(16 – 17.nçi ömürle: 1530 - 1629)
CAZIUVÇU *** KAGIYLANI NAZİFA ***
FİLOLOGİYA İLMULANI DOKTORU
 |
|
|---|
Caş tölünü kölün Nazifaça költürgen bolmagandı. Sovyet kommunist rejim bizni dinibizni da, tilibizni da, curtubuznu da, tarihibizni da bizden sıyırıb küreşe edi. Halknı Nazifaça adamları bolmasa, biz mankurt bolub boşar edik…
Krallık cürüte kelgen eski oñglu halk bolganıbızga bizni tüşündürgen cazuvçu –ol Kagıylanı Nazifadı. Anı «Kürenli Cazuvla» kitabı bizni burunñgu cazuvçularıbız bla tanışdıradı. Kimlelle ala?
Mikail Baştu : 835-900 ’ünçü cıllada caşagan kara bulgar ata-baba cırçıbız.
Tram Han : 10-12 ’nçi ömürlede caşagan kral başçıbız, şayırıbız.
Zurum Biyçe : 1396 ’nçı cıl Ashak Temir (Aksak Timur, Timurleng) bla kazavatda ölgendi.
Ak Bilek Biyçe : 1396 ’nçı cıl Ashak Temir bla uruş ete ölgendi.
Goşayah Biyçe : 16-17 ’nçi ömürlede caşagandı.
Kagıylanı Nazifa, añga deriçi tintüvlege, cazılganlaga da karab, barın da teñgleşdirib, 50 cılnı içinde kacıkmay küreşib, burunñgu tarihibizden, kültürabızdan, adabiyatıbızdan köb zat cıygandı. Ol ullu kıyınnı bir kesegi bla – Goşayah Biyçe bla – tanışdırırga izleybiz okuvçunu. Nazifanı Goşayah Biyçeni üsünden tintüv em artda aytılgan, em kerti söz bolganına işek cokdu.
Aytılgan sıylı kızlarıbıznı içinde bizge em belgili, tarih-kültüra canı bla kesine belgi-eskertme koygan karaçay-malkar halknı sıylı kızı, aytılgan cırçısı Goşayah Biyçedi.
Goşayah Biyçeni cazuvu, caşavu, çıgarmaçılık hurmeti terendi, tahsalıdı. Goşayah Biyçeni haparın tüzetib aytuv, anı caşavun, çıgarmaların tintüv, açıklavu kuru bir tölünü cumuşu bolub kalmaz: har tölü anı üsünden kesini ençi sözün aytır deb turabız.
Hatersiz, ayavsuz zaman da Goşayah Biyçeni sıylı sıfatın halknı esinden cok etalmagandıla. Alay a, köb zatı alkın taşadadı. Ala barı halknı koluna tüşerge, esin uyatırga, añgısın tazalarga tıyınşlı zatladıla. Ol sebebden, bizni oyumubuz bla, halkıbıznı sütün içib, gırcının aşab ösgen har biribizni borçu -bıllay işlege halal açık cürek bla, kolundan kelgenni ayamay küreşirgedi.
Öñgelegenle da tüberle, halknı haznasın halkga kızganıb, zarlık eterge izlegenle da çıgarla. Aymısına. Bara-barsala, sokuranırga da bolurla, kim biledi. Kayaga öşünün urgan, kayanı çaçdı deb eşitmegenbiz. Tüzelirge izlegenñge –Allah boluşsun. Biz da bılayda sıylı kızıbıznı üsünden halk esinde tükenmey turgan zatlanı üsünden aytırga küreşeyik...
* * *
Goşayah Biyçe karaçay-malkar halknı ülgülü kızı, aytılgan cırçısıdı deybiz bügün. Bu oyum Karaçayda, Malkarda Goşayah Biyçe Kanşauvbiyni üy biyçesi bolganlay oguna algan edi kesini tıyınşlı ornun halknı arasında. Andan beri bu zatha işekli bolgan, ne tarihibizden haparsız bolub, ne da kimge bolsa da betsinib aytadı.
Bılay aytırga çurum bolgan mıdı? Bolgandı. Kallay? Goşayah Biyçe bütöv Şimal Kavkazda aytılıb turgan üydegini –Krımşau’hallanı Bekmırzanı kelini bolgandı. Bekmırza Karçanı kızından tuvgandı.
Goşayah Biyçeni carsuvlu cazuvu anı Bekmırzanı üç ulanına üy biyçe etdirgendi: Kamgut biyge, Kanşauvbiyge, Elbuzdukga. Kamgutbiy birinçi nekahlı keçesinde (braçnaya noç’) karaçeçekden öledi. Kamgutbiyni keşenesi Goşayah Biyçeni kalasını tüz tuvrasında Bashan suvnu oñg cagasında bügün da turadı (başı içine bolub, içi ozgan ömürde oguna tonalıb). Kamgutbiy halkı süygen, ötgür, ariuv sıfatlı, ulan bolgandı. Halk anı duniyadan ketgenine kıynala, anı acalsız eterge izley, bıllay aytuv casagandı: «Halkga cau’ çaba tebrese, Kamgutbiy keşenesinden çıgıb, kümüşça cıltıragan karatoru acirine minib, cau’nu ızına ıhtırıb, cumuşun tındırsa, kaytıb keşenesine kirib turgandı». Ayhay da, bu aytuv bla halk kesini kölün bashandan özge cuk etalgan bolmaz, tölülerine va sıylı ulanın bagalathanın bildirgendi.
Belgilisiça, Kamgutbiy Hurzukda Biybertleden bir üyürde emçekde bolgandı. Goşayah Biyçe da Biybertlanı Tohtar biyni üydegisinde tuvgandı. Bu zatnı Goşayah Biyçe kesini küvünde da sagınadı:
Han Kanşauvnu katınıma, carlıma Biybertlede tuvub-ösüb bolmagan, Krımşauhallanı kelinleriyim, carıllık. Ana karnaşım –Botaş ulu El’coruk Bu cırnı taza kuludu. Küvlerimi bir taraltıb cırlaydı, Eki közü bla teñg da cılaydı. On barmagın kobuzunda oynata, Tañgların da alay bla atdıra…
Bu eki-üç tizginde Goşayah Biyçe kesini carsuvlu cazıvun açıklaydı: han Kanşauvnu üy biyçesi bolganın, Biybertlede tuvganın. Belgilisiça, Goşayah Biyçeni ceti cılında Kamgutbiy urlab ketedi. Kamgutbiy Hurzukda Biybertlede emçekde bolgandı. Goşayah Biyçeni alıb barıb, kesini emçek anasına – Biybertlege – amanat etib koyadı: «Cer üyde tut, kişige körgüzme. Meni üretgen zatlarıñga üret, meni asıragança asıra» deb tileydi emçek anasından. Kamgutbiyni emçek anası obur katın bolgandı. Kızçıknı ol köb zatha üretib, ariuv karab ösdürgendi. Ol tal çıbıkça, nazik, kün tayakça nürlü bolub ösedi. Künleni bir kününde, obur katın zamannı cetgenin sezib, caşnı çakıradı. Caş bla kız bir-birin caratıb, ışaradıla…
Kamgutbiy kıznı ata arbazına –Bashanda kalalarına alıb baradı. Alayda alaga nekah etedile. Alay a dertli cazuv Kamgutbiyni nasıbın ol keçe oguna çaçadı. Otovuna kirir-kirmez, karaçeçek tiyib oñgsuz bolub turgan Kamgutbiy, kızlay tul kala başlagan Goşayah Biyçeni kolunda can beredi…
Goşayah Biyçeni kalasını tuvrasında Kamgutbiyni keşenesini üsünde - terezesini eki canında – Goşayah Biyçeni eki kol ızı. Aşhı umutları bla birge ol eki kol ızdan özge Goşayah Biyçeden Kamgutbiyge cuk buyürulgan bolmaz edi…
Halkda cürügen aytuvga köre, Karaçayda, Malkarda sabiy tuvsa, köget terek ornatıb turgandıla. Sabiy, terek ornalmaz zamanda tuvsa va, anı bla baylamlı bir kuançnı terek ornathan zamanda etgendile. Söz üçün, caşçık atnı kesi cerleb, sekirib üsüne minse, kara tanısa, kız kobuz sogarga, oka tigerge ürense degença. Ol kün terek da ornathandıla, tuvgan künlerinde ornatırga madar bolmagan tereklerin da.
Kanşaubiyge, aytuvga köre, tuvganında terek ornatılmay kalgandı. Ceti cılında ol cılkıdan atnı saylab tutub, kesi cerleb, kesi sekirib at beline minñgendi. Bu adet ulan tuvganñga teñg kuançha sanalgandı. Bekmırzanı arbazında Kanşauvbiyni atha minñgen kuançı bara turganlay, Karaçaydan, Biybertleden «süyümçü!» deb ak atlı kalanı arbazına kirgendi. Alayda konakda Biybert ulu Tohtarbiy da bolgandı. Ak atlı añga kelgendi. Biybert uluga kız tuvgandı!
Krımşau’halları süyümçü beredile. Biybert ulu, kelgen atlı bla ızına kayıtıb ketmey, bir-eki künden Hurzukga kayıtadı, adebni buzub, ayıb almay.
Eki biy sabiylerine alayda söz ta'usadıla. Kanşauvbiy bla Goşayah Biyçege. Başında bildirgenibizge köre va, cazuv ol «söz ta’usulganñga» alay ceñgil amin demegendi. Kanşauvbiyge Goşayah Biyçe, Kamgutbiy ölüb, ortadan tıyınşlı zaman ötgenden sora baradı…
* * *
Kanşauvbiy tauruhlada aytılgança, taza cürekli, teren akıllı, duvu cana turgan tış karamı bolgan ulan, kimni da közün karatmay koymagandı. Kanşauvbiy Üsuf Faygambarga uşaydı sıfatı, cazıvu bla da. Üsuf Faygambarga zaranı cetgen –özürnü üy biyçesi, Üsufnu analıgı. Kanşauvbiyge zaranı cetgen –süt karnaşını katını, kabartı biyçe. Uşamagan cerleri –Üsuf, talay carsuvdan ötüb, Misir’ge patçah bolub, altın tohanaga olturadı. Kanşauvbiy –osal katınnı amanlıgı bla coyula ketib, kazavatda öledi. Añga cılay, süygen üy biyçesi – Goşayah Biyçe – tarıguvların cer cüzüne sıyındıralmay, bitöv Kavkazga belgili şayır boladı…
Orus alim Tul’çinskiy 1903 cıl basmalagan işinde Kanşauvbiyni bılay körgüzedi: «Tabigat Kanşauvbiyge miyik boy, keñg cau’orunla, iñgiçge bel, kemsiz erkişi ariuvluk bergendi…
…Ayhay da, allay cigit bla Atacukin biyni katını tosluk (dostluk) cürütürge izleydi. Alay a Kanşauvbiy, adamlıgı bolgan namıslı kişi, añga ayıb etib, eriñge (kocana) tüz tur deydi.».
«Kuturgan» kabartı biyçe Kanşauvbiyge dert cetdirirge izleydi: «Kanşauvbiy süt karnaşlıgın, bitöv üydegibizni añga süymekligin unutub, betsizlik iş eterge izleydi. Meni kesine tos eterge izleydi betsiz» deb, erine aldavuklanı aytıb, anı Kanşauvbiyge üsdürürge küreşedi.
Atacuk ulu Girkok biy Kanşauvbiyni asıl, taza adam bolganın bile, katınını sandıraklarına es burmaydı. Ol zamanda, cüregi carılgan kabartı biyçe, Kanşauvbiyge ot (zehir) içirib, öltürür akıl aladı.
