“Yakın Geçmiş Tarihimizden” Günümüze

KARAÇAYNI TAMBLASI BAR MIDI ?

Halkıbızga sagış etgen adamlanı barın da kaygılı etgen bir soruvdu bu. Halkla caratıla, öse-aynıy, El-Kral bola, dagıda birer türlü çurum bla tüb bola kelgendile tarihde. Alay a, halk dinine bek ese, millet añgısı küçlü ese, colun, tarihin unutmazça cazma tili, kitabı bar ese, sora, allay halk kesin zamanñga, ölümge horlatmazga bollukdu. Kav-kuv bolub duniyaga çaçılıb ketgen çuvut halk, eki miñg cıldan sora ölgen tilin da tiriltib, kralın kuraganı anñga şagatdı. Özge, halknı dini, cazma tili, curtu da bola turganlıkga, ençi krallıgı cok ese, başına, cazuvuna erkin tül ese, ol zatla üçün küreşmey ese, sora, ol halk, ertde-keç bolsa da, tilsiz, curtsuz da kallıkdı, halklıgın tas eterikdi. Halkla anı üçün dıgalas etedile, ullu-gitçe bolsa da, ençi kralların kurarga. Saklanırga andan başha col cokdu.

Duniyanı kaysı kralında da ülüşlerin tolusu bla alalgan çuvutlula, ençi kralların kuragınçı tohtamagandıla. Ne üçün? Duniyadan tüb bolub ketmez üçün, Curtlarında Halk bolub, El-Kral bolub caşar üçün. Amma, halk kesi allına «halklıgımı saklayım, curtumu saklayım» deb, bir oyumga kelib kalalmaydı.

Halkga krallık innetni, oyumnu siñgdirib küreşib turgan bir innetli kavum kerek boladı. Çuvutlulada da allay kavum bir künñge kuralıb, başha oyumlulanı horlab koyalmagandı. Başha oyumla va bolgandıla: «Bizni, çuvutlulanı, eki miñg cılnı mından alga da bar edi kralıbız-krallıgıbız. Kralıbız-krallıgıbız bizni palahdan saklayalmagandı. Endi biz caşagan krallarıbızga töllenib, caşab tururga kerekbiz. Kayda caşasak da ne başhası bardı, baş bolayık, bay, rahat caşayık ansı». Halk-Curt-Kral innetli kavum ala bla ayavsuz küreşgendi: «Siz Mussa faygambarıbıznı osiyatlarına tüz turmaysız. Toygan cerigiz tuvgan cerigizden bagalıdı sizge. Dinden, tilden, curtdan da duniya malnı örge tutargamı izleysiz? Alay ese, siz Mussanı ummetinden tülsüz». Çuvutlula ekige bölünüb, ma alay küreşgendile bir-biri bla. Ol küreşde kim horlaganına, kim tüz bolganına şagatdı bügünñgü çuvut kral İzrail.

Uzakga uzalıb küreşmey, honşu halkladan ülgüle keltirsek da bollukdu. Söz üçün, Kabartını alıb karayık. Alan kralıbız çaçılgandan sora, töbenleden kele-kelib, bizni tüzleribizni küçlegen halkdı ol. Artharaklada va, Orus imperiyaga tayana, bizni cerleribizni tohtavsuz kesine koşub bargandı.

Kabartı biyle kir muratlarına ceter üçün, bir sıysızlıkdan artha turmagandıla. Bir misal. 1557 cıl Kabartı biy Temrük Orus patçahha kul-karavaş bolurga razılıgın da bildirib, gâvur dinñge köçgendi, kızın da İvan Groznıyge erge bergendi. Ol künleden bügünlege deri Kabartını başçılarını adetleridi, neda etib, tübden-başdan kirib, Orus kralnı bizge, Tavlulaga, üsdürüb, kırdırıb, ceribizni va keslerine koşuv. Ayhay da, Orus imperiya Tavlulanı kesine boysundurur üçün Kabartını hayırlandırgandı, Kabartı da Tavlulanı cerlerin kesine koşar üçün, Orus küçge tayanñgandı. Ol cürüş tarihni sovet közüvünde da tohtamagandı.

1920 cıl noyabrnı 17-de Tav Respublika kuralgandı. Anı tiziminde Çeçen, İnguş, Tegey, Kabartı, Malkar, Karaçay millet okrugla bolgandıla. Alay a, Kabartını tamadaları, Stalinni boluşlugu, bla Kabartını Tav Respublikadan çıgargandıla, alay başlanñgandı Tav Respublikanı çaçılıvu. Kavkaz halklanı birikgen Respublikaları Moskvaga kerek tül edi, Kabartını kolu bla çaçadıla anı. Ol satlık işi üçün, Kabartıga birazdan Malkar millet okrugnu koşadıla, ahırı anı ne bla boşalganı belgilidi: Malkarnı onovu Kabartını koluna köçedi. 1944 cıl a, Kabartını başçısı cazgan kagıtha tayana, Stalinçi-Beriyaçı rejim Malkar halknı Orta Aziyaga süredi, halknı mülk baylıgı, cerini da igi kesegi Kabartıga beriledi.

Kabartı, Tav Respublikadan çıkgandan sora, Tav Respublika bla çegi kalmagan Karaçay da andan çıgarga kerek boladı. Aliylanı Umarnı küreşi bla, 1922 cıl yanvarnı 12-de Karaçay-Çerkes avtonom oblast kuraladı. Karaçay oblastnı kurar ornuna, Karaçay-Çerkes oblastnı kurav, ol Aliy ulunu bek ullu cañgılıçı edi, ol kıyınlıkdan bügün-bügeçe da kutulalmay barabız.

Karaçayga takmak bolub, bu «Çerkes halk», «Çerkeslile» kaydan çıkgandıla? Ol cıllada bütöv kagıtlada alaga Kabartılıla deb aytılınadı, Tav Respublikanı tiziminde da kuru Kabartı körünedi. Kertisi va bılaydı. Çerkes deb, halk cokdu.

Karaçaynı cerine kaçhınçı Kabartılılanı Orus imperiya 19-çu ömürde cerleşdirgendi. Alay a, bir Kabartı oblast bolganı sebebli, Karaçayda caşagan Kabartılılaga dagıda bir oblast kurarga kral koyarık tül edi. Anı sebebli, ekinçi da bir oblastları bolur üçün, Karaçaynı cerinde caşagan Kabartılıla keslerine «Çerkes» deb cazdırıb tebregendile. Az bolganları sebebli, keslerine Besleneylileni, Abazalılanı da igi kesegin koşhandıla. Allay hıylalık bla, 1920-1930 cıllada canñgı halk, canñgı oblast kuralgandı. Ma allay ötürük bla caratılgan halk, Karaçayga koşulub, ne igilik eterik edi? Karaçaynı cerinde caşagan, Karaçaynı küçü bla kuralgan Çerkes krallık, Karaçayga sav bol der ornuna, sanı bla Karaçaylıladan talay katha az bolganına da karamay, har neni da eki teñg ülüş eterge izleb, dav açıb, Moskvaga tarıguv kagıtla cazıb turgan bolmasa, caraşıb caşarga unamagandı. Anı sebebli, Karaçay-Çerkes oblast 1926 cıl ekige üleşinedi, Karaçay oblastha emda Çerkes millet okrugga. Alay bla, Malkarnı cutub küreşgen Kabartıdan sora da, Karaçaynı cerinde «Çerkes» atı bla ekinçi Kabartı oblast kuraladı. Kabartı va, Karaçay-Malkar bla ömürde da şoh caşarga izlemegendi, canñgız kesini küçü cetmegeni sebebli, bizge at-bet atab, kralga erşi körgüztüb, bizden boşar dıgalas etib turgan bolmasa.

