкъла сюргюнден ызларына къайытхан сагъатда да, аланы тауларына, тау эллерине иймез дыгалас – ол да ол политиканы баргъаныды.
«Токаев Сейит-Умар (алгъыннгы къарачай областны башчысы; 1943 джыл бютеу халкъны Азиягъа сюрген сагъатда, не эсе да аны кёчюрмей къойгъандыла. – Л.Б. ) 1957 джыл сюргюнден къайытхан къарачай халкъны иги кесегин таулагъа иймей, Черкесскни тёгерегинде таб, тюз джерлеге орнатханды»,- деб, анга сый, махтау бериу тюз тюлдю. Ол Къарачай областны ызына сюетиб, халкъны тау эллеге джарашдыртыб, кърал къарачай халкъгъа буюргъан ачханы да башхалагъа ашатмай, халкъына джетдирсе эди – ма ол заманда махтаугъа тыйыншлы болур эди... Ансы ёргеден келген таша установкаланы тындыра, халкъны джуртуна джерлешдирмей, тюзледе орнатыу – ол халкъына игилик этиу тюлдю.
Бу политика къуру бизде тюл, Чеченде, Ингушда да баргъанды. Аланы да тау эллерине къайтармай, тюзледе орнатыргъа кюрешгендиле. Малкъарны эсе уа – 80 тау эли ызына сюелмей, тюб ташлары сын ташлача кёрюнедиле бюгюн да. Гитче тау халкъланы ёмюрлени узагъына сакълаб тургъан , бек джерледе орналгъан тау эллери болгъанды. Таулула тюзлеге, шахарлагъа джайылгъанлай, уллу халкъланы ичлеринде адетлерин, тиллерин да тас эте, джутулуб, думп болуб башлайдыла. «Таулу тюзде абыныр» деген нарт сёзню кертилигине кюнден кюннге шагъат бола барабыз.
Халкъны Элин, Джуртун джарашдырыб, рахат джашатыр орнуна, «таб джерлеге кёчюребиз» деб, Халкъны элинден, джуртундан айырыу – ол къралны кир полтикасыды, аны бардырыргъа болушханла да кесибизни амантишледиле. Тау этеги джашаргъа табсызды деб, бизни алайладан къурутадыла да, дуния бла бир ачха-бочха джоюб, алайларын курорт зонала этиб, дунияны солургъа чакъырадыла. Кертиси алайды. Халкъ кесини Ата джуртун бир кишиге бермезге керекди – бизни джуртубуз джандетди, аны ючюн кюрешедиле аны бизден сыйырыргъа, джууукъла да, узакъла да. Ата джуртубуз сакъланмай, Ана тилибиз сакъланмай, эллерибиз сакъланмай – биз халкълыгъыбызны сакълаяллыкъ тюлбюз.
Orijinal Metin: Bilal Laypan
Türkçe Çeviri: Hidayet Bahçe
www.AfyonKaracay.com