Hadagucuklanı kelinlerini kılıgından haparlı Goşayah Biyçe erinden tileydi: «Barma alaga. Ol assı (aksi) katınñga ışanma. Ol bir zatdan artha turluk tüldü».
Alay a, Kanşauvbiy süt karnaşını üyüne barganın koyalmaydı. Ahırı anı aman bla boşaladı: kabartı biyçe ot içirib, Kanşauvbiyden boşaydı – anı sakalı-mıyıgı tüşüb, sanları çirib tebreydi.
Başına madar izley, Kanşauvbiy Persiyaga (İran) , Şemahaga ketedi –anda bir baguvçu (bakıcı, doktor, hekim) bard deb, eşitib. Anda bir kartkurtha (büyücü) erşi katın Kanşauvbiyge «meni kesiñge üy biyçe ete eseñg, au’ruvuñgu (ağrı) sau eteyim» deb tohtaydı. Amalsızdan Kanşauvbiy razı boladı. Birazdan Kanşauvbiyni curtuna barıb kelirine da ogay demeydi, alay a üç cıl bolcal (izin) beredi. Üç cıl ötse, bu darmannı iç, ansı cañgıdan au’rub kallıksa deb, obur katın bir darman da beredi. Kanşauvbiy anı içgenley, biyagı halga tüşüb, ızına kayıtırça hıylalık (hile) etedi. Obur katın aythança bolub, Kanşauvbiy ızına kayıtırga kerek boladı, bu col Goşayahdan ömürlükge ayırıladı. Şemahada Kanşauv ullu kızın – Kantinni – hanñga beredi, gitçe kızın da –kumuklulanı baş biylerine. Tul’çinskiyni cazganı da alaydı.
Bir-bir aytuvlada, Kanşauvbiy ol kabartı biyçe içirgen uu’ (ağı, zehir) au’ruvdan kıyınlaşa ölüb ketedi. Bir-bir aytuvlada va «gâvurla erivannı salgan zamanda tob urub öledi».
Goşayah Biyçe karaçay-malkar halknı tin haznasını em sıylı, em asıl, em bagalı nakut-nalmaz taşıdı. Goşayah Biyçeni çıgarmaçılık haznası seyirdi. Anı Kara Taşı –buşuv bla tözümnü belgisidi, otda küygen süymeklik bla ömürlük cıluvnu uyasıdı (üya, yuva) . Ol Goşayah Biyçeni acalsız etgen ömürlük poeziya (asırlık şiir) eskertmedi. Karaçaç bla Kara Taş anı poeziyasını eki kanatıdıla. Karaçaç bla Kara Taş bolmasala, ol –nasıbı küygen otda küyüb, uçhun (deli) bolur edi. Karaçaç – tayançagı, Kara Taş –acalsız umutu, küç bergen kadamasıdı ullu şayırnı.
* * *
Endi bir kavum tuthuçsuz dau’ga da bir es böleyik.
Goşayah Biyçeni küvleri, cırları caratılgan zamanda, Krımşau’halları Bashanda El-Curt degen elde caşagandıla, Bashan suvnu sol cagasında. Alayda, kayala tübünde, bügün da Botaşnı kalası, Karçanı kalası, Goşayah Biyçeni kalası (oyulub) turadıla. Suvnu oñg cagasında, Goşayah Biyçeni kalasını tuvrasında va –Kamgut biyni keşenesi. Keşeneni terezelerini eki canında Goşayah Biyçeni kol ızları…
Tul’çinskiy da bılay cazadı: «Taulula kesleri aytıb da, esgertmelege köre da, acımsız zat: Bashan avuzda – Gicgit elden Bashan suvnu başlanñgan cerine deri – karaçaylıla caşagandıla. «Kanşauvbiy» poema kuralgan zamanda (şiirin yazıldığı yıllarda) Krımşamhalları El-Curtda caşagandıla…»
Goşayah Biyçeni sabiy zamanında Kamgutbiy urlab ketib, emçek anasına berib asıratadı. Ol zamannı adetine köre, Kamgutbiy Biybertlede (Hurzukda) emçekde bolgandı. Ata üyü va – aythanıbızça – Bashanda.
Halkda cürügenñge köre, Kanşauvbiyge atnı cılkıdan kesi tutub, cerleb, üsüne minñgen kün – tuvgan kününde etillik terek ornatuv ku’ançın ete turganlay, süyümçülükge Ak atlı, kolunda da ak çille caulugu bla El-Curtha, Krımşau’hallaga keledi, Bekmırza, adetdeça, süyümçüge kelgen caşnı nohta bau’un beredi. Ak çille cavluk belgige kaladı. Biybertlanı Tohtarbiyni cañgı tuvgan kızçıgı bla Kanşauvbiyge söz tavusub koyadıla alayda. Zamanları cetse üylendirirbiz deb.
Alay a Krımşau’hal ulu Bekmırza bla Biybert ulu Tohtarbiyni balalarına Teyri başha türlü onov buyuradı.
Biybertleni tukumdan da talay söz aytayık.
Biybertleri (Biy berdi) eki karaçay sözden kuralgan, burundan kelgen belgili karaçay biy tukum. Bügün bu tukum – karaçay tamırlı – adıglada (adigelerde) , abazalada da Biberd deb cürütülünedi. Akbaş, Tram, Tambiy, Hubiy, Özden, Canıbek, Aci, dagıda başha tukumlaça. Bu zat Goşayah Biyçeni üsünden bir talay kabartı, abaza jomaknı caraşdırırga sebeb bolgandı. Ayhay da, anı çurumu adıglanı, abazalanı arasında caraşıb, alaga siñgib kalgan bir bölek Biybert tukumlu üydegide tüldü. Ogay. Goşayah Biyçeni bitöv Şimal Kavkazga belgili sırı -fahmusudu, anı kişige uşamagan seyir buşuvlu cazuvudu, anı zamanında Kavkazda andan baş tişiruv bolmaganıdı. Bizni ceribizge, tarihibizge da iye bolurga küreşgenle, oñglu adamlarıbıznı da keslerine tartarga küreşedile. Alay bolsa da, kabartılıla keslerini prezidentleri Kokovnu avzu bla – Goşayah Biyçe bizniki tüldü, abazalanıkıdı degendile. Abaza alimle da abaza tukum Biberd -Biybertleri degen karaçay tukumdan bolganın esgertgendile. Goşayah Biyçe va –Biybertleni Tohtarbiyni kızıdı, Hurzukdan.
Goşayah Biyçe ösüb, altı-ceti cıl bolgan kızçık, üylerinde oka tigerge, kara tanırga, tepserge, kesin tıyınşlı cürütürge ürenedi. Bıllay zatlaga karuvları bolgan üydegile ullu es bölgendile. Biyni kız sabiyine –artıksız da.
Bu kuvançlanı biri Biybertlanı arbazda da boladı. Goşayah Biyçeni toyga koşarga hazırlaydıla. Ol ullu kuvançda – bir türlü bir tseremoniyada – Biybertleni bir üyürlerini emçek ulanları Krımşau’hal ulu Kamgutbiy da boladı. Allay tseremoniyalanı köre kelgen cañgı cete başlagan Kamgutbiy, eşta, sabiy Goşayahnı ku ’ ançına koşulgan bolmaz edi, ol akırtın bargan kız oyun, kanı kaynay başlagan ulannı esin bölgen bolmaz edi…
Alay a, toydan kutulub, sabiy oyunñga siñgib, çabıb aylanñgan Goşayah, teñg kızçıkları bla birge, arbazlarından uzak barmay, kökenle tübünde kesi caravuna çögedi. Alaytın, cuk da bilmey, ötüb bargan Kamgutbiy anı körgenin esleb kızçık, başında oka börkçügün alıb, çökgen cerçigin cabıb, uyalıb, simsireydi. Sabiyni bu asıllıgı ulannı cüregin kozgaydı. Ol anı katına cuvuk barıb, at allısına alıb, camçı tübüne bugundurub, alıb ketedi. Eltib emçek anasına bergenin algarak aythanbız, emçek anası Biybertleden bolganın da çertgenbiz.
Bılayda dagıda bir esgertillik zat bardı: Krımşau’hallanı birgelerine tuvgan kününde söz tavusulgan kızçıknı toyga koşulgan kününde ol üydegiden (Krımşau’hallanı Bekmırzanı üydegisinden) biri ençilegeni, eşta, Biybertlege köb zamannı tahsa bolub turgan bolmaz edi. Alay bla altı-ceti cıldan Kamgutbiy Goşayahnı El-Curtha alıb baradı. Ş o medet, alaga, bir üy bolub caşarga bü yu rulmaydı –Goşayah Biyçe Kamgutbiyden kızlay, tul kaladı…
Goşayah Biyçe artda Kanşauvbiyge barganın, alanı nasıbları uzak barmaganın, anı çurumun da aythanbız.
* * *
Goşayah Biyçeni üsünden haparlanı 19-çu ömürnü ayagında çıgarıb başlagandıla. Ol zamanda anı atı, Kanşauvbiyge süymeklik epopeyası (destanı) bitöv Şimal Kavkazda belgili bolgandı. Allay kızı, allay cırçısı bolurun kaysı millet süymez?
Goşayah Biyçeni üsünden cazganla barısı da tışından kelgen adamla bolgandıla. Alaga hapar aythanla va –kavkazda honşu caşagan, bir-birine katışa, teñglik-cuvukluk cürüte turgan halkladan bolgandıla. Şimal Kavkazda halkla arası til – türk til (karaçay-kumuk variantı, versiyonu ) – 20'nçı ömürnü al süremine deri sıylı kullugun etgendi. Anı sebebli, karaçay-malkar tilde aytılgan söz bitöv honşulaga cayılıb turgandı. Goşayah Biyçeni kesi, cırı da belgili bolganını da bir çurumu oldu.
Goşayah Biyçeni cazuvun alimle, institutla tinterge tıyınşlıdı. Ol – adam ulu cer cüzünde bolub, tügenir (tükenir) zat tüldü. Ömürlükdü. Acalsızdı. Köb problemalıdı. Anı üçün biz bılayda Goşayah Biyçe karaçay-malkar halknı kızıdı degen oyumubuznu caklay, halkıbızda añga şagatlık etgen talay zatnı esge salırga izleybiz.
Birinçisi – Goşayah Biyçe Biybertlanı Tohtarbiyni kızıdı. Anı üsünden ne aytırga bollukdu? Biybertları karaçaylıladıla. Añga dau et genle bardıla: kabartı, abaza Biberdovları. Bu ne adıg, ne abaza-abhaz tukum bolmaganın söz kesi aytıb turadı - «biy berdi». Goşayah Biyçe cırında kesi da bılay aytadı:
Kanşauvumu Gence Tayı kişnered, Atam Tohtar cañgı kala işlered…
Belgilisiça, Tohtar degen adam at burundan - magiya ışandan kelgen - «Ölmez», «Caşar» zat degen atlanı biridi, karaçaylı Biybert ulu Tohtar biy –Goşayah Biyçeni tuugan atasıdı.
Endi Goşayah Biyçeni avuzundan çıkgan sözleni keltireyik:
Han Kanşauvnu katınıma, carlıma,
Biybertlede tuvub, ösüb bolmagan,
Biy Krımşau’hallada canım oñgmagan.
Ana karnaşım Botaş uludu:
Bu Elcoruk - cırnı taza kuludu.
Küvlerimi bir taraltıb cırlaydı,
Eki közü bla teñg da cılaydı,
On barmagın kobuzunda oynata,
Tañgların da alay bla atdıra...