Karaçaydan ayırılgan Çerkes, kesi oblast bolganlıgına, sanını azlıgından, orusha, kazakga bazman bolalmay, kıyınlaşhandı. 1957 cıl Karaçay sürgünden alay ızına kayıtıb kelmese, Çerkes oblastnı kurutub, millet rayon-bölge etib koyarık bolgandıla. «Kesleri tillerinde, söleşgen koy, salamlaşırga da korkub turgan Çerkeslile, biz Aziyadan kayıtıb kelib, kral uçrejdeniyelede da «salam aleykum» deb tebregenikde, bizge bir kucur karay edile» deb, hapar aytuvçan edi jurnalist Laypanlanı Seyit. Men kesim Çerkesskde bir kart kazaklıdan eşitgenimi koşmay-koratmay aytayım: «siz, banditle, kaydan da kayıtıb keldigiz. Siz bolmagan zamanda «oh» etib tura edik. Biz, caş tölü, inñgir alalada col canında tabçanlaga olturub, kızla bla lahor etivçen edik. Bizge seskekli karay, ötüb bargan Çerkes caşlanı körsek, tohtatıb, sırtlarına kızlarıbıznı olturtub, arı-beri cürütüb, hılikke etivçen edik, tab alanı sırtlarında kızlarıbıznı üylerine deri eltdirgenibiz da boluvçan edi. Siz kelgenli va, bizni caşla oramga çıgarga da korkub tebregendile. Şahar maydanlada harsıgız, tebsevügüz keçe arasına deri tohtamaydı».

Biz Aziyadan kayıthan sagatda Çerkeslile unugub, başların költüralmay tura edile. Karaçaynı kayıthanı alaga nasıb boldu. Bir-biri bla kelişalmay, 1926 cıl bir-birinden ayırılgan eki halknı, 1957 cıl canñgıdan birge koşub, Karaçay-Çerkes oblast kuradıla. Sürgünden kayıthan Karaçaylılaga buyurulgan açhanı da köbüsü Çerkessk şaharga, bütöv oblastha çaçıldı. Birge caşav – Karaçaynı ülüşün aşav – canñgıdan başlandı. Bügün-bügeçe da türlenmeydi hal. (Halkıbız sürgünden kayıthan cıllada, algınñgı ençi Karaçay oblastnı ızına kuravnu üsünden kralnı begimin caşırıb koygan da Çerkes oblispolkomnu tamadası Kardanov bolganın unutmayık).

Karaçay-Çerkes Respublikanı ceri 14,3 miñg kvadrat kilometrdi. 1943 cıl Stalin kuruthan Karaçay oblastnı ceri 11,4 miñg kvadrat kilometrdi. Ceribiz köb bolgan bla kalmay, Minñgi Tav da, mermer taş, çeget, suv baylık da, tav caylıkla da, cer tübü haznala da, aytırga, bizde bolmagan bereket cokdu. Anı üçündü honşulanı bizden ayırılırga unamay, mant başça cabışıb turganları.

1990-çı cıllada Karaçay halknı «Camagat» organizatsiyası 1943 cıl Stalin-Beriya-Suslov kuruthan Karaçay oblastnı ızına süyevnü üsünden küreşe başlagan edi. 1991 cıl aprelni 26-da «Köçürülgen-sürülgen halklaga reabilitatsiya Zakon» çıkgandan sora va, millet iş horlarça edi. Ereseyni Baş Sovetinde Karaçay oblastnı kuravnu üsünden kralnı prezidenti Yeltsinni zakonoproyekti da bar edi. Alay a, iş tınmadı. İş 1957 cıldaça boldu. Oblastnı tamada kullukçuları; Karaçayı, Çerkesi, Abazası, Nogayı, Orusu – barı da birleşib, Karaçay oblastnı kuratmaz canından boldula. Alaga da, alaga boysunñganla koşuldula. Halkıbıznı krallıksız koyganlanı başçıları va; Karaçay-Çerkes oblastnı tamadası Hubiylanı Vladimir, Ereseyni Baş Sovetini deputatı, «Camagatnı» başçısı («Karaçay oblastnı kuragınçı tohtarık tülme» degen antın buzgan ) Oruslanı Azret, «Sürgünden ötgen halklanı Konfederatsiyasını» başçısı Aliylanı İsmayıl. Dagıda bir kavumnu bılayda körgüztürge izleyme, ma alanı tukumları, kullukları emda Karaçay-Çerkesiyanı camagatına çakıruvları – "Obraşçeniye k jitelyam Karaçayevo-Çerkesii":

"...Mı ne mojem soglasitsya s proyektom zakona o vosstanovlenii Karaçayevskoy i Çerkesskoy avtonomnıh oblastey v sostave RF...»

Savelev V. N. – predsedatel oblsoveta narodnıh deputatov; Tlyabiçev A. R. – zam.predsedatelya oblsoveta narodnıh deputatov;

Biyukov M. İ-A. – redaktor gazetı "Nogay davısı"; Kardanov A. H. - predsedatel Adıge-Hablskogo raysoveta narodnıh deputatov; Salpagarov İ. Z. – naçalnik obedineniya "Karaçayevo-Çerkesskagropromstroy"; Skorikov V. A. – pomoşçnik predsedatelya oblsoveta narodnıh deputatov; Skriptsov V. G. – naçalnik upravleniya selskogo hozyaystva respubliki; Fedorov A. İ. – zav.otdelom oblastnogo Soveta narodnı h deputatov; Fizikov D. A – generalnıy direktor agrofirmı "Übileynaya»; Şidakov İ. B. – gl. vraç oblastnogo onkologiçeskogo dispansera; Erkenov Ş. H. – generalnıy direktor proizvodstvennogo obedineniya "Mikrokomponent"; Hubiyev V. İ. – i.o. glavı administratsii KÇSSR; Ozov A. G – pervıy zamestitel i.o. glavı administratsii KÇSSR; Redkin V. P. – pervıy zam.glavı administratsii KÇSSR; Naymanov N. Ü. – zam.glavı administratsii KÇSSR; Kataganov A. E. – upravdelami i.o. glavı administratsii KÇSSR; Luşnikov Ü. M. – prokuror respubliki; Kolesnikov V. M. – naçalnik otdela Ministerstva bezopasnosti po Karaçayevo-Çerkesii; Nikitenko N. G. – predsedatel oblastnogo narodnogo suda; Volkodav A. T. – naçalnik upravleniya vnutrennih del; Aybazov D. H. – redaktor gazetı "Karaçay»; Kardanov M. H. – redaktor gazetı "Çerkesheku"; Starodubtsev YE. A. – redaktor gazetı "Den respubliki"; Aciyev D. Ü. – predsedatel teleradiokomnanii Karaçayevo-Çerkesiya; Kamısovskiy V. F. – predsedatel Çerkesskogo gorsoveta narodnıh deputatov; Solovev V. A. – predsedatel Karaçayevskogo gorsoveta narodnıh deputatov; Strigin V. P. – predsedatel Zelençukskogo raysoveta narodnıh deputatov; Borlakov K. S. – predsedatel MaloKaraçayevskogo raysoveta narodnıh deputatov; Vorobev A. V. – predsedatel Ust-Cegutinskogo raysoveta narodnıh deputatov; Trotsko F. K. – predsedatel Urupskogo raysoveta narodnıh delutatov; Şebzuhov M. N. – predsedatel Habezskogo raysoveta narodnıh deputatov; Bogatırev A. H. – predsedatel Karaçayevskogo raysoveta narodnıh deputatov; Klüşnikov G. M. – glava administratsii g. Çerkesska; Elkanov B. İ. – glava administratsii g. Karaçayevska; Alaberdov M. Ü. – glava administratsii Adıge-Hablskogo rayona; Polyakov V. İ. – glava administratsii Zelençukskogo rayona; Goçiyayev B. H-A. – i.o. glavı administratsii MaloKaraçayevskogo rayona; Aliyev M. Ş. – glava administratsii Prikubanskogo rayona; Kipkeev M. D. – glava administratsii UstCegutinskoro rayona; Koyçuyev R. İ. – glava administratsii Karaçayevskogo rayona; Şiryayev M. V. – glava administratsii Urupskogo rayona; Argunov O. A. – glava administratsii Habezskogo rayona; Katçiyev A. A. – upravlyayuşçny trestom «KÇSS"; Cegutanov E. H. – predsedatel komiteta po natsionalnoy politike i sredstvam massovoy informatsii ; Hapçayev S. Ü. – zav. obşçim otdelom oblastnogo Soveta narodnıh deputatov; Keçerukov K. A. – zav. organizatsionnım otdelom administratsii KÇSSR.