Bılayda da biyagı traditsion (geleneksel) karaçay-malkar atla. Atasını atını üsünden aytdık. Ana karnaşı Botaş ulunu atı Elcoruk - El-kral, coruk, adet degen maganada. Ana karnaşı Botaş ulu Elcoruk Biyçeni cırların, ayhay da, ana tilinde -karaçay tilde cırlaydı.
Bu zatladan özge şagatıbız bolmay kalsa da, Goşayah Biyçe halkıbıznı tuvgan kızı bolganına bir kişini da davu (iddiası) bolluk bolmaz edi. Alay a, biyçebizni cazuvu bla baylamlı zatıbız köbdü. Aladan biri da anı ençilerge izlegenlede cokdu (Onlardan hiçbiri Onun hakkında özel araştırma yapanlarda dahi yok). Alaga karayık.
Hurzukda, tuvgan elinde, kalasından başlayık. Añga Mamiya Kala («Mamu uya) deydile. Kartla va -Goşayah Kala. Aliy ulu Umar «Karaçay» degen kitabında da Goşayah Kala deb cazadı kalanı suratını tübünde.
Koş ayak degen atı ullu biyçe, ullu biyli, onovlu tamada biyni üy biyçesi, onovga koşulurga erkinligi bolgan biyçe degen titivül at bolur deb, keledi kölübüzge.
Miñgi tau’nu tübünde Karaçaynı eski ellerinden Kobannı eñgişge aylanıb, suvnu sol cagasında «Karaçaynı Kadau Taşına» cetib tohtaybız. Añga sırtıbıznı burub, suvnu sol cagasından örge çıksak -«Kara Taş». Bu taş Goşayah Biyçeni küvlerini şagatıdı. Küvle Karaçayda etilgenlerin, Kanşauvbiyge ol tuvgan cerinde taralganın körgüzedi. Söz üçün, nazmuları Eltarkaçda da etilgendile.
«Kara Taşdan» ozub -Cögeteyde -«Kızıl kalası».
Anda -«Goşayah sırtı».
«Biyçe Sın» -kölü kanmagan süymekligini belgisi...
Kanşauvbiyine salgan sını -«Biyçe Sın».
Hurzukdan arı avup , Bashanñga enebiz -El Curtda Goşayah kalası,
Bashan suvnu sol cagasında -Botaş Kala, Karça Kala, Goşayah Kala...
Karçaga, Botaşha teñglik etgen adam bolmasa, alanı katlarında añga kala işlenir mi edi?..
Bashan suvnu oñg cagasında, Goşayah Kalanı tuvrasında –«Kamgut keşene». Goşayah Biyçeni birinçi erini keşenesi.
Keşeneni terezesini eki canında -Goşayah Biyçeni eki kolunu suratı, keşeneni sürtgen zamanda biyçe eki kolun topurakga (tıldanñga) basıb, ızın koygandı.
Entda Karaçayga kaytayık. Kart Curtda Camagat kabırlada Goşayah Biyçeni keşenesi bügün da turadı. Anı üsünden G.S.Petrovnu 19'unçu ömürnü ayak süreminde cazganlarına karayık. Alanı professor Şaman ulu İbragim kommentariyala (yorumla) bla köçürüb, kesini kitabında beredi.
1879'unçu cıl G.S.Petrov «Kubanskie oblastnıe vedomosti» degen gazetde «Karaçaynı aytuvları (legendı) bla esgertmeleri» degen işin basmalaydı. Başında aythanıbızça, Şaman ulu anı köçürüb, tintib beredi. Biz Şaman ulunu basmalaganı bla hayırlanabız.
Cüyüshan Petrov, patçah çinovnik, ayhayda, Karaçaynı bay, burundan kelgen tarihinden bek haparsızdı, alay a, antı bolgan adam, başha, endige deri añga belgili bolmagan halknı bay, köb türlü tin haznası bolganın sezib, anı aytuvlarını, esgertmelerini maganalıklarına teriledi.
Bu statyada* bizni esibizni bölgen -Goşayah Biyçeni üsünden aytılgan zatladıla. Kertidi, ol añga deri aytılganlanı da hayırlandıradı, birbirde va alanı oyumlarına tolusu bla cesirlenib da kaladı.
«Karaçaylıla köb zamannı Kavkaz taulada, Ullu İncik bla Bashannı ortasında cer almaşdıra, Koban özenni başında üç ullu elde: Kartcurtda, Uçkulanda, Hurzukda -ornalgandıla. Kazavatha uçunñgan honşula bla küreşde köb kıyınlık çegib kelgendile…»
Bılaylada bizni esibizni bölgen Kamgutbiy Goşayah Biyçeni İncikde bir abaza elden urlab ketgendi degenidi: «Kamgut bir colda Zelençukd a (İncikde) bolganı bla abaza elleni birinde sabiyle bla oynay turgan bir gitçe kızçıknı seyirlik ariuvlugun körüb, tamaşa bolgandı, anı süyüb, bu ariuv insanñga iye bolayım deb talpıgandı...»
Bu barısı tauruhdu. Atlı bolub aylanñgan cigit taulu ulan, aytılgan tukumdan çıkgan, kızçıknı atasından coruk bla tileb alırga bazmaydı. Atasına «calçı» bolub, tab tüşgeni bla, urlab ketedi. Tuthuçsuz jomaklanı biri.
Keligiz, başha adamga kabartılı informatornu (yazar) aythanına da bir karayık.
«Caşlıgında, ol zamannı adetine köre, Bekmurzanı ekinçi ulanı Kamgut Kabartıda Bibertleni biylede ösgendi. Ol üyürnü sabiy kızçıgını ariuvluguna erib, anı urlar akıl algandı…»
Kamgut Goşayahnı urlaydı. Cer üy etib, anda bir kart katınnı koluna berib karatadı. Abaza bla kabartı haparlanı birçalıkları -Kamgut Goşayahnı sabiyley urlab ketedi.
Başhalıkları –abaza aytuvda bir elde aylana barıb, ariuv sabiy kızçıknı körüb, anı urlar üçün calga kirib, artda urlab ketedi. Kabartı aytuvda - emçek egeçin Goşayahnı - emçek anasını üyünden alıb ketedi.
Belgilisiça, Kamgut Biybertlede emçekde bolgandı. Tohtarbiyni (Goşayahnı atasında tül), tukumunda. Emçek egeçin alıb kaçmazı va hakdı. Karaçayda, Malkarda süt kandan ulludu. Bizni halknı aytuvlarına köre, karaçay haparlanı kabartıla abazaladan ise igi bilgendile. Karaçaylıla – (Krımşau’halları) Bashanda tuvganları, turganları sebebli.
Bügün kabartıla keslerini prezidentlerini avzu bla cüyüshan Valeriy Kokovnu -Goşayah Biyçe kabartı kız tüldü deb begitgendile. Abaza aytuva -suv üsünde kömükleydi.
Ne avtor (Petrov), ne anı abaza informatorları bir zatnı esgermegendile. Kızçık alkınçı ginci (oyunçak) oynay aylanñgan sabiydi. Ekinçisi, Biberdovla (abaza bolgan karaçaylıla) Krımşau’halladan ne canı bla da çirkerik tül edile. Krımşau’hallaga emçek atalık ete aylanñgan Biybertleri kızların alaga bergenni sıyga sanarık bolur edile.
Bılayda bir aytırıbız. Abaza bolgan (assimilatsiyaga tüşgen) Biberdovlada Goşagah deb jomakçı (skazitel’) kız bolgandı. Ol nogay caşha bargandı, 18 inçi ömürde caşagandı deb aytuv bardı.
Biybertleni Tohtarbiyni kızı Goşayah Biyçe 16-17 inçi ömürde caşagandı. Ayhay da, öçeşmeybiz, abazalanñgan Biberdovla karaçay tamırların unutub boşagan bolmaz edile (bügün da esgeredile), kızparına Goşayah atagan bolur edile. Artda abaza tilni corugunda Goşayah (Koşayak) - Goşagah boladı.
Endi bir zatha es böleyik. Petrov kesi bılay çertedi: «Goşayah ölgenli, anı keşenesi işlenñgenli 250 cıl boladı,- deydile».
Petrov stat’yasın 1879 ’unçu cılda basmalaydı. Bu cılladan (1879 c.) 250 cılnı alsak, Goşayah Biyçeni a v uşhan cılı çıgarga kerekdi. 1879 - 250 = 1629. Alay ese, Goşayah Biyçe, 1629 ’unçu cıl avuşadı.
Halkda aytuvga köre, Goşayah Biyçe cüz cıl caşagandı, Ereseyni bir patçahı bla bir cıl tuvgandı. Alay ese, 1629 ’unçu cıldan cüznü alabız.
1629 - 100 = 1529 cıl.
Belgilisiça, İvan Groznıy 1530 ’unçu cıl tuvgandı.
Alay bla, karaçay-malkar halknı aytılgan kızı, ullu cırçısı Biybertlanı Tohtar biyni kızı, Krımşau’hallanı kelinleri onaltınçı ömürnü al süreminde (~1529) tuvadı, oncetinçi ömürnü al süreminde (1629) avuşadı.
Abaza Goşagah - ol 18 ’inçi ömürnü adamı, nogay caşha bargan abaza tauruhçu, karaçay-malkar Goşayah Biyçe bla tübeşgen da etmegendi.
Belgilisiça, 1636’nçı cıl Krımşau’hallaga Bashanñga orus patçahnı keleçileri kelgen zamanda da - Fedot Elçin bla Pavel Zaharev - ne Kamgutnu, ne Kanşauvnu, ne Goşayah Biyçeni atı aytılmaydı. Bılayda bir zatha es böleyik. Petrov Kanşauvbiyni namıssız adam etib körgüzedi. Ol kesini süt karnaşını -kabartı biyni Hadagcuk (han Tobçuk) ulu Gürkokanı katını bla aylanadı deb. Kanşauvbiyni üsünden ne halkda, ne Goşayahnı cırlarında biz allay zatha colukmaganbız. Bu da abaza informatornu tauruhlarındandı.
Endi Goşayah Biyçeni em maganalı esgertmesine – keşenesine - karayık.
Anı üsünden Petrov bek demeñgili cazadı. Başında aythanıbızça, Goşayah Biyçeni esgertmesine, ölgenine 1879’unçu cıl 250 cıl bolgandı, deydi. Keşenesi bügün da turadı, Kartcurtda. Anda Petrovnu oçerkine* köre, sıylı kızıbız 1629’unçu cıl asıralgandı. Goşayahnı akılı, sıfatı-çırayı Şimal Kavkazda ülgüge aytılıb turgandı. Uzun, subay, çımmak ak betli, tabanların cabhan kara kutas çaçı, kerme kaşları, karagannı kesine ileşdirgen közleri, kimge da kaygıra, carsıy bilgen halal cüregi bolgan biyçe ömürleni içinde ülgüley, kanatlılay kalgan süymekligin tau curtuna esgertme etib, seyir sıfatın keşenege tecegendi.
«Goşayahnı keşenesi kerkilmegen hırşı taşladan tıtır bla törtgül salınñgandı. Başı taşdan uzununa togay cabılıbdı, uzunlugu 7,75 arşındı, keñgligi 5 arşın, miyikligi 8 arşın bardı. Kıblaga aylanñgan uzun kabırgasında 1,25 arşın miyikligi, 0,75 arşın keñgligi bolgan, tereze ayırılıbdı... 1896’nçı cıl bılayda birinçi arheologiya (arkeoloji) işleni Koban oblastda (bölgesinde) ustaz bolub işlegen V.M.Sısoev bardırgandı. 1910 ’unçu cıl Toklanı Nanı - Koban oblastnı müzeyini Karaçaydan tıyınşlı kullukçusu - Goşayah Biyçeni keşenesinden talay zatnı müzeyge, saugaga cibergendi».