Kesigiz köresiz, Karaçay, Çerkes oblastlanı kuravnu üsünden Rossiyanı prezidenti Yeltsinni zakonoproyektine karşçı turganla, biri kalmay barı, onovçula, kullukçuladıla. Canñgı oblastla kuralsala, ala tayançak şindiklerinden ayırılırga bolluk edile. Anı sebebli, halkların krallıksız koydula. Karaçaynı onovun kesine koymay, başha halklaga sorgan kibik etib, ala da – Karaçaynı boynunda caşay ürenñgenle – birge caşarga izleybiz deb, alay bla biyagı halkıbız tüzlügün tabmaganlay kaldı. Kalgan halklanı başçıları, onovçuları, kullukçuları keslerini orunların saklagan bla kalmay, halklarını kaygısın da körgendile. Canñgız, Karaçay kullukçuladıla tayançak şindiklerin halkdan, curtdan ese bagalı körgenle.

Keslerini itliklerin-hıylalıkların caşırır üçün a, aytadıla: «ayırılabız desek kan tögülürge bolluk edi. Cer davla çıgarık edile. Orus Kazakla da, Çerkes, Abaza, Nogay kavumla da ençi respublikala bolabız dey edile...». Bir kavum da: «Karaçay-Çerkes oblastnı Respublikaga burulurga bir koyuguz. Andan Karaçaynı Respublika statusu bla biz çıgarıb berirbiz» deb, ant ete edi. Dagıda bir kavum: «Bizge Karaçay oblast bolgandan ese, Karaçay-Çerkes Respublika bolganıbız igidi» deb, halknı mıyısın katışdıra edi. Bir kavumnu va, bir cukga kelişmegen, zaranlı, korkuvlu oyumu bar edi: «Bizge ençi oblast kurarga kerek tüldü. Karaçay-Çerkes respublikada biz em ullu millet, Çerkesine, başha burhu kavumlaga da biy bolub tururga kerekbiz. Kabartı Malkarnı kalay cutub küreşe ese, biz da Çerkesni alay cutub küreşirge kerekbiz...».

Bıla barı da kara halknı aldarga, korkuturga deb, onovçu-kullukçu kavum kuragan, caygan bek zaranlı ötürükledile, hıynıladıla. «Hıynıçını eki ülüşü başına» degen nart söznü da eskersele va... Karaçay-Çerkesiyanı birligin saklar üçün tül, keslerini kullukların saklar üçün part-sovet nomenklatura kralnı Reabiltatsiya zakonuna karşçı barıb, halklanı bir-birine etib, kan tökdürürge az kalgandı. Keslerini hıylalıkların, etgen amanlıkların caşırır üçün a, Karaçaynı «Camagat» atlı demokrat organizatsiyasın terslerge küreşgendile.

Reabilitatsiya zakonñga köre, Karaçaynı Stalin kuruthan krallıgı ızına kayıtırga kerekdi. Kralnı prezidenti Yeltsin da kralnı parlamentine Karaçay oblastnı kuravnu üsünden anı üçün kagıt-zakonoproyekt cazgan edi. (Andan sora, kralda kalgan millet oblastlaça, halknı izlemi bla, Karaçay oblast da Karaçay Respublikaga burulluk edi). Bizni tamadala va, zakonñga da, halklarına da karşçı barıb, «Karaçay-Çerkesiyanı birligin sakladık» deb, mahtanırga küreşedile, tab, Karaçaynı krallıksız koygan tamadalaga-amantişlege eskertmele saldırıb aylanadıla. Keslerini kızbaylıkların, bolumsuzlukların, satlık işlerin sabırlıkça, oyumlulukça körgüztürge izleydile.

Kabartı 1920 cıllada Tav Respublikanı da oyub, andan çıgıb, kesi ençi oblast bolurga korkmagandı. Birazdan a, hıyla bla, pitna bla, zor bla «teñglik-paritet halda karnaşlaça caşarıkbız» deb, Malkarnı da kesine koşub, anı başsız, haksız etib, kurutub küreşgenli nença cıl. Karnaşlıknı, paritetni-teñglikni, Kabartı bılay añgılaydı: «Biz Malkardan tört katha köbbüz. Anı üçün har nede da ülüşübüz tört katha köb bolurga kerekdi». Kertisinde va Malkarnı ülüşün da aşab, cersiz-curtsuz etib küreşedile. Nalçik tögereginde Malkar elleni caylıkların, sabanların sıyırıb, ol zatha karşçı turgan Tavlulanı da öltürüb, tavlarına da iye bolurga küreşe, «teñglikni, karnaşlıknı» bardıradıla.

Karaçay-Çerkes respublikada Karaçaylıla da Çerkeslileden tört–beş katha köbdüle. Özge bılayda hal başhadı: har nede da Çerkesge ülüş Karaçay bla teñg cetedi. Anı bılay añgılatırga bollukdu: bir Çerkeslige bir tabak şorpa, tört Karaçaylıga da bir tabak şorpa. Çerkeslile toya-kutura, Karaçaylıla da kötürem bola baradıla.

Kabartı-Malkarda «har ne adam başından bolurga kerekdi» deb, Malkarnı alay bla kurutadıla. Karaçay-Çerkesde «har ne adam başından tül, halk başından bolurga kerekdi» deb, Karaçaynı alay bla kurutadıla. Sürülgen-köçürülgen milletlege emda allay zorluk körmegenlege kral da birça karamaganı sebebli, Karaçayı, Malkarı da bügün da tüzlüklerin tabalmay, azab çekgenley turadıla. Bu bolumdan kutulur üçün izleydi Karaçay da, Malkar da Kabartıdan ayırılırga. Alay a, Karaçay-Malkar halknı tonay, ülüşün aşay ürenñgenle, ayırılırga koymaydıla. Kaçan da bizni halknı tüb etib, curtubuzga iye bolurga izlegenle, kara innetlerin bügün da koymaydıla, ol muratlarına az-az cuvuklaşa da baradıla.

1926 cılda da, ayırıluv iş, tınç tül edi. Alay a, halkın, curtun süygen adam – Gürcülanı Kurman, Aliy ulu Umarnı canñgılıçın da tüzete, Karaçaynı Çerkesden ayırıb, ençi oblast etgendi. Ol tüz onov bolganın cazgandı Aliy ulu da ol zamanlada. Alanı ekisin da – kerti halk başçılanı, 1937 cıllada, milletçileniça, stalinçi coruk kuruthandı. Aladan sora, Halk üçün, Hak üçün canların kurman eterik tamada çıkmagandı Karaçayda. Alanı ızından kelgen onovçula-kullukçula, halkların-curtların tül, keslerin, kullukların saklarga küreşgendile. Kıyınlık andadı.

Amantişle keslerini itliklerin caşırır üçün, ne etmeydile, ne aytmaydıla: «Karaçay ençi kral bolurun kim süymeydi, alay a kan tögülürge bolluk edi... Ülüşübüznü bir kesek aşay esele da, tözgenibiz igidi...». Ogay, amantişle keslerini ülüşlerin aşatırık tüldüle, duşmanlaga koşulub, tuvgan halkların, curtların tonab küreşgen bolmasa.

«Kan tögülürge bollukdu Kabartıga casak tölemesek» - dese Karça;
«Kan tögülürge bollukdu kızılbek askerden sürülgen adamlarıbıznı kaytara tebresek» - dese Tatarkan;
«Kan tögülürge bollukdu katınımı Kırım hanñga bermesem» - dese Açemez;
«Kan tögülürge bollukdu kelinimi Kabartı biyge seleke etdirmesem» - dese Kara-Mussa;
«Kan tögülürge bollukdu Kabartıga artıklık etdirmesek» - dese Cattay;
«Kan tögülürge bollukdu Karaçay millet okrugnu kuray tebresek» - dese Aliy ulu Umar;
«Kan tögülürge bollukdu Karaçaynı Çerkesden ayırıb ençi Karaçay oblastnı kuray başlasak» - dese Gürcü ulu Kurman –

Kalay bolur edi? Bizni çöb çaklı sıyıbız, adamlıgıbız, halklıgıbız kalırmı edi? Kalmaz edi.

Allay adamlarıbız bolganı sebebli, ömürleni uzagına halkıbız, curtubuz saklanıb, krallıgıbız bolub, başıbıznı örge öhtem tutub cürügenbiz. Endi va?