1958 ’inçi cıl Abay ulu Misostnu kızı Fatima, Krımşau’hallanı tıyınşlı kelinlerini biri, aytılgan karaçay skul’ptor (heykeltıraş) Krımşau’hal ulu Hamzatnı anası, okuvu-bilimi bolgan, 1917 ’nçi cılgı bol’şevik revolütsiyaga (devrimge) deri cazganların basmalab turgan ustaz tişiruv bizge bıllay hapar aythan edi Nal’çikde:
- Goşayah Biyçeni kiyimlerinden curunla, anı kolu tiygen, ol tuthan zatla Krımşau’hallada sıylı zatlaga sanala edile. Aladan alay köb adam ülüşlü bolmay edi. Üyürnü onovu bla, alanı kuru kelinlerine bere edile Krımşau’halları. Nasıbıma, menñge da cetgen edi anı hurmetinden ülüş. Goşayah Biyçeni sıylı taşçıkla bla casalgan oka kınçıgı bla altın kalamın menñge bergen edile... Anı bla men kaçhınçı cıllarıbızda (otuzunçu cılla da - avtor) Hamzatnı canın kaldırgan edim...».
Endi Goşayah Biyçeni süymekligini, bizge koygan tin küçünü, anı miyik, asıl inciüvlerini üsünden bir-eki söz aytırga küreşeyik.
Duniya zavukga-nasıbha, baylıkga adam ürene bolur. Ullu carsuvga va -tözerge kerekdi. Ol küç a ullu, miyik insanlada bola bolur. Goşayahnı cazuvu allından başlab ayagına deri bu ullu tözümre kadama col işleydi.
Seyirdi adam degen: taş carılır, cer cılar carsuvga töze biledi. Amalsız-madarsız bolub mu? Tüşünüb mü? Ogese bir tukum bir küç tabıb mı? Nedi anı atı? Kaydan tabıladı ol adamga?.. Alkınçı ilmuga boysunmagan fenomen bolur mu bu küç? Sıylı, Asıl sezim.
Goşayah Biyçeni cazuvu allından ayagına deri ol ülgü bla baradı. Bir belgili üydegide «Algışlada aytılgança, tuvub, tuvganlay nekâh etilgen, üyü-üydegisi da anı nasıbına aşıgıb turganlay, sabiyliginde oguna «abınadı». Kanşauvbiyni ornuna Kamgutbiyge «cetedi». Ayhay, «Teyri eşigi» açılmaydı. Düldür ulan nekâh keçesinde kara çeçekden öledi. Goşayahnı du’vu cana turgan, Kamgutha cüreri ileşgen kölü mugur boladı. Mugurlugunu belgisi - kalasını tuvrasında Kamgutnu keşenesi, anı üsünde - amalsız cerni tırnagança -eki kolunu ızı. Alay demeklik - Kamgut bla birge anı da bir tılpıvu, bir ökünñgeni körge kirgendi. Añga -cüregi sınñgan dey bolurla...
Sınñgan gırcın cabışmaydı, ezilgen cürek ömürlükge tirilib ketele bolmaz. Kim biledi?
Kanşauvbiy bla, köznü cumub açhınçı, nasıblı boladı. Kallaydı ol nasıb?
Kamgut keşeneni üsünde kol ayazlada titirey turgan nasıb. Uyasından bügün tül ese, tambla belgisiz duniyanı keñgine uçarık nasıbha kıyınlık kabartı biyçe saladı. Goşayah Biyçe ekinçi kere abınadı. Bir abınñgan miñg sürünür, deydile da...
Kanşauvbiy bla nasıbı, kök caşnagança, adırgı boladı. Ekisi ayırıladıla, can bla töñgek ayırılgança. Alay a biri da körge kirib kara töbe bolmaydı. Bılayda Goşayah Biyçeni başha cazuvu başlanadı. Tözgen töş aşar degen aytuv bılayda maganasızdı...
Carsuvlu cazuvnu caklagan süymeklikdi. Taza, miyik süymeklik: ketgenñge, aman közden, aman koldan carsıganñga, günahsız incilib, kerti amalsız bolub, körge kirgenñge –ömürlük süymeklik.
Bu sezim Goşayah Biyçege ekisini - Kanşauvbiy bla kesini – ornuna da küç beredi. Bu küçnü avazı; burun karaçay-malkar halknı tin haznasını altın çapıraklarını biridi. Alay demeklik - Goşayah Biyçeni çıgarmaçılık cazuvudu. Anı altın tohanası - Kanşauv biyge taraluv, añga süymekligini ölümsüzlügüdü.
Küvlerini eki şagatı bardı: cumuşçu kızı -Karaçaç, tözüm belgisi –Kara Taş.
Tintib karasag , küvleri -kesini cazuvudu. Ala bir talay uşaş cırdıla, alay a özekleri birdi. Alanı keslerin keltirginçibizge, üç küvnü üç maganalı zatına esibizni böleyik:
Birinçisi: erke, eri tışına ketse, bagalı saugala alıb kelüvçüsüne ürenñgen biyçe, andan ayırılganın seze, anı başhalaga kızgana, bılay aytadı:
Kel, Karaçaç, Kara Taşha barayık, Kanşauvbiyim kele ese, karayık. Kele ese, keleçisin iymeymid da, Kelmey ese, kolu caza bilmeymid da?
Biyçe alkınçı tüñgülmegendi. Ogay, ol bir cerde da tüñgülüb tohtamaydı: ışanñganlay turadı. Oy kalay seyir sezimdi ışanmaklık, kallay kadama dagandı...
Ekinçisi: biyagınlay erkedi biyçe. Kelir deb ışanadı. Alay a Kanşauvbiyni cañgız bir karab körürüne sau duniyanı da berlikdi.
Kel, Karaçaç, Kara Taşha barayık, Kanşauvbiyim kele ese, karayık. Altın-kümüş alıb kelse, seni bolsun, Kanşauvbiyni bir körürüm - meni bolsun.
Ay, kalay hatersizdi cazuv, kalay kızgançdı caşau. Kuru bir karab körürge da madar bermeydi. Cokdu. Tavuşu çıkmaydı han Kanşauvnu. Barıb, anı körünü uzununa bavurundan da kablanır madarı cokdu taralgan biyçeni. Cazuv añga Kanşauvbiyni kesin koy eseñg, kabır topuragın da kızganadı.
Biledi biyçe, Kanşauvbiyni cer cüzünde körmezin. İynanırga va -unamaydı. Entda çakıradı Karaçaçnı, entda baradı Kara Taşha. Bitöv caşavu, sezimi da alaydadı: Kara Taşdan Kanşauvbiy kelüvçü collanı birine karab, taraluv.
Kel, Karaçaç, Kara Taşha barayık, Kanşauvbiyim kele ese, saklayık. Kele ese, sen kuuançın eterse, Kelmey ese, men cılavun eterme.
Akılman biyçe biyinden boşaganların biledi. Alay a, duniyada seyir zatla bolmazga mı kerekdile? Teyri tiriltib, allına süveb koysa va?
Alay bolsa, biyçe anı Karaçaçha berirge hazırdı. Caşasın ansı. Alay tülese, cazuv hatersiz ese, ne eterikdi? Cılavun…
Köresiz bu sezim Goşayah Biyçeni küvlerini özegidi, ara baganasıdı. Taulu biyçeni ullu poet (şair) etgen asıl küçdü. Ol, zamanına köre, bu küçnü kanatında Şimal Kavkaznı avlab çıkgandı.
Bügün sıylı kızıbıznı ullu haznasından kalgan nakut-nalmaz tizginleni tin haznabıznı törüne ötdürürge, burunñgu poetibizni atın duniyaga cayarga har biribizni da sıylı borçubuzdu. Kim da igi zatnı başına tartırga izlegen zamanda, biz kanı-canı bla da ata-bababıznıkı bolgan sıylılarıbızdan nek öñgelerge kerekbiz?!
Bu problema bizni intelligentsiyabıznı (okur yazar kesim) işidi. Anı eslemegença etib koyarga kerek tüldü. Ençi cuvab eter künle kele turadıla. Ne üçün deseñg, bir kavumubuz kimge ese da betsine, tin baylıgıbıznı arı-beri çaçarga küreşedi. Halknı haznası hurcunuñgda açhañg tüldü. Kalay süyseñg, alay coyarga…
Aythanıbızça, bu problemaga ençi söz kerekdi, ansı tambla bügünden tirile çıgıb kalırga bollukdula...
Bir söz bla aytırga izlesek, kıyındı duniyada süymeklik poeziyanı terk-teñgiz terenliginde bıllay incilüv, bıllay talpımaklık, bıllay arıy-tala bilmegen asıl küç tabuv.
Goşayah Biyçe izlemegen madar, ol cürümegen col cokdu. Erke biyçe ayaklarına gön çarıkla kiyib, koluna tayak alıb, Kanşauvbiyni izley, köknü karmaydı, cerni tırnaydı bügün-bügeçe da…
Karaçay-Malkar halknı ullu poetini, tuvgan kızını odasından başlayık bılayda sözübüznü. Ol odanı poet Karçaga atagandı. Anı bir variantın bereyik.
KARÇA
Karça degen atam kallay kişi edi? Karça degen atam allay kişi edi: Kırk baytalnı terisinden camçısı bar edi, Kandagaynı kuyrugundan kamçisi bar edi. Oy-tay-tay, canım, Kandagaynı kuyrugundan kamçisi bar edi! Karça degen atam kallay kişi edi? Karça degen atam allay kişi edi: El Curtunda Kökge cetgen Ak Kalası bar edi. Menme degen toguz da tulpar balası bar edi. Oy, tay-tay, canım, Menme degen toguz da tulpar balası bar edi. Karça degen atam kallay kişi edi? Karça degen atam allay kişi edi: Kayaranda buruv teşmez taş kadavu bar edi, Ullu tüzde çeriüv ötmez Beş da Tauvu bar edi. Oy, tay-tay, canım, Ullu tüzde çeriüv ötmez Beş da Tauvu bar edi. Karça degen atam kallay kişi edi? Karça degen atam allay kişi edi: At belinde cankılıçdan ak cayası bar edi, Simsiretgen, köz kamathan takıyası bar edi. Oy, tay-tay, canım, Simsiretgen, köz kamathan takıyası bar edi. Karça degen atam kallay kişi edi? Karça degen atam allay kişi edi: Kün tayakdan bek tartılgan kıl sadagı bar edi. Kara Taşdan baga cetmez sıylı tahı bar edi. Oy, tay-tay, canım, Kara Taşdan baga cetmez sıylı tahı bar edi. Karça degen atam kallay kişi edi? Karça degen atam allay kişi edi: Belin teşib tañga deri catmay edi, Kölün kesib atlar taşın basmay edi. Oy, tay-tay, canım, Kölün kesib atlar taşın basmay edi. Karça degen atam kallay kişi edi? Karça degen atam allay kişi edi: Caunu sermer kurç bilegi bar edi, Curtuguznu saklagız deb, osiyatı bar edi. Oy, tay-tay, canım, Curtuguznu saklagız deb, osiyatı bar edi.
Köresiz, kallay suratlau küç, kallay sezim pafos bardı fahmunu au’zunda. Karçanı Karaçayga maganasın kuru bir söz bla da bildirelet.
Bıllay çıgarma halknı allında örge turub aytılır üçün caratılgandı: köl eterge, küç berirge deb. Biz umut etgenñge köre, «Karça» degen mahtau cır Kanşauvbiy sau zamanda cazılgandı, poetni kölü sınmagan közüvde. Ayhay da, nesi da miyik Cırçı kaçan da cazarga bollukdu allay çıgarmanı. «Karçanı» okusañg, Kanşauvbiyni Goşayah Biyçe sezgen sıfatı körünüb kaladı közüñge.