1990 cıllada Karaçay, Çerkesden ayırılıb, ençi oblast bolalmay kalgan ese, ol zatda em ullu günah Karaçay-Çerkes respublikanı tamadası Vladimir Hubiy uludadı.

Bir zat esime tüşedi. 1980-çi cıllada, Karaçay gazetde işlegen közüvümde, Arhızga colovçu bolama. Elçileni aythanları bılay edi: «Arhız Karaçaynı em eski curtudu. Endi bizni bılaydan kurutub küreşedile. Stalinça, tutmak etib sürmegenlikge, bılaydan biz kesibiz keterça etedile. Canñgı üy işlerge koymaydıla, eski üylege remont etdirmeydile. Halk, amalsızdan, curtuna közü karay turganlay, bılaydan köçüb ketib baradı. Bu zorlukga cokmudu bir amal?».

Gazetge kayıtıb, körgenimden-eşitgenimden statya cazıb, arhızçılaga söz bergenimça, gazetde basmalatırga izleyme. Gazetni redaktorunu zamestiteli Hubiylanı Abu-Hasan birden eki bolmaydı:

«Sensiz da bilebiz ol problemanı. Men kesim Arhızçıma. Alay a, Karaçay elni kurort zonadan koratuv başında etilgen onovdu. Bizni eter karuvubuz cokdu. Anı üsünden materiallanı gazetge berirge da erkinlik cokdu».

- Da, Abu-Hasan, eliñg-curtuñg üçün sen küreşmeseñg, men küreşmesem, kim küreşirikdi?

- Koy, Allah üçün, sen üretir kerekli tülbüz. Küreşib, kralnı horlayallıgıbız cokdu, kesibizni işden kıstathandan başha. Sen caşsa da alkın, bola turgan işleni igi añgılamaysa. Tohtarık tül eseñg, bar da Hubiy ulu Vladimir İslamoviçge tübe. Karaçayda em ullu kullukda işlegen oldu. Kesi da Arhızçıdı.

Barama, tübeyme. Anı aythanı:

- Ne bardı ol tav etegine kısılıb? Özenlege, tüzlege sarksınla da caşav etsinle.

- Vladimir İslamoviç, tuvgan eligizni tüb eterge nek izleysiz? Alayları kesi da bizni burunñgu curtubuzdu. Sora halknı alaydan köçürürge izley esegiz, töbenlede cer da berib, boluşluk nek etmeysiz? Kral Tavlulanı entda köçürürge izley ese, açık nek aytmaydı? Bir körgüztügüz kralnı allay begimi bar ese».

Onovçu Hubiy ulu tuvgan elin caklarga, başında etilgen onovga karşçı tururga izlemey edi – ne üçün deseñg, ol zamanda anı işden çıgarırga bolluk edile. Anı sebebli, kullugun saklar üçün, ol kara tıñgılavnu basıb tura edi, tuvgan eli va abızıray, tozuray, çaçıla bara edi. Tavlulanı sürgünden kayıthandan sora, tavlaga iymez dıgalas, tohtamay, tav ellerine barganlaga da caşar madarla, tablıkla kuramay, ala kesleri alayladan keterça etiv – başından kelgen onov edi. Özge onov kaydan kelse da, elin, halkın caklarga küreşmegen, halknı atı bla onovda tururga erkinligi cokdu. Allaylanı kıyınlıklarından carsıydı halkıbız.

Arhız elden çıkgan, MGU-da işlegen, ekonomika ilmulanı doktoru, Professor Hubiylanı Kaysın da Arhızçıdı. Özge ol da eli üçün kazavat etib bilmeyme. «Bizge Karaçay oblast kerek tüldü, bizge ekonomika reabilitatsiya kerekdi canñgız» degeni va esimden ketmeydi. Kallay ekonomika reabilitatsiya izleyse, eliñgi tüb ete turgan sagatda? Hubiyladan bu üç adamnı sagınñganım – ala tüb bola turgan Arhızdan bolganları üçündü. Ekinçi canından a – biri kral kullukçu, ekinçisi alim, üçünçüsü jurnalist – etebiz desele, köb zat etallık edile...

Aythanımça, Tavlulanı tavlarından ayıruv, alanı tüzlege köçürüb, oruslula, başhala bla da bla katışdırıb, sürüv etiv, tüb etüv – Orus imperiyanı Şimal Kavkaznı kılıç bla kesine koşhan zamanladan kelgen bir politikasıdı. Halklanı tuvgan curtlarından köçürüv-sürüv da ol politikanı baş tokmagıdı. Halkla sürgünden ızlarına kayıthan sagatda da, alanı tavlarına, tav ellerine iymez dıgalas – ol da ol politikanı barganıdı.

«Tokayev Seyit-Umar (algınñgı Karaçay oblastnı başçısı; 1943 cıl bütöv halknı Aziyaga sürgen sagatda, ne ese da anı köçürmey koygandıla. – L.B. ) 1957 cıl sürgünden kayıthan Karaçay halknı igi kesegin tavlaga iymey, Çerkesskni tögereginde tab, tüz cerlege ornathandı» deb, anñga sıy, mahtav berüv tüz tüldü. Ol Karaçay oblastnı ızına süyetib, halknı tav ellege caraşdırtıb, kral Karaçay halkga buyurgan açhanı da başhalaga aşatmay, halkına cetdirse edi – ma ol zamanda mahtavga tıyınşlı bolur edi... Ansı örgeden kelgen taşa ustanovkalanı tındıra, halknı curtuna cerleşdirmey, tüzlede ornatuv – ol halkına igilik etüv tüldü.

Bu politika kuru bizde tül, Çeçende, İnguşda da bargandı. Alanı da tav ellerine kaytarmay, tüzlede ornatırga küreşgendile. Malkarnı ese va – 80 tav eli ızına süyelmey, tüb taşları sın taşlaça körünedile bügün da. Gitçe tav halklanı ömürleni uzagına saklab turgan , bek cerlede ornalgan tav elleri bolgandı. Tavlula tüzlege, şaharlaga cayılganlay, ullu halklanı içlerinde adetlerin, tillerin da tas ete, cutulub, dump bolub başlaydıla. «Tavlu tüzde abınır» degen nart söznü kertiligine künden künñge şagat bola barabız.

Halknı Elin, Curtun caraşdırıb, rahat caşatır ornuna, «tab cerlege köçürebiz» deb, Halknı elinden, curtundan ayıruv – ol kralnı kir poltikasıdı, anı bardırırga boluşhanla da kesibizni amantişledile. Tav etegi caşarga tabsızdı deb, bizni alayladan kurutadıla da, duniya bla bir açha-boçha coyub, alayların kurort zonala etib, duniyanı solurga çakıradıla. Kertisi alaydı. Halk kesini Ata curtun bir kişige bermezge kerekdi – bizni curtubuz candetdi, anı üçün küreşedile anı bizden sıyırırga, cuvukla da, uzakla da. Ata curtubuz saklanmay, Ana tilibiz saklanmay, elleribiz saklanmay – biz halklıgıbıznı saklayallık tülbüz.

Ana tilibiz ne haldadı – anñga da karayık. Men 1988-1989 cıllada Karaçay-Çerkes ilmu-izlem institutda tamada ilmu kullukçu bolub işley edim. 1957 cıldan – Karaçay halk sürgünden kayıthan zamandan – başlab, millet alimleni ösdürürge deb kuralgan intstitut, bir Karaçaylını aspiranturaga, doktoranturaga iymegendi. Çerkes, Abaza halkladan adamlaga va col açık edi. Anı üsüne, millet adabiyatıbıznı üsünden oguna, Karaçay tilde cazarga koymay edile. İnstitutnu tamadası Çerkesli M. Bekijev edi, bölümleni köbüsünü tamadaları da Çerkes-Abaza kavumdan edile. Bu terslikleni költürmey, biz, Karaçay alimle kozgalıb (zabastovka etib), örge turgan edik. Moskvadan kelgen komissiyala da, bu cergili komissiyala da bizni tüzlügübüzge mükül edile, alay a, ahırı ne bla boşaldı? Karaçay alimleni barın işden kıstadıla. İnstitut Hubiylanı Vladimir tamadalık etgen oblispolkomga boysuna edi – bu işde da Hubiy ulu Çerkes-Abaza kavumnu canında bolub kaldı. Ne işde da Karaçaylılaga uv-zaranı cetib turgan a – KPSS-ni obkomunu ekinçi sekretarı Çerkesli Umar Temirov edi, Hubiy ulu da anñga karşçı baralmay edi.