Bu zat İbrahimni ol biz başında aythan kitabını (Şamanlanı İbrahim, Koban başında, Çerkessk, 1987) 95 ’inçi betinde basmalanñgan (orus tilde - podstroçnik) «Kanşauv bla Biyçeni cırı» degen nazmuga esibizni böldüredi.
Anı Hurzukda bolgan italiyaçı suratçı Korrodi orus tilde beredi. Ol da, körgenigizça, Goşayah Biyçe bla Kanşauvbiyni atları bla baylamlıdı. Cırnısuv cagada onüç-ontört cıl bolgan kızçıkla, karılgaşçıklaça, uçub kelib, tögerek olturub, koltuklaşıb, cırlaganların eşitedi tış kralçı adam. Cırnı ariuv makamı, kızçıklanı ariuv, adebli halileri, kesçiklerin tuta bilgenleri suratçını canına caraydıla. Ol, cılamsırab, cır kaygılı boladı. Bügün anı küçünden biz Kanşauvbiyni, anı teñglerini da cigitliklerini üsünden başha milletni közü bla kerti hapar alabız.
Ma ol cırnı orus tilde tizginleri karaçay tilde:
Kuvgun! Cau çabhandı bizge.
Bashan asker cıyının ciberedi.
Azau’gu suvnu cagasında soluydula.
Keçe arasında sansız-sanausuz cau
Avuşdan endi.
Ölüm uruş başlandı
Azaugada kan sarkdı suv ornuna.
Tonovçulanı-murdarlanı
Nek alıb keldiñg?
Nartühçü! Sabanlarına nartüh saluvçu
Erke ulanı Dudarukanı
Bılay kıçırala açıuvlanıb Bashançıla
Dudarukanı caşı maramay şkok atadı
Bedişlik, kızbay.
Canı çıgıb
Kaçadı uruş tüzden
Cañgız Muhamed ulu Açahmat
Sermeşedi, kayaça körüne.
Özge cañgızdı ol.
Kum tüzden kumça
Auuşdan ku yul duguz bizge.
Alay a bek azıgız
Kayıtır artha.
Ertden bla ayaz
Tubannı çaçhanında
Ayak üsünde cok edi cau.
Cañgız kan, buku cugu bashançılanı
Horlam (zafer) kıçırıkları çıga edi.
Sen da ku’an, Bashan,
Tüzün da ayt,
Seni suvuñgdan içerge tıyınşlıbız biz.
Bu cırnı baş süreminde bizni esibizni bölgen dagıda bir zat bardı: «Biyçesında ol taşnı da biyçe saldırgandı», -deb cazadı avtor.
Bu esgertmeni üsünden da, Goşayah Biyçeni atın unutdururga izleb mi, ogese, çırtda haparsız bolub mu – bilmeybiz – tauruhla casalgandıla. Alay a bügün da ne kış kıyama, ne cay issilik tügendirmey, Miñgi taunu tuvrasında, añga teñglik etgença, süeledi karaçay-malkar halknı sıylı kızı Goşayah Biyçe halkını cigit ulanına salgan esgertmesi. Ol halkıbızga da etedi ömürlük esgertmelik.
Professor Habiç ulu aythanñga köre, bügüngü Biyçesınnı Ullu Karaçay canı tabada üç şahar bolgandı: Tohanalı, Ara Tohanalı, Töben Tohanalı. Kanşauvbiyge tamadalık cetgeninde, Tohanalılanı atları Ogarı Kanşauvbiy Kala, Ara Kanşauvbiy Kala, Töben Kanşauvbiy Kala boladıla.
Goşayah Biyçeni küvlerinden başharak, alay a aladan uzak bolmagan, nazmularını birine es bölürge izleybiz.
Kızıl Kalam,
Kanşauvbiy bla ak otovum ,
Kanşauvbiysiz bir cuguma caramadı .
Kara kanlım içki sözümü sezdirtdi ,
Aman keleçileden carlı canımı bezdirtdi.
O bara eseñg -bar, -dedile,
Barmay eseñg, büsürevsüz eltirbiz.
Sırtnı karaltıb atlı asker keltirirbiz ,
Ak Bilekleriñge kara bugovla salırbız,
Seni üsüñge hanıbızga entda bir katın alırbız,
Dedile mañga Elbuzdukdan kelgen tişsiz kartla.
Dedile da, başsız katınnı tahsaların bildile .
Tañg atarga atlı askerleni iydile.
Sarı sadakları temir terezeni teşdile.
Kutas çaçımı kündeşlerim eşdile,
Elbuzduknu menden suvuturga izlelle.
Eşmey edile –
Çaçlarımı culkub-culkub üze edile,
Elbuzduknu nesin menñge kızgana edile?
Kanşauvbiyge bir da uşamay edi Elbuzduk,
Boyu üzülüb, butlarından ashay edi.
Meni körüb bauvurundan buzulluk.
At belinden uzalıb, tutalma yit belimden,
Kanşauvbiyim cer kabhanın bildire,
Oyulgan kölümü capısına küldüre,
Citi-citi karay edi közüme,
Başsız katın bla kazavat etdi, ayamay,
Endi alıb baradı, cesir etib, iynanmay,
Katın bla, oy, kazavat etdi Elbuzduk.
İçi-başı, bavuru katış buzulluk.
Bu nazmuda, sınab okusañg, bitöv duniya carsıuvnu körese, «hanñga da keled hariblik» degenley, tünene el baş urgan biyçe burun «tişsiz kartla» kelib, Ak Bileklerine temir bugouvla saldırıb, duniya seyirlik kutas çaçın ayauvsuz adamlaga eşdire, unukdururga izleydile, bara eseñg -bar, ogay deseñg, senñge onov sorub kim aylannıkdı, deb.
Ariuv sıfatına-çırayına köre ötü da, oyumu da bolgan biyçeni sındırırga küreşgenle, tünene anı ayak ızın ubba etgenlerin unutmay, bügün «dert» kaytaradıla. Bu betsizlik biyçege küç beredi. Ol mugur bolub karıuvun tas etse, açıb, kaynay turgan cüreginde Kanşauvbiyni tunçukdursa, Karaçaç bla Kara Taşha kim barır, kim saklar han Kanşauvnu üyüne kayıtırın? Kim cılar, Karaçaynı kadama taşların cara, kiriş taulanı ömürlük buzların erite, kim cayar duniyaga em açık, em kirsiz sezimni -Süymeklikni?..
Artıklık kerti adamga artık, cañgı küç beredi, başha künlede etelmez işni etdiredi. Bu, bir karış bolmagan nazmuda allay bir trajediyalı küç bardı, asker bolub örge kobsa, taunu-tüznü cabarça, cauvum bolub cauvsa duniyanı başın suv alırça. Anı üçün bolur ol çıkgan cürek kuvuş bolmaganı, açıuvdan dert cetdirirge izlemegeni da...
Küvleri bla bu nazmusunu arasında birçalık köbdü, Kanşauvbiyge taralıuvun tışına çıgarsak da. Ala tarih çıgarmaladıla barısı da. Har birinde halknı bolumun, caaşauvunda körgen zatın esleyse. Söz üçün, «Kanşauvbiy bla Biyçe» degen orusça berilgen nazmuda karaçay ellege kızılbekle çabıb turganlarını bir keçesin körebiz, taulu ulanla (halk cırladaça) ellerin saklay bilgenlerin, alanı öhtem, canların ayamay küreşgenlerin da açık körebiz. Anı bla birge nazmuda Biyçesında tarihli sın taşnı üsünden da keskin tüz hapar alabız, dagıda bılaça başha zatla…
KANŞAUVBİYNİ KÜVÜ
Kanşauvbiyim tas bolgandı,
İzleyme da tabalmayma,
Ol ketgenli belimi teşib catalmayma,
Arkam sınñgand, ne eterimi bilmeyme,
Kanşauvbiyim kelüvçü colnu
Karayma da körmeyme,
Başsız bolub, ne eterimi bilmeyme.
Oy, ne eteyim, börü bolub,
Kara agaçha kaçmasam,
Şaşıb elge çıgar edim,
Oy-oy, canım, kelligine da bazmasam.
Oy, ne deyme, carıllık,
Başsız bolgan Goşayah.
Kanşauvbiyim tura bolur,
Cesir bolub, tutulub...
Endi ekibiz caşarbız mı ,
Tar Auuzda, bu palahdan kutulub?
Hadagcuklanı biyçege,
Sarı çaçlı kahmege,
Neçik iynanñgan bolur edi Han Kanşauvum,
Bilmey mi edi da anı halisin?..
Kanşauvbiyni izley-küsey,
Kan çabhandı eki közüme.
Amalsızma, ne eterimi bilmeyme.
Karayma da, kelir colun körmeyme...
Kel, Karaçaç, Kara Taşha barayık,
Han Kanşauvnu biz alayda saklayık.
Kele ise, çaçıbıznı tarayık,
Kelmey ise, cılay-cılay Kara Taşnı carayık.
Carılama men da, sen da carıl, Kara Taş,
Andan arı colouvçulaga sorayık,
Han Kanşauvnu körgenñge süyümçüsün berirme,
Keledi deb, aythannı va, aldasa da,
Canım kibik körürme, oy, körürme.
Kesi kesimi alday aylanama,
İzleyme da, Kanşauvumu tabmayma,
Carılama da kara cerni kabmayma.
Ayım-künüm Kanşauvum bla bathandı,
Menden igi Kanşauvumu tabhandı.
Ogay, canım, Kanşauvumu ötgür ala közleri,
Cerni teşib, kaytırıkla kesime.
Bılayda, kalgan küvlerindeça, añgılatır zat bek azdı. Kıshası bla aytayık desek, teren akıllı, oyumlu tişiruv, bile - seze turgan zatına iynanıb, Kanşauvbiyni karab körüründen tüñgülürge unamaydı. Ol sezimni anı öşününden çıgıb, bitöv duniyasın basıb turgan süymeklik tılpıuvu tunçukdurub koyadı. Ol sebebden ışanıuvmu, ogese ömürlük cara mı poetni kozgab, söleşdirib turadıla. Alay bla küvleni ızları suvumaydı, biyçeni cılamugu kurumaydı.
OY, KARAÇAÇ
Oy, Karaçaç, Kanşauvbiyim ketgendi,
Kete barıb, Tau Artına ötgendi.
Oy, añga bir kargış cetgendi,
Ol betsiz katın bir kara hıynı etgendi.
Kanşauvbiyni sau-salamat tabmasam,
Caşarma mı kara cerni kabmasam,
Oy ne deyme, ne derimi bilmeyme,
Karayma da men hanımı körmeyme?
Esen kelsin, Gence T ayın oynata,
Oynay-küle caşar kibik elinde.
Han Kanşauvum avub kelir kök taudan,
Altın, kümüş alıb kelir, köb sauga .
Kel, Karaçaç, Kara Taşha barayık
Kanşauvbiyim kele ese, karayık.
Kele ese, keleçisin iymeymid da,
Kelmey ese, kolu caza bilmeymid da?
Kelmey midi, unamay mıdı kelirge.
Kelmey ese, amal cokmud körürge?
Kelmey ese, sau-salamat kalıgız,
Kabırımı siz Kartcurtda salıgız.
Col tuthanla kuvanç bla kalıgız,
Kanşauvbiyim kelgen bolsa, aytıgız:
«Goşayahıñg aman bla ölgend» - deb,
«Seni amaltın köb kıyınlık körgend»,-deb.
Karaçaynı ariuv şorka suvları,
Karaçaynı kiriş, ala tauları,
Keşeneme salkın iyib tururla,
Miñgi Taudan ariuv celle ururla.
Meni ızımdan örge turub cılarla
Karaçaynı ak sakallı kartları.
Mıdah bolub süelirle nartları.
Anaları kara kiyib çıgarla.
Nıgışlada şurgu tarthan batırla,
Kanşauvbiyim kelgen bolsa, aytırla:
«Seni amaltın tar kabırga kirgend», -deb,
Seni amaltın küyüb-bişib ölgend, -deb.
Keşenege sıyınmagan çaçımı,
Betin salıb, kolu bla sılasın.
Ogay dese, kayıtıb barıb ızına,
Men çekgenni ol da menley sınasın…
«Kanşauvbiyim kelgen bolsa, aytırla: / «Seni amaltın tar kabırga kirgend», -deb, / Seni amaltın küyüb-bişib ölgend, -deb. / Keşenege sıyınmagan çaçımı, / Betin salıb, kolu bla sılasın. / Ogay dese, kaytıb barıb ızına, Men çekgenni ol da menley sınasın...». Kuru bılayda teceydi Kanşauvbiyge kesi körgenni sınatırga. Küygenini ölçesin avuzu bla aytalmazlıgın, köründen kobub, tansıgın alalmazlıgın bilib, aytadı. Cılay-sarnay, «atılıb» kalgan tişiruvça aytsa da, ömürlük culduzlu bolganın biledi.
«Meni ızımdan, örge turub, cılarla / Karaçaynı ak sakallı kartları, / Mıdah bolub süelirle nartları. / Anaları kara kiyib çıgarla,» -deydi Karaçaynı sıylı kızı, körge kirse, taşnı-taunu da birden cılatırın bile.
KANŞAUVBİY
Oy-oy künüm, oy-oy künüm, oy künüm,
Unutulub kalgan mıdı toy künüm?
Ayagıma gön çarıkla kiyerme,
Belime da kara cauluk tüerme,
Koluma da temir tayak alırma,
Cılay-sarnay, tört duniyaga barırma.
Kiyik bolub aylanırma collada,
Çavullada, özenlede, kollada.
Kanşauvbiyim ölgen cerni tabarma.
Oy, men carlı, alayda cer kabarma.
Cılay-sarnay, men ol cerni carırma,
Han Kanşauvnu katınıma, carlıma.
Biybertlede tuvub, ösüb bolmagan,
Krımşauhallanı kelinleriem, carıllık,
Ana karnaşım Botaş ulu Elcoruk,
Meni bla birden cılab turadı.
Küvlerimi bir taraltıb cırlaydı.
On barmagın kobuzunda oynata,
Sarı tañgın meni bla atdıra.
Kart kabanñga baylasın deb caşauvun
Kalay osiyat eter edi Kanşauvum?
Cılkıların keçe arada sürür deb,
Halal teñgin haram etib külür deb,
Korkgan işmi etgen edi Kanşauvbiy,
Üsümde bolmagan bedişimi
Bile mi edi Kanşauvbiy?
Ogese, han Kanşauvnu atından
Meni bla oynarga mı izleyle?
Ou, men carlı, andan ese kara cerge kireyim,
Kart kabannı oy kanla kushanın köreyim…
Ay atañga goliya, sokur kaban, gırt derik edim,
Senle kibiklege kalgan bolur artı Goşayah Biyçeni!
Han Kanşauvnu katının allık ediñg sora sen,
El Curtha iyelik eter akılıñg mı bar edi?
Ouv bolgun sen, oy künümü maragan,
Han Kanşauvnu ullu mülkün sanagan!
Kanşauvbiyni han sıyın mı caratdıñg,
Çille sanlarıma, oy, sokur közüñgü mü karatdıñg?
Gırt derik edim! Karın avruvuñg aman karnıñga,
Çökdürmey a, seni kibikni Han Kanşauvnu ornuna!
Ho senñge! Karaçaynı erib kuyulur edile tauları,
Seni bla kazavat eter edile
Oy da Karaçaynı sauları!
Başımı salırga
Sen mi bolluk ediñg kuv casdık,
Oy, senden sora kişi tabılmadı mı men barlık?
Goşayah Biyçe bu küvünde düger biyge Kaban uluga guruşhaların aytadı. Cırda añgılaşınñganñga köre, Kaban ulu Goşayah Biyçeni Kanşauvbiyni osiyatı bla alırga izleydi. Alay a Biyçe çamlanıb, bu zat Kanşauvbiyni osiyatı tüldü, sokur Kabannı han Kanşauvnu ornuna çögüb, mülküne batıb, biyçesin alırgadı galasıdı deb, aygaklaydı. Cırnı ayagında Kaban uluga bıllay sözle aytıb, katına iymezligin bildiredi:
Kanşauvbiyni han sıyın mı caratdıñg,
Çille sanlarıma, oy, sokur közüñgü mü karatdıñg?
Gırt derik edim! Karın avruvuñg aman karnıñga,
Çökdürmey a seni kibikni han Kanşauvnu ornuna!
Bu ullu aygakla uv küçü bolgan çıgarma Elbuzduk kesini sözün (adetdeça, karnaş ölse, anı biyçesin başha karnaş alganı) aythınçınñga bolgan hapardı, eşta. Ansı, Kaban ulu da coruknu buzarga çabarık bolmaz edi. Biz ol çıgarmanı («Kızıl Kalam, Kanşauvbiy bla ak otouvum»)* başhalıgı bla salganbız alga. Ol nazmu halda cazılgandı, küvleden ese, «Karçaga», sabiylege atalgan didaktika nazmulaga cuvukdu. Goşayah Biyçeni küvleri bir talay da bardıla. Variantları da igi kesekdile. Biz bılayda har küvünü bir variantın keltirebiz. Alanı köbüsü, nazmuları katış «Miñgi Tau» jurnalda basmalanñgandıla. Alanı, Goşayah Biyçeni küvlerin, cırların, nazmuların cıyıb, basmalagan malkar poetlege, alimlege – Mammelanı İbragimge, Şauvalanı Zamuratha, Ölmezleni Muradinñge, Taumırzalanı Dalhatha, Begiylanı Abdullahha ullu razılıgıbıznı bildirebiz.
KANŞAUVBİYİM
Altın kıbdımı kesim bileb, canıuv etib,
Kanşauvbiyime, oy, bir köb kiyim biçgenme.
Tauda-tüzde, ırıslamay aylana, oy, men carlı,
Küyüb-bişib, azık ornuna çıran suvladan içgenme.
Kiyimlerim kiyilmeyin kübürlede kaldıla,
Carlı cüregime oy, bıçak carala saldıla.
Oy, men carlı, Kanşauvbiysiz kalganma,
Andan sora da Elbuzdukga barganma.
Sau segiz cılnı Eltarkaçda anı bla caşadım,
Azıgımı cılamugum katış aşadım
Azıgımı, oy men carlı, cılamugum katış aşadım.
Eki közüm bir tohtamayın bir suv alışmak oynayla,
«Han Kanşauvuñg kaydadı» deb, oy, koymayla.
Elbuzdukdan kalga edim men algınça,
Kamgut bla Kanşauvbiyden kalgança.
Kanşauvumu ızın ızlay barırem,
Tabalmasam ol kalgan cerde kalırem.
Ulanı cok ed biyimi, kimge başımı salayım,
Küvlerin satraç üylede tabayım.
Satraç üyleni tabmasam, oy men carlı,
Kalalarında izlerme, oy, ne eterme?
Mıllıgımı arı atıb barayım,
Haparımı mıçımayın aytayım.
Allarında tartınmayın cılarma,
Tuvdugumu kekelçigin sılarma.
Ullu tüzde Kanşauvnu atı kişnese,
Gence Taynı sormaganlay tanırem,
Anı allına bauvurum bla barırem.
Kanşauvuma «Seni ornuñga öleyim» deb cılarem,
Caraların tilim bla calarem.
Tuvdukları çabarelle allına...
Oy ne deyme? Menñge kelgen kün kelmesin kanlıma...
Eltarkaçnı mırdıları sargala,
Goşayahnı kutas çaçı agara,
Ne künübüznü saklaybız biz bılayda.
Oy Karaçaç, tas bolgansa, kaydasa?
Kellik bolsa, tanımay mıdı colun,
Kelmez ese, kagıt cazmaymıd kolu?
Kanşauvbiyden boşag anma, bileme,
Kara kiyib tüşlerimde köreme.
Kol uzatsam, ouv , men kolum kururuk,
Söleşmeydi, ketib kalad, burulub,
Men carlıdan kölü kalgan bolur mu,
Ogese, ol hıynıçını hıynı ogu mu
Andan ozub, oy, men carlıga da cetgen bolur mu,
Arabızda kara tüşle ol kahme obur bolur mu?
Alay ese, kel, Karaçaç, barayık,
Taunu-tüznü birden avlab çıgayık.
El-ellege aylanayık, sorayık,
Kodan belli Kanşauvumu tabayık.
Atı kişneb kelirmedi allıma
Mañga kelgen künle kelmesinle kanlıma.
Caş Gilâstan barmaz mı edi birgeme,
Ogese it bolub turayım mı kesim cañgız erige?
Oy, oy, anı Elbuzduk Tau Artına aşırgandı,
Bir zat sezib, anı menden caşırgandı.
Dadiyandan kim çakırsın anı beri,
Keleçilik onov etsin deb iygendi menden keri.
Anda-sanda kelgen bolsa Gilâstan,
Bir çıdamsız bolub kalad Elbuzduk.
«Turma,-deydi,-üyde olturub boşuna»,
Olsagatlay aşıradı Terk Başına.
Gilâstan a sabiydi alkın, ne deyim,
Kel, Karaçaç, nögerge seni elteyim.
Amal cokdu kalabızda bugarga,
Allıbızga, o, Karaçaç,
Tişlerinden mucurala eterme,
Kesim cañgız tau artına keterme.
İymeyme deb bir körsünçü Elbuzduk,
Başın taşha urub körsün Elbuzduk.
Bek kıyındı bilgen munu akılın,
Kna salıb kızartırma sakalın.
Ulanları tanımazça eterme.
Onovuna sıyınmazma, keterme.
Şemahada satraç üyge barırma,
Biyle arasında han Kanşauvnu tanırma.
Kirib barsam, çaçım-başım tozurab,
Tanır mı eken Kanşauvbiyim biyçesin?
«Kimdi bu?» deb, sorganın eşitsem da hanımı,
Berir edim anı üçün bu çıgalmagan canımı.
Kimdi bu? – deb, işekli bolub karasa,
Sanlarımdan carlı biyçesin tanısa,
Sora, cuvub, casandırıb sal etse,
Menley küyüb, darman-darı tabalsa,
Olsagatlay tirilirem, turur edim men örge,
Kirmez edim, toba bolsun, men körge.
Olsagatlay açar edim tahsamı,
Kanşauv bla kaçar edim Bashanñga,
Bir kesekni Tohanada caşarek,
Andan sora Kızıl Kalabızga barırek,
Balık bolub Bashannı örge cüzerek,
İlâçin bolub ceti kökge çıgarek,
Uçub ketib Karaçayda konarek.
Kanşauvbiyimi Gence Tayı kişnered,
Atam Tohtar cañgı kala işlered.
Kalabıznı ceti asker küçlered,
Asker başçı ak atından tüşered...
Oy, koy-koy, tüş degen haram cukunu şohudu,
Añga iynanñgan adamlanı cogudu
Mayna Elbuzduk, kayrı süyse, arı baradı,
Ne da zabaga çögüb, iñgirge deri baş kagadı.