Ol künlede men Hubiy uluga tübeb, bolumnu añgılatırga küreşgen edim. «Bu institutda tüzlük cokdu, bolluk da tüldü. Sürgünñge deri bolganıça, Karaçay institutnu ızına kurarga kerekdi». Birden eki bolmadı. Bu soruv bla anñga «Reabilitatsiya zakon» çıkgandan sora da tübegen edim. «İnstitut çaçıla tebrese respublika da çaçıla tebrerikdi» deb koygan edi. Hubiy ulu halkıbızga caravlu bir iş etib bilmeyme, zaran etgen bolmasa.

Stavropoldan kelgen komissiyanı tamadası menñge – zabastovkanı başçısına – tübeb, bek kucur söleşgen edi:

- Bıllay köb halk caşagan Respublikada, barı da añgılar üçün orus tilde cazarga kerekse.

- Karaçay til ol zamanda aynırık tüldü.

- Karaçay tilde üyde söleşgenigiz da ceterikdi.

«Teliden tuvra hapar» deb, kralnı taşa politikasın açık aythan edi ol. Ol közüvlede kralda ideologiyaga başçılık etgen Suslov edi, 1943 cıl bizni köçürtdürgen adam (adam derge bolluk ese anñga ).

Halklanı bir-birine katışdıruv, curtum-cerim demezça etüv, tillerin, adetlerin unutdurub, orus matallı etüv – kralnı politikasıdı bügünlükde da. Alay a, millet añgısı-esi bolgan, okuvu-bilimi bolgan, ol politikaga karşçı tururga kerekdi.

Karaçay-Çerkes Respublikada adam sanı bla em köb Karaçay halk kallay bolumda turganın, başha ülgü bla kögüztürge da bollukdu. KÇR-ni olsagatdagı tamadası bla dagıda bir uşagım:

- Vladimir İslamoviç, Respublikanı kuragan em ullu Karaçay halknı kulturası, literaturası cılavluk haldadı. Bizge, cazuvçulaga, bir suratlav-adabiyat dergi-jurnal amalsız kerekdi.

- Allay madar cokdu. Karaçaylılaga jurnal çıgartsak, kalganla da – Çerkes, Abaza, Nogay, Orus halkla da – davlarıkdıla. Beş halkga beş jurnal çıgarırga küçübüz ceterik tüldü. Bizde har neni da beş halkga üleşirge kerek boladı. Bu natsionalnoye soperniçestvo kara kıyınlıkdı.

- Da ol kıyınlıknı bile turganlay, halkıgıznı andan kutharırga nek izlemeysiz? Gürcü ulu Kurmannı bolumu, akılı, erkişiligi cetgendi halkın ol kıyınlıkdan kutulturga. 1926 cıl Karaçay oblastnı kurathanı üçün anñga eskertme salırga kerekdi.

- 1937 cıl a, ol işi üçün anı başın kesgendi kral.

- Bügün Reabilitatsiya Zakon da bardı, anñga tayana, Karaçay oblastnı ızına kuratsagız, Karaçay sizni ömürlükge kesine prezident eter.

Hubiy ulu da, tögeregi da, Zakonñga da karşçı barıb, Karaçaynı krallıksız koydula. Anı kıyınlıgı kellik tölüleni da abızırathanlay turlukdu. Halkıbız bu cıyımdık Karaçay-Çerkes respublikada katışa, assimile bola, tas bolub keterikdi, ne kesin esleb, ertde-keç bolsa da ençi Respublika bollukdu. Özge, endi 1990-çı cılladaça tablık tüşermi, tüşmezmi? Allay tablık cüz cıldan bir boladı.

Saylavlada barın da horlab, 1999 cıl Karaçay-Çerkes Respublikaga tamadaga general Semenov tüşgen edi. Çerkeslile ne hılımılı işle etib küreşsele da, kesleri umut etgen Çerkeslini prezident etalmazlıkların añgıladıla. Anı sebebli ekinçi saylavlada ala başha colnu sayladıla: Karaçaynı birligin kurutur üçün, Çerkeslile aythannı eterik bir Karaçaylını tabıb, anı prezident eterge küreşdile. Karaçaynı köbüsü general üçün çöb atdı, bir kesegi da Batdı ulu üçün. Alay bola turganlay da, tüzlük bolsa, general horlarık edi. Halknı köbüsü anı canlı bola turganlay, kesi da onovda turganlay, general kesin kalay horlathanı da bek seyirdi.

Kalay alay bolsa da, bügün KÇR-de onovda turgan prezidentni – Batdı ulunu – Karaçay halk tül, Karaçay halknı Batdı uluga cuvuk cetgen bir kesegi emda Çerkes-Abaza, Nogay halkla saylagandıla. Orus, Karaçay halklanı köbüsü Semen ulu canlı edile, saylavçulanı 80 % alalla. Semen ulu horlab turganlay kesin kalay «horlathanın» añgılagan bek kıyındı.

Batdı ulu onovga kimleni küçleri bla kelgen ese – alanı aythanların etedi. Ak üyde Çerkes-Abaza, Nogay kullukçulanı köblügü da – anñga şagatdı. Reabilitatsiya zakonñga köre, Karaçay oblastıbıznı kuraybız degen sagatda, Abaza, Nogay da bizge karşçı turgan edile. Oz zatha da karamay, Batdı ulu alaga Abaza, Nogay rayonlanı kurab berdi. Bek ullu hayır bergen mazallı teplitsanı da Abazalılaga berdi. Canñgı kuralgan rayonlanı caraşdıruvga, kuru administratsiyalarına, çinovniklerine-kullukçularına kallay bir million açha kerekdi? Gürcüstandan – bir başha kraldan – ayırılabız deb, kazavat etib küreşgen Kıbıla Tegey bla Abhaziyaga barıb aylanñganı va nege uşagan zatdı? Eki bölünüb turgan Tegey halk – bir carımı Ereseyde, bir carımı da Gürcüde – bir bolurça madar çıkdı endi degeni va nege uşaydı? Kim erkinlik bergendi başha kralnı iç işlerine katışırga? Bölünñgen halklanı bir etüv innetiñg bar ese, ekige bölünüb turgan Karaçay-Malkar halknı et bir Respublika. Nek etmeyse? Abhaziyanı, Kıbıla Tegeyni, Orus kral caklaganı da ceterikdi. Allay karuvuñg bar ese, Kabartı tüb etib küreşgen Malkarnı nek caklamaysa? Tış cerde – Gürcüge karagan Abhaziyada çaçılgan sanatoriyni satıb alma da, sabiylege solurga Dommayda, Teberdide işlet sanatoriyle. Ogese, KÇR-ni bücetinde açha köb bolgandan kayrı atarga bilmeymise? Alay ese, 20 cılnı Karaçay tilden, literaturadan ders kitabla çıkmay nek turadıla? Arhız, Dommay, Teberdi – satıla turadı degen a ne hapardı? Orus-Kavkaz kazavatnı közüvünde küydürülgen 100 Çerkes elni külünde endi Karaçaylıla caşaydıla degen ötürüknü aytırga va tiliñg kalay aylandı?

Karaçay-Çerkesiya cıyımdıkdan cıyımdık bola baradı. Ermen, Özbek, Tacik, Çeçen, Kürt, Çigan, Dagıstan kavumlanı sanları öse baradı. Alanı köbüsü problemli rayonladan kelgendile, ala bla birge va kaygı da, adebsizlik da, bizge kelişmegen adetle da, narkotikle da keledile. Aziyadan beri cıyılalmay turgan halkıbızga va onov cokdu. Tegeylilege, Abhazlılaga, Abazalılaga, Nogaylılaga da sagış ete bilgen prezident, sürgünden kayıtalmay turgan Karaçaylılaga nek es böle bolmaz?

Batdı ulunu bıllay işlerin tizib barırga bollukdu. Halkıbıznı, millet haklarıbıznı tunçukduruvda Hubiy ulunu başı bla baradı Batdı ulu. «Tınçnı tebgeni kıyın» deb, kaçan bolsa da, Karaçay halk bir teberik bolur.