Carsıuvu cok, incilgenni bilmeydi,
Küymegendi da, küygenleni körmeydi.
Oy-oy, Gence Taynı kişnegenin eşitmeyme,
Kanşauvuma men karamı teşmeyme,
Turama men üsüm-başım tozurab,
Oy caşayma, kesi allıma kozula,
Kaygıladan kutulurma mı, men carlı,
Akılımdan şaşhan bolurma mı, men carlı?
Alay ese, gön çarıkla kiyeyim,
Han Kanşauvga ozgun kuvgun iyeyim.
Çabıb barıb, otouvuna kireyim.
Erkin-erke söleşib bir köreyim.
Colouçuma, han Kanşauvnu izleyme,
Anı körüb, söleşirge küseyme.
Alay desem, iymezmelle kalama,
Cüregimi bilmezmelle, hadaga*
Oy, ne deyme, Kanşauvbiyim kaydan kelsin,
Otda küygen ırıshını Teyri bersin,
El’tarkaçdan kaçıb, tahsa bermey
Ata üyüme kelirem, kişi körmey.
Hurzuk başında eski kalabızda bürüldüm,
Tahlık hanım Kanşauvumdan tüñgüldüm.
Ala çabak tül, oy, tül edim, oy, künüm,
Men cañgılgan bir cur edim, ay künüm,
Bir abınıb, miñg sürünüb aylandım,
Carsıuvumda sau duniyanı auladım.
Kaytıb kelib, kara azabla çegeme,
Umut üzüb, Kara Taşda çögeme
Cılab turdum, közlerim tot bolgunçu,
Colga karab turlukma men ölgünçü,
Çıpçık uçmaz, han Kanşauvum kelginçi.
Kel, Karaçaç, Kara Taşha barayık,
Han Kanşauvum kele ese, karayık.
Kele ese, sen kuuançın eterse,
Kelmey ese, men cılauvun eterme...
Goşayah Biyçeni bu küvü caşauvunu ahır cıllarında etilgen bolur. Beri Biyçe kesini Kanşauvbiysiz caşauvunu bitöv açısın sıyındırgandı. Han Kanşauvga, süe-kölkaldı bola, guruşhaların da aytadı. Alay a sıylı biyçeni başiyesine, teren, kirsiz, kerti süymekligin muthuz eter zat cokdu duniyada.
Ömürü erkelenib ösgen, sıyga-süymeklikge tıyınşlı, tanıganlanı kesine suklandırthan, haparın eşitgenleni kesine bir karab körürge termiltgen Biyçeleni Biyçesi Goşayah Biyçe, Kanşauvbiyni kuru bir karab körür üçün, nakut-nalmaz bla casalgan altın başmakların teşib, ayaklarına gön çarıkla kiyib, koluna tayak alıb, tau-tüznü kıdırırga hazırdı. Balık bolub, suvda cüze, ilâçin bolub, köknü aulab, izleydi suvurga unamagan, künden künñge kızıb bargan süymekligin sıylı, kerti sezimine kertiley turgan Tişiruv.
Bılayda ullu suratlauv küç bla körgüzedi poet közbauvlu umutların:
Balık bolub Bashannı örge cüzerek,
Şorkaların ızıbızdan tizerek.
İlâçin bolub, ceti kökge çıgarek,
Uçub ketib, Karaçayda konarek.
Kanşauvumu Gence Tayı kişnered,
Atam Tohtar cañgı kala işlered,
Kalabıznı ceti asker küçlered,
Asker başçı ak atından tüşered...
Akılman biyçe bıllay künü bolmazlıgın bek ariuv biledi. Künü koy, sabiy kayının - Gilâstannı - birgesine alıb, Kanşauvbiyin izler künü da cokdu. Elbuzduk Goşayahnı başhalaga koy, kesini kölekkesine da kızganadı. Anı sezgen biyçe Elbuzduknu körüb bolmaydı. Talay çıgarmasında anı açık samarkau* etedi.
Ullu poet, süye-küye da bilgen tişiruv , umutun üzerge unamaganın, tüz hapar bilib, adetin eterge izlegenin koşadı. Añgılagandı biyçe han Kanşauvun körmezin. Adam körür madar bolsa, anı kuançın - Kanşauvunu kesin - başhalaga berirge da hazırdı. Bılayda allay igilikni kesi bla teñg aylanıb, birgesine küye-bişe caşagan cumuşçu kızına teceydi:
Kel, Karaçaç, Kara Taşha barayık,
Han Kanşauvum kele ese, karayık.
Kele ese, sen kuançın eterse,
Kelmey ese, men cılauvun eterme…
Bılaydı duniya poeziyaga alkınçı belgili bolmay turgan, anda va em miyik taphada ornu bolgan karaçay-malkar süymeklik lirikanı tragika sıfatı. Ol sıfat onaltınçı ömürden beri halkıbıznı esinde Goşayah Biyçesini, sıylı kızını, ullu poetini atı bla aytılıb keledi.
Kesiñgi kaysı taphaga salsañg, ol taphadan uzalıb allıkdıla, deydile halkıbızda. Ayhay da, caşauda kesin törde çıñg miyik taphaga tecegenle köb tübeydile. Alay a calgan (yalan) zat kalayda da belgili bolub kaladı. Taulanı ortasında Tau bolgança, suvlanı arasında Suv bolgança, taphalaga konñganlanı ortasında da asılı, bozu da tübeydi.
Goşayah Biyçe, kuru biz bügün bilgen zatı bla oguna kalsak da -ornu Altın taphadadı. Bügünñge deri biz añga tıyınşlısıça karamaganıbıznı da ayıbı kesibizdedi.
Kellik tölü bizden esli da, madarlı da bolur. Allah aytsa, ol halkını bu sıylı adamını altın haznasından bir bürtüknü da cerde koymaz...
Süye-küye da bilgen ullu şayırıbız Goşayah Biyçe ullu üretüvçü, alim da bolganın anı kuru «Miñgi Tau» jurnalnı 1994 ’ünçü cıl törtünçü sayısında çıkgan didaktikalı nazmularında oguna körebiz.
Goşayah Biyçeni bu nazmuladan sora cugun bilmesek da, tecerge kerek edi miyik taphalada orunñga.
«Köbnü nasıbı da köb» deydile, alay a tin haznaga agaçına köre baga berilgeni tüz bolur. Esigizge bir tüşürügüz, 19 ’unçu ömürnü ahır onbeş cılını içinde poet Nadson 25 nazmu kitab çıgargandı. Tütçev da caşagan ömüründe kuru eki nazmu kitab. Alanı da birinçisi Turrenevni küçü bla, ekinçisi -Tütçevni caşı çıgargandı.
Goşayah Biyçeni ızından cüzle bla cıllanı ullu inciüvleni sınagan asıl halkı - Karaçay bla Malkarı – kaygıradıla.
Goşayah Biyçeni uvak şedevrlerin* jurnaldaça bereyik:
O! Karaçaç, kayda ediñg, kururuk?
Ceti künnü tirmen taşda burulluk.
Zink koyanlay, otouvumdan nek kaçdıñg,
Kara kanlıma eşiklerimi nek açdıñg ?
Tahsabıznı tişsizlege bildirdiñg,
Lapiyan salıb öşünümü küydürdüñg.
Başımdagı kara caulugumu teşdirtdiñg,
Kutas çaçımı kündeşime eşdirtdiñg.
Kanşauvbiy tas bolgandan sora, üydegini içinde kuru eki adamga ışanadı Goşayah Biyçe: cumuşçu kızı Karaçaç bla gitçe kayını Gilâstanñga. Gilâstannı canından, anı atı bla cuk aytılmaydı. Ol adetni küreninden tışına çıgıb, bir cerde da Goşayah Biyçege boluşhan taukelligin körmeybiz. Kanşauvbiyden sora onov Gilâstanñga ceterge kerek edi. Alay a ullu karnaşları Elbuzduk, endige deri sakatlıgı üçün, onov çulugun tas etib turgandı.
Kanşauvbiyden sora va kesi onovçu biy bolgan sagatda tögereginde adamlanı cıyıb, onovnu kolga aladı. Elbuzdukga boluşhan adamlaga Goşayah Biyçe «tişsiz keleçile» deydi, coruksuzla derge izleb.
Karaçaç - ayhay da - Biyçeni, barmagında cüzügüça, taymazdan birgesinedi. Ol anı nesin da köredi, nesin da biledi. Alay a okuvçu Karaçaçnı üsünden sıñgar ol biyçesini birgesine aylanñgandan özge bir zat da bilmeydi. Karaçaç - Biyçeni fonudu, kölekkesidi. Anı başha maganası cokdu. Ol zatdan taysa, biyçesine borçun buzadı. Bu başında nazmuda biz ol zatnı esleybiz. Goşayah Biyçe cumuşçu kızına guruşhasın keskin aytadı:
O Karaçaç! Kayda ediñg, kururuk?
Ceti künnü tirmen taşda burulluk...
Karaçaç kalanı cañgı iyesine boluşa, Biyçesini canına tiyedi. Alay a, igi esleb karasañg, Biyçe guruşhasın karagan közge deb etedi. Cumuşçusuna kerti kölü bla çamlanmagança körünedi.
Bu nedi? Amalsızlık? Başka madarı bolmay, cazuvuna sıyınırga izleb, beti üçün mü söleşedi? Bilmeybiz... Belgilisiça, Kanşauvbiy bla Goşayah Biyçeni eki kızları bolgandı: Kantin bla Kaz. Kantinni Şemahanı hanına bergendile, Kaznı -Kaziy kumuknu ullu biyine. Dağistanda, Karaçaydaça, Kaznı eri kesini halkına, üy biyçesine süymekligin çerte Kaz-Kumuk degendi.
«Kaz-Kumukdan keleme,
İt kabhand da, öleme», -degen tizginle da Kaznı üsünden etilgen nazmudandıla.
Goşayah Biyçeni nazmularında Şelebeyni üsünden köb za t aytıladı, Ol şemahaçı printsdi (prensdi) , han ulu. Şemahanı hanı bla Kantinni ulanları, Kanşauv bla Goşayahnı tuvdukları. Ol Goşayah Biyçeni Kanşauvdan kanmay kalgan süymekligini açık carasıdı. Bir canı bla da ol sotur bolurga unamagan ömürlük caraga caragan balhamdı. Ol bolmasa bir zat suv utalmaydı ullu cürekni küydüre-bişire turgan süymeklik otnu. «Suvuthan» degen söznü ülgüge aytmaybız. Şelebey kart anasın allay bir asıl kozgaydı, allay bir sılaydı anı ömürlük açıvun, allay bir «soluv» beredi.
Alay a, aşhamda bathan Kün tañg alasında cañgıdan çıkgança, Şelebeyni körgeni sayın - Kanşauvbiyni da cüreginde-esinde köz allında tiriltib turadı akılman Goşayah Biyçe.
Bilebiz, Elbuzdukdan talay sabiyi bolgandı Goşayahnı: caşları, kızları. Kızlarını biri 17 ’nçi ömürde Şimal Kavkazga atı belgili bolgan din-camagat deyatelni*, ullu poetni Dudalanı Aysandırnı - Abdullah Şıyıhnı - üy biyçesi bolgandı. Ol ekisini kızları da Karaçayda birinçi Aliyleni -analarıdı. Bılayda aytırga izlegenibiz: Goşayah Biyçe ne üydegisini, ne başha tuvduklarını atların sagınıb küreşmeydi, ol kaz-kumukdagılanı üsünden aythanın esgermey koysak.
Biyçeni, amma bolgan, kutas çaçı agargan tişiruvnu kızlık süymekligi Şelebeyde «uyanadı». Nek?
Şelebey Kanşauvbiyge uşaydı:
Kanşauvuma şaşmay uşayd Şelebey..
Şelebey -Goşayah Biyçeni tügenmegen süymeklik otun ışırıb turgan Teyri ciltindi. Şelebey nrintsni* tüz atımıdı, ogese kart anası atagan erke atı mıdı? Bu da literaturovedlege (literaturaçılaga) «Goşayah» tahsalanı biridi.
ŞELEBEYİM KONAKDI
Şelebeyim konakdı,
Üsü-başı -omakdı.
Kesi altın tokmakdı,
Ayılların teşedi,
Özenñgisin kesedi,
Teriligi tayıb ketib,
Top deb cerge tiyedi.
Bal tuvdugun erkelete, «hataların» ayta, anı ekinçi alay etmezge üretedi. Köre-köre barırsız, Şelebeyni atı bla baylamlı nazmulada bıllay pedagogika lagımla az tüldüle. Ol canı bla (üretüv) nazmulanı formaları, stilleri, tilleri da bir-birin kadama tuta «biledile».
TANSIK KAGIT
Şelebeyge tansık kagıt cazama
Tañg athınçı , kelligine bazama,
Hatasına bir bek tansık bolganma,
Cete bolur deb aşıgıb kobhanma.
Beşigine kamasın böleb tebreteme,
Saklay-saklay, künümü keç eteme.
Bılayda bizni esibizni böllük e ki maganalı zat bardı. Ekisi da bek açık aytıladıla. Goşayah Biyçe tuvduguna tansık kagıt cazadı. Alay demeklik -Şemahada kızı bla kagıt cürütüb turadı. Barıb-kelib turganlarına da söz cokdu. Ekinçisi -halkıbızda ırıslanı birin çertib körgüzedi: kuru beşikni tebretirge bolmaganın. Beşikde sabiy cok ese, anı bir zatın salıb tebretgendile. Tansık bolgan kart ana beşikge tuvdugunu kamasın salıb tebretedi.
Tau Artından urgan cel,
Şelebeyni ala kel.
Şelebeyge -cel ayakla,
Teñglerine kün tayakla...
«Şelebey g e cel ayakla» degeni -ceñgil kelsin, colu bolsun. «Teñglerine -kün tayakla» ala da sau-esen, carsuvsuz kalsınla degen maganada aytıladı.
Şelebeyim keled deb, uyanıb seskeklendim.
Kala başında culduzlanı erkeletdim
Kelmeyd, kelmeyd Şelebeyim.
Anasından mı öpkelegendi hanbalyatdü*,
Çarsladamıd, toyladamıd hanbalyatdü*,
Eltarkaçha bir köb mü keledi,
Tansıgımı alırga zaman mı beredi?
Bayragı bla kelsin aşıgıb,
Toylarından konakların aşırıb,
Hora tayların tüzde-kolda oynata,
Esirik zamanın tansıgıma horlata.
Şelebeyim keledi deb, kala başında saklayma,
Çıpçık uçmayd, tört canıma boşuna karayma.
Bu nazmuda poet tuvduguna tansık bolg anın ayta, caşlıgında kesi zamanın kalay aşırganın da bildiredi: toylada-çarslada. Sıylı konakları bla cubana, alanı aşıra...
Ayhay da, poet añgılaydı, ana kölü kuru da balada bolganlıgına, allay zamanında balanı kölü «agaçda» boluvçandı. Biledi, kalanı başında culduzlaga kesin «kozuthanın».
BAL AŞATIRMA BALAMA
Çın ayakdan
sarı sıra içirirme,
Şemşer kaşık bla
bal aşatırma balama,
«Oy, anam!»deb, çabıb kelse allıma.
Kuçaklarma,«suvuk-suvuk» iynaklarma,
Tansıgımı tamagımda caşıra.
Subay sanlı, ala közlü tal çıbık;
Tau Artından uçub kelgend tañg çıpçık.
Sakalına kar katıb, mıyıgına buz buzlab.
Şelebeyden toguz kız kalsın hoy,
Toguzuna toguz kala atarma,
Etek bügüb, ulanlaga kararma,
Kelinleni barın birden sınarma,
Istım toyda konaklanı sıylarma, oy.
Şelebeyni kişi bolub köralsam,
Ulanına Kanşauvbiy deb atasam,
Toylarına taudan avub baralsam, hoy.
Duniya duniya bolmaganın bilalsam,
Karaçaç bla Kara Taşdan ketalsam,
Duniya duniya bolmaganın bilalsam, hoy.
Şelebeyden toguz ulan köralsam.
Bavurumu cıluvundan, bölüb-bölüb,
Har birine oyunçak deb beralsam, oy-oy.
Duniya duniya köreme deb aytalsam, hoy-hoy ..
Köb türlü oyumu, köb türlü sa g ışı sıyınñgan bu nazmu tışından nakırda-çam nazmuga uşaydı. Alay a suvugan koy, söl bolurga unamagan, öşünün talab turgan sezimleni Şelebeyge aythan çamlarını-nakırdalarını eteginde bugunduralmaydı...
Kayrı karasañg da -Kanşauvbiyni körese. Köre bilmegenñge va -açık aytadı. Tuudugunu, Şelebeyni, bir kün tuugan toguz ulanını birine - Kanşauvbiiy deb atasam deb talpıydı.
Karaçayda, Malkarda tişiruvla kına bla erkin hayırlanıb turgandıla. Ol bizni mifologiyabızda da körünedi. Söz üçün, kına sakallı kızıl Fuk. Erkişileribiz sakalların boyagandıla, tişiruvlarıbız çaçların, kol ayazların, tırnakların, tabanların...
Karaçayda bıllay adet bolganın Goşayah Biyçe «Şelebeyim ketgenli...» degen nazmusunda aytadı.
Bu nazmuda sınamı bolgan okuvçunu esin bölmey koymazlık bir detay bardı. Tişiruv, ana, kart ana, ırıslab mı etedi, ogese, poet-filosof, tabigatdan pedagogika alimligi bolgan adam, bile-bilemi çertedi da, kertisi bla da, ne kaygılı kününde da, ogur, carık ışanla, aşhı corala köb cerde tübeydile. Ömürü birgesine sarnay-cılay, anı bla teñg küyüb aylanñgan Karaçaçnı okuvçu aman betli körmesin deb, anı «türlendirirge» küreşedi avtor: Karaçaç da kart bolgand da, añgılamaydı.
Şelebey kelirge kesin «omak» etib, burunça, agaç ayakga turub, tuvdugunu közün ariuvluk bla bulcuta turganın bıllay tizginlede esleybiz:
Şelebey ketgenli kına salmayma tabanıma,
Cüzüklerim teñg bolmayla barmagıma.
Bılayda Şelebeyden kalganlanı istemegeni da seziledi Em seyirligi va nedi deseñg - Goşayah Biyçeni buşuv sözünü «şagatı», «esgertmesi» «Kara Taş» bu nazmuda «Ala Taş» deb beriledi. Ala Taş - kuanç, caşlık, süyümçü, süymeklik ışanları bolgan belgi.
Ma bılay türlenedi poetni suratlau ölçesi, psihologiyası baldan tatlı tuvduguna aythan sözlerinde. Ayhay da Karaçaç Goşayah Biyçeden kiçi bolgandı. Karauaşı ese da, kesinden ullunu cumuşçu etib tutarık bolmaz biyçe. Birgesine aylanıb turgan, uvak cumuşçuklanı tındırgan kız sabiyge tıyınşlı bolgandı. Bügün a ol - Karaçaç - kart bolgandı. Nek? Har kimge da berile bolmaz caşau, ömürlügü cüz cıl bolub.
Eşta, cüz cıl caşagan poet alay ceñgil kart da bolgan bolmaz edi. Karaçaçha va bılay aytadı, guruşha ete:
Altın cüzük berlik tülme Karaçaçha,
Tüşge deri çögüb turmaz Ala Taşha.
Alay, erikgenden aytılgan sözleça cazılgan, sabiyge atalgan tizginlede, sınab karasañg, allay nazik, allay teren bugunub turgan sezimle allıñga çıgıb, birde tartınasa, birde ezilese. Üsleri bla dürgen atlab ketseñg a, cuk da körlük tülse...
Kaytayım dese va ızına biyagınlay,
Kün balamı, mıdah bolub, aşırırma.
«Unutub koyma, kalam!» -desem, ol, küle-küle:
«Kalañg tülme -balañgma!» -der bile-bile,
Közümden-kaşımdan bay eter,
Biyagınlay koyub keter...
Har tizgini «söleşe», «oylaga oylaşdıra» biledi. Har birini tübünde ozgan künlerine tansıklık bugunub, okuvçunu sınab karaydı. Bitövley nazmu bılaydı:
Şelebey ketgenli kına salmayma tabanıma,
Cüzüklerim teñg bolmayla barmagıma,
Aytır sözüm sıyınmaydı artmagıma,
Bir bölegin koyarmı edim artdagıma.
Karaçaç da, kart bolgand da, añgılamaydı,
Şelebeyni bir cuguna caramaydı,
Altın cüzük berlik tülme Karaçaçha,
Tüşge deri çögüb turmaz Ala Taşha.
Kaytayım dese va ızına, biyagınlay,
Kün balamı, mıdah bolub, aşırırma
«Unutub koyma, Kalam», -desem, ol, küle-küle:
«Kalañg tülme -balañgma», -der, bile-bile.
Közümden-kaşımdan bay eter,
Biyagınlay koyub keter...
Goşayah Biyçeni «Altın Kala» degen nazmusuna baga bergen tınç tüldü. Anı ilmu-didaktika küçü Şayırnı küvlerini trajika küçlerine teñglik eter deb keledi kölübüzge. Ekisinde da kerti poeziyanı tilinde eki ullu zat suratlau til bla açıklanadı. Biri -taşdan avur, cılamukdan açı cazuv «kara» taşnı üsüne ak cibek atılgança, ekinçisi da –Alamnı birden tuvdugunu koluna oyunçakla etib bergença. Birinde adamnı, kün çıkgan bla kün bathannı arasında körgen künün, birinde ösüb kelgen ulannı cer bla köknü arasında -Alamda bolgan zatnı añgılarga, bilirge kerek bolganın. Eki cerde da -başında çertgenibizça -poeziyanı küçü bla.
Nazmu («Altın Kala») bılay jomak-hapar «tilde» kuralgandı. Kompozitsiya arhitekturası -bir sözü bla bir sözüne dagan, bir tizgini bir tizginine tamal bola «işlenñgendi».
Ullu poezziya kuru da alay bolur: har tölüge, har adamga, har zamanñga da kelişgen bir zatı, bir özegi, bir tuturugu bla ölümsüz boladı. Añga ne zorçunu adebsiz küçü, ne zamannı birde şedevrleni* sansız-atsız ete bilüvnü tamgası tüşmeydi. Ol alanı ayavsuzluklarını tübünden caz başında buzlab, sal bolub turgan cerni öşününde cıluv tabıb, künñge çıkgan nazik cankozça çıgıb keter küç taba biledi.
Allay bolum, allay küç cetdirgendi bügünñge deri talay kere genotsidni sınagan duniya bagası çıgarmalanı: burunñgu türk poetni Mikail Şamsi Baştunu (836-900) «Şan Kızı» degen poeması, Tram Hannı (12-14 ’ünçü ömürle) çıgarmaları, Goşayah Biyçeni (1530-1629) küvleri, cırları -kıshaça aytırga- zaman zamandan öksüz-iyesiz bola kelgen bitöv kültürabız da...
Bu zat bıllay oyumga böledi esiñgi: kerti suratçını, kerti fahmunu