Bu baruvdan barsa, tamblabız bolurga uşamaydı. Tüz aytadıla, terslik kesibizdedi. Biz Adam, Halk bolsak, curtubuz satıla turganına da, tilibiz, adetibiz kurub barganına da, elleribiz çaçıla turganına da, tıñgılab, tözüb tururmu edik?

Kıyınlık – Karaçay ençi Respublika bolmaganındadı, başçını kesibizge saylarga koymaganlarındadı. Özge, bizni çöb çaklı bir millet añgıbız-esibiz kalgan ese, tirilirbiz – Adam-Halk bolurbuz, El-Kral bolurbuz, cazuvubuzga iye bolurbuz. Bu innet üçün küreşgen cokdu deb, hak coldan taymazga kerekdi. Hak üçün, Halk üçün küreşüv har bir adamga da borçdu. Tüzün cazganım üçün bu kitab da kıynalıb çıgarın bileme. Alay a, çıkgan da eter, okuvçunu koluna da tüşer, halkıbızga da hayırı tiyer deb, iynanama. Har ne da tüzelir, Allah aytsa, kesibiz da «hayt» desek. «Siz madar etsegiz, men da kadar eterme» degendi Allahu tagala.

Karaçayga korkuv salgan bir kıyınlık da içkiçilik bla narkomaniyadı. Anı üsünden «Karaçay» gazetde basmalanñgan bir statyanı keltirirge izleyme bılayda.

NARKOTİK CAYUVÇU «KAÇHINÇILA»

Bir kırgız elni kıyırında, Tacikistandan kaçhınçılabız deb, talay caş adam koş salıb tohtadıla. Sora, kün sayın, ölgeni bolgan üyle bla da kalmay, üy-üyge burun urub, arbazlaga cayılıb, başladıla kuran okub. Adamla da birer zat tutdura alaga. Köbnü körgen Kırgız aksakalla savbitgen caşlanı abızıragan kaçhınçılaga uşatalmadıla. Alay bolsa da, Allahnı atı bla sadaka tilegenlege amalsız bolub, bere turdula birer zat. Alanı şatrlarına elden talay boşboyun da cürüvçü boldu. Alaga elni caş tölüsü köbürek koşula başlaganı, halknı tıñgısız ete tebredi. Bir kavum caş a üylerinden açha, kiyim, aşarık taşıb tebredi kaçhınçılaga. Har ne da birazdan açık boldu. Keslerine «Tacikistandan kaçhan Tacikbiz, Afganbız, Kürtbüz, Özbekbiz» deb, kuran okuy, sadaka tiley aylanñganla, narkotik satuvçula bolganları açıklandı. Alay a, kesek zamannı içine, ala elni bir bölek sabiyin, caşın narkoman etib boşagan edile. Açuvlanñgan adamla «kaçhınçılanı» para-çara eterça bolub, kozgalıb, şatrnı kurşaladıla, özge kim ese da alaga kuvgun bergen bolur edi – ala dump bolub tura edile, aladan kalgan – maşinalanı çarh ızları cerde. Ala ketgenlikge, el bla baylamlılıkların tas etmedile – elni talay tersine aylanñgan caşı narkotik çaçuvçu, satuvçu bolub kaldı. Narkotik problema bu Kırgız elni birinçi problemasıdı bügün.

Birazdan «Kuran okuvçula» Bişkekden uzak bolmay ornalgan Karaçay elde köründüle. «Tacikistanda kazavatdan kaçıb, üysüz-künsüz bolub aylanabız» deb, biyagı tavruhnu casadıla. Cukga cenñgil iynanıb kaluvçu Karaçaylıla, «biz kesibiz da ötgenbiz bıllay kıyınlıkladan» deb, el kıyırında bir üy oguna berdile alaga caşarga. Kolhoz predsedatel kesi ala bla tanışhan oguna etib, alaga mal fermada iş tabarga da söz berdi. Özge kaçhınçıla «Köb turmay keterikbiz, üydegileribizge kaygılı bolub turabız» deb, iş kaygılı bolmadıla. «Köb turmay keterikle» igi kesekni mıçıdıla. Kolhoz tamada alanı kısa başladı. «Biz sizni konakça kördük, alay a ayla bla sadaka bla caşav erkişini betine kelişgen zat tüldü. Ne işlerge unamaysız, ne dokumentigiz bolub körgüztmeysiz»,- deb, art kere hınırak oguna söleşdi. «Oy, alay aytma, aga, bey» deb, kuran okuvçula tübden-başdan kirdile, sora tileb, üyge kirgiztib, şay-may içirib, sıylagan da etdile.

Kolhoz predsedatel, savbitgen savluklu adam, ol keçe cüregi tutub, kesini üyünde ölüb kaldı. Kişi kaçhınçılaga işekli bolmadı, ala da cıyılıb kelib, «oy kallay igi adam ketdi duniyadan» deb, bek mıdah bolub, tamakları kaltıray, kuran okub turdula. Sabiyi zat bolmagan katın, eri da ölüb, bütün buşuvga kaldı – honşunu, tiyreni aythanların da kulakga almay, kaçhınçılanı üyüne cıyıb kuran okutuvçu, alaga açha, kiyim, aşarık berivçü boldu. Kolhoz predsedatelni bay üyü bir ayga suv bla cuvgança boldu. «Darmandı» deb, narkotik tabletkalanı suv bla berib, katınnnı narkoman etib koydula amanlıkçıla. Akıldan şaşıb turgan tişiruvnu cuvukla, honşula barı cıyılıb, kuran okuvçulanı kollarından aldıla. Alay a, bu amanlıkçı cıyın, kolhoz predsedatel bla katınından boşagan bla kalmay, elçi caş tölünü da bir bölegin narkoman etgen bla kalmay, tamada klasslaga cürügen 13 okulçu sabiyni da narkotiklege üretdile. Elde tarıguv, cılav başlandı. Alay a, amanlıkçı cıyın, kara işin tındırıb, közüv-közüvü bla elge narkotikleni keltire tururça madarla kurab, dump boldu. Narkotik kıyınlıkdan kutulalmay bügün-bügeçe da azab çegedi Orta Aziyada bir Karaçay el.

«Kuran okuvçula» va elden da bir Karaçay caşnı keslerine tagıb, talay cılga Orta Aziyanı respublikaların kıdırıb çıkdıla. Sovet Soyuznu çaçılgan közüvü, it iyesin tanımagan zaman, ala kaygılı kişi tül. Narkotik av bütöv Orta Aziyanı cabdı. «Kuran okuvçula» endi Rossiyaga atlandıla, Karaçay-Çerkesiya boldu birinçi tohtagan cerleri.

Ürenñgenleriça etib, bir «gaj-guj» elge koş salır umut etdile. Alay a, «gaj-gujla» bılanı kuran okuganların bagalatıb, cuk berib küreşmedile. «Gaj-guj» miliçala alanı kagın-sogun da etib, türmege cıydıla, özge igi ulhu algan bolur edile, alanı köb tutmay, başlarına boş etdile. Boş etgen bla kalmay, «Karaçay ellege barıgız, ala Kuran okuganıgıznı caratırıkla; alanı aldagan, iynandırgan da biznikileden tınçırak bollukdu. Biz kesibiz da alanı ömürübüz aldab, boyunlarından tüşmey caşaybız» deb, üretdile. Üretgen bla kalmay, maşinaları bla bir Karaçay elge cetdirib ketdile.

Bılaga bılaylada başlandı «candet caşav». Ekige-üçge bölünüb, Kuran okuvçula Karaçay ellege cayıldıla. Carlı Karaçaylıla, alanı kalak itleniça kıstar ornuna, cazıksınıb, aşarık, açha da bere turdula. Ala Cögetey ayagında ornalıb, talay cılnı içine narkotik gıbı avnu rayon aralıkladan başlab, tav ellege deri caydıla. Alaga erge çıgarga Karaçay kızla da tabılıb kaldıla. Kuran okuvçula tarbuvunñga tüşgen zamanda, alanı kutharıuçu, aladan ulhu aluvçu Karaçay miliçala da tabıldıla.

Alay bla, Orta Aziyadan kelgen, keslerine «kaçhınçı Tacikbiz, Afganbız, Özbekbiz, Kürtbüz» deb, Kuran okuvçula bolub aylanñganla, 1990 cılladan beri Karaçay curtda keslerine koş salıb, narkotik avruvnu halkga keñg cayıb, bayınıb, kerpeslenib caşaydıla. Nasıbsız Karaçay atala-anala da, narkoman sabiylerin kalay bagarga bilmey, coyulub, soyulub aylanadıla.

Karaçaylıla, sizge aytırım: kaçhınçıbız deb, arbazlarıgızga kirib, ne köreyik, ne urlayık deb közlerin candırıb, kuran okuyuk, duva eteyik deb, kol ayazların cayıb aylanñgan savbitgen, aziat kanlı caşlanı körsegiz, itleniça, sürüb kıstagız. Ol «sadakaçılanı», «kaçhınçılanı», «Kuran okuvçulanı» duvaları birdi – halknı sabiyin, caş tölüsün narkotiklege üretib, bayınuv. Alanı militsiya tohtatmay ese da, halk kesi kesin eslerge, saklarga kerekdi. Bügün Karaçayga em ullu korkuv salgan kıyınlık – içki bla narkotikledile. İnnetleri tüz onovçula da, kalamları citi cazuvçula da, kerti din ahlula da, tüz adamla da – barıbız da birigib, bu içkiçilik emda narkomaniya eminanı kurutmasak – ol bizni kuruturukdu. Hal alayga cetib turadı. Hahay etib, örge turmasak, bolluk tüldü. Canñgıla esem, ters ayta esem, tüzetigiz. Men da kölümü bir basayım.

Men kesim ol narkomanla abızırathan Aziyada Karaçay elden Karaçayga köçgenledenme. Nença cıl, caşarga kagıtlarımı caraşdıralmay kıynalganlı. Ol narkobaronla va, bılayda kagıtların da caraşdırıb, kara, kir işlerin corukdan da, Allahdan, adamdan da korkmay bardıradıla. Sagaymasak, ahırıbız aman bla boşalırga bollukdu.

M. Curtubay ulu, cazuvçu

4

Halkıbızga korkuv salgan başha problema da – demografiyadı. Anı hakından belgili jurnalist Şavalanı Raziyat (Töben Çegemde Gabolanı Aslannı kızı) Bittirlanı Aminat bla etgen uşagında («Zaman» gazet, 2006 cıl, avgustnu 17-si) bılay aytadı:

TALAY KATIN DA ALSINLA

«...Ne zamanda da üydegini üy etgen tişiruvdu. Özge ol bazınırça, katında erkişi bolmasa, bügün camagatda korkuvlu halnı kalay türlendiralsın? Alay bolsa da, milletni költürlük tişiruvdu. Kalay blamı?

Biz bir zatnı añgılab, anñga köre kurarga kerekbiz caşavubuznu. Söz üçün, başların tuta bilgen demenñgili caşlarıbız bardıla. Ala ekişer katın alıb caşasala va! Alanı aslamı eki-üç üydegi da asrayallıkdı, anı bla birge va, canñgızlıknı sınagan tişiruvlarıbız, igi da azayıb, nasıblı adamlarıbız köbürek bolluk edile. Kalay-alay desek da, allay erkişilede üydegisine kerti bolub caşamaganla köbdüle. Kesibiznikile söz eterle, unamazla deb, bazınmagandan bolur, kesine teñg bolmagan, tışından bir başha milletni osalın alıb caşaydıla. Ariuv, akıllı, namıslı kızlarıbız a üyde kaladıla. Ol ne canı bla da milletibizge hata keltiredi.

Tişiruv ma bılayda allay atlam eterge kerekdi – erini ekinçi katın aluvuna ol kesi razılık berirça. Alay bla milletibiz da köbeyirik edi, canñgız adamlarıbız da az bolluk edile. Köbnü kölü bazık emda bazgın boladı. Dagıda biz ol oyum bla caşasak, atasız ösgen öksüz sabiyle da coknu ornunda bolluk edile. İgi atası bolub ösgen caş a, tavkel, cigit, ötgür da boladı. Bizge va allay caşla anı üçün cetişe bolmazla deyme – üydegile asrı köb çaçılgandan. Burunñgu zamanlada da eki katını bla caşagan erkişileribiz az bolmagandıla. Sabiyleri, üydegileri da bir-birlerin igi tuthandıla.

Bu zatlanı menñge aytdırgan bir carsuvlu, ullu sıltavum bardı dagıda. Busagatda içkige berilgen caşlarıbız köbdüle. Allaylaga kızın kim berlikdi? Bilmey barganla da, köb turmay, üylerine kayıtıb ketedile. İçkiçiden avruvlu, sakat sabiyle tuvganları belgilidi, ala üydegilerine tınçlık da bermeydile. Da sora içkisi bolmagan, başın tuta bilgen, savluklu erkişini ekinçi katını bolsa igi tülmüdü?

Biz, Tavlu tişiruvla, ma allay saylavnu allındabız. Tişiruvdu saklarık milletni deb da andan aytadıla. İgi caşnı üydegisi bardı, anñga ekinçi katın a kalay bolayım, birsi va içkiçidi deb tursa, tişiruv, kesi da canñgızlay kallıkdı, milletibiz da azaya barlıkdı. Anı sebebli, tişiruv, sabırlanıb, zamanñga köre oyum eterge kerekdi. Aşhı caşlarıbıznı tışına ıçhındırmay, kesibizni kızlarıbıznı bersek igidi alaga...

Tişiruv, uzak bazarlaga ketib, anda üşüb, savlugun tas etib, eri va içkige berilib, sabiyle da kesleri allarına... Kerekmidi tişiruvga allay er, sabiylege va allay ata? Ma ol zat bek kıynaydı meni cüregimi. Allay içkiçi, bolumsuz adamnı katını bolgandan ese, akılı, cigerligi, etimliligi bolgannı ekinçi üy biyçesi bolgan köb da igidi.

Dagıda. Üydegili bolmagan 35-40 cıllık caşlarıbıznı sanı öse baradı. Algın cuvuk-teñg da koşulub, zamanı cetgen kız, caş bolsun, alanı üydegili eterge aşıkgandıla. Endi va, savlay halk, kesi kesine kanlı cav bolgança, ol zatha es bölmeydi. Anı üçün iş bek amanñga ketgendi. Çeçenlile, İñguşlula aslamısında ekişer üydegi tutadıla, anñga köre milletleri da ösedi. Biz a, bir bolmagan sıltavla bla başıbıznı avrutub, alga atlam eter ornuna, artha ıhtırılıb turabız.

Milletni üsünde carsıthan zatlarıbız dagıda köbdüle. Söz üçün, caş tölü, bütün da elleden kelgen adamla, bek buzuladıla şaharda. Tütünñge, içkige berilib, sayak da cürüydüle. Ala zamanında erge çıksala, katın alsala, allay osal kılıkla bolmaz edile. Şaharga ketgen caşnı, kıznı da ızlarından ata-anaları karamaydıla. «Har zatın tabdırsam boladı» deb koyganla az tüldüle. Sabiyni akılı tohtaşhınçı, anñga kararga kerekdi ata-ana, artda anı ızından cılab turmazça. Biz da allay adamlarıbız üçün üyalmaz üçün...».

Cazılganñga koşak:

Baş tuthan erkişileni da, alaga kanat bolgan tişiruvlanı da esleybiz halkda. Alay a, ne ese da, ol nasıblı üydegilede da, kuru eki-üç sabiy ösedi. Karagan, ösdürgen kıyındı deb, baş aluv tuthuçsuzdu. Çeçende, İnguşda da har üydegide beş-altı sabiy ösedi. Caşav bizde aladan ese tınçırakdı deb turama. Kazavat barganlıkga, köb adam kırılganlıkga alanı adam sanları az bolurga unamaydı, koragandan koşulgan köb bolganı sebebli.

«Canñgur korkuvun cel eter» degenley, tişiruvlarıbız «oñglu erkişileribiz eki-üç üydegi da kurasınla» deb, kuvgun etib tebregen esele, kallay bir erkişi bizde boşboyun, içkiçi, narkoman, havle bolgan bolur? Otovda kalgan kallay bir kız bolur, başha milletlege katışhan da kallay bir bolur?

İçkiçilik, narkomaniya bizni halkga başhaladan ese bek katılgandı. Anı kıyınlıgı sabiylege da cetedi. Cögetey Ayagı rayonda «amanlıkga katışhan, akıl-balık bolmagan sabiyleni işlerin cürütgen bölümnü» cuvablı sekratarı Gerbeklanı Sofiyanı aythanı: «Busagatda bizde esebde turgan 14-16 cıllık sabiyleni sanı 110-ñga cetgendi. Bıladan 57-si kızçıkladıla. Bu sannı aslamısı Karaçay üydegileden sabiyledile. Abazalıladan canñgız 4 sabiy bardı, orusluladan da bek azdı». Bu statistikaga kommentariy(onov) kerekmidi?

Ata-ana, üç kız, tört caş– bir tanış üydegi esime tüşedi. Tört caşdan ekisi (biri ilinmek acaldan, biri da cürek avruvdan ) üylenmegenley ölgendile. Sav caşaganladan birini tolu üydegisi bardı, biri va içkiçilege-narkomanlaga tagılgan kibik etib, adamlıkdan ayırılıb aylanadı. Kızladan da ekisi Moskvaga okurga barıb, biri anda orusluga erge çıkgandı, ekinçisi da, Curtha kayıtırga unamay, anda baş keçindiredi (bazarlada satuv etedi deydile). Üçünçü kızları üydegi kurab, Çerkesskde caşaydı. Elde ata-ana canñgız kesleri turadıla. Aytırga izlegenim nedi? Ceti sabiyden canñgız ekisi tüzelib, üy-üydegi kurab caşaydıla. Bu ülgü da köb zatha sagış etdiredi. Busagatda ceti sabiyi bolgan hazna cokdu. Orta Karaçay üydegide eki ne da üç sabiy bardı. Ariuv har üydegide üç sabiy bolub barsa da, halknı sanı ösmeydi. Ne üçün? Sabiyle barı da, çırmalgan bolmay, avrumay-ölmey, ösüb, Karaçay üydegile kurab, caşab tursala va... Ayhay, caşav, artıksız da bügünñgü caşav, ol canı bla artık kuvandırmaydı. Ma anı sebebli, har üydegide, orta tergev bla törtüşer sabiy bolurga kerekdi. Ol zamanda da, biz Çeçenlilege, İnguşlulaga teñglik etallık tülbüz (alada orta tergev bla har üydegide 5-6 sabiy bardı), alay a, «ölgeninden tuvganı köb; öse bargan halk» deb, aytılırga bollukbuz. «Caşav kıyındı, üydegi da anı üçün keç kuraybız, sabiy-subiy da anı üçün azdı» dev a – tuthuçsuzdu: Çeçende, İnguşda bizden da kıyındı caşav – alay a, alada üylenñgen da köb, sabiy tuvgan da aslam.

Barını da kıyınlıgı – ençi krallıgıbız bolmaganı, halkına can avruthan başçıbız bolmaganı, Musliman dinibizni begirge koymaganları... «Onov kerekli bir el tüb boldu» degenleri tüzdü. Üynü tamadası onov tüzetmese, üy çaçılıb ketedi. Halk da alaydı...

Çurumlanı tize barırga bollukdu, alay a kesibizni esgermesek, kişi da bizge boluşuruk tüldü. «Terslik baltada, sabda da» deb nart söz bardı. Kertidi, Karaçay halknı atı bla kral kullukga, onovga ilinñgen adamlarıbız halklarına sagış etmeydile. Kullukçu orunlarından ketginçi, tonayalganların tonab, aşayalganların aşab kalırga izleydile. Alay a, alaga kesin aşata, tonata turgan halkda va cokmudu terslik?

BİYAGI DERS KİTABLAGA KAYITA...

Okullada Karaçay til bla adabiyatdan okuthan ustazlanı «20 cıl – okuv, ders kitabla çıkmaganlı; sabiyleni ne bla okuturga bilmeybiz» deb tarıguvları tohtamaganlay baradı. Alanı tarıguvların kulakga algan cokdu. Anı koy, ana til bla literaturanı sagatların azdan az etib baradıla okulda. (Bu zatlanı üsünden 2007 cıl, yanvarnı 18-de çıkgan «Karaçay» gazetde «Bolum kuvgun eterçadı» statyanı okuguz). Alay demek, ol halknı canın maravdu, öltürüvdü. Alay ese, ol kralnı politikasımıdı, ogese Karaçay-Çerkes respublikanı prezidentini, pravitelstvosunu, parlamentini politikasımıdı? Başha madar kalmagan ese, bütöv ustazla örge turub, Ak Üynü allında mitiñgle bardırırga kerekdile. Ustazlanı küçleri cetmey ese, bütöv halk örge tururga kerekdi. Alaysız, bolum türlennik tüldü. Kesin demokrat kralga sanagan Rossiyada, halknı tilsiz ete turganları nege uşagan zatdı? Başha millet respublikalada bolamıdı bıllay zat? Söz üçün, Kabartıda. Ogay!. Sora, artık bizge ne kan cavgandı? Kralda tül ese terslik, terslik bu cergili tamadaladadı. Tilsiz ete turganlarına, allay murdarlıkga halk kalay tıñgılab turadı? Başlamçılık eterge, halknı örge turguzurga bir camagat organizatsiya cokmudu?

Halk kozgalmay, örge turmay, hakın kaçan tabhandı? Allay kozgaluv bolmasa, 1957 cıl sürgünden bizni ızıbızga kaytarlıkmı edile? 1990 cıllada sürgünñge tüşgen halkla hahay etmesele, alanı carsuvlarına karallık mı edi, Reabilitatsiya Zakon alınnık mı edi?

Madar etmegenñge kadar etilmeydi. Boş tersleybiz kimni da.

Bir kavum sabiyni atası-anası sabiyleri Karaçay tilni okurların izlemeydile, «sabiyleribizni orus gruppalaga köçürügüz» deb, zayavleniyele cazadıla. Bir kavum ustaz da ana tilden dersleni at başından bardıradı. Alay bla Karaçay sabiyleni Karaçay tilden suvutadıla. Allay ustazlanı da kalay hazırlay bolur Karaçay şaharda universitet?

Karaçay til bla literaturadan okuthan ustazlanı sanı cüzle bla sanaladı. Ala birigib, barıb okuv bla ilmuga karagan ministrni(Milli! Eğitim Bakanı) bogurdagından almaganları seyir tülmüdü? Ne da, sabiylerine ana tillerin okutdururga izlemegen atalaga-analaga alanı canñgılganların aytıb añgılatalmaymıdıla?

Halk kesini tilin saklarga izlemey ese, tili ketgenley öllügün añgılamay ese, ne eteyik sora?

Eterigibiz a birdi – iymanı bolgan, bilimi bolgan, millet añgısı, esi bolgan, kesin erkişige sanagan – Halkıbız üçün küreşirge kerekbiz, sermeşirge kerekbiz, kerek ese anı üçün ölürge kerekbiz. «Kalganlaga kerek bolmagan, menñgemi kerekdi» demezge kerekbiz. Allah har biribizge borç salgandı – kavumuñgu, halkıñgı sakla deb. Har adam kesine sorurga kerekdi: dinimi, tilimi, Halkımı, Curtumu saklar üçün ne eteme deb.

Adam, Halk, El bolurga izley esek, cihadnı kesibizden, içibizden başlayık. Ol zamanda bolum türlennikdi. Arı deri va «KARAÇAYNI TAMBLASI BARMIDI?» degen soruv cürekleni kemirgenley, aşaganlay turlukdu.

Biz, Teyri adamları, «Teyri adamı» deb, ata-babalarıbızça ant etib, Halkıbız, Curtubuz üçün kazavat etmesek, eki duniyadan da ülüşsüz kallıkbız. İyman bla caşarga, iyman bla da ölürge, Halkıbıznı da Hak Colda barganın körürge, ya Allah, nasıb et.

* * *

Kürsü
Bilâl Laypan - Ocak’2007

Kürsü Bilâl Laypan - Ocak’2007

<< artha

Kürsü
Bilâl Laypan - Ocak’2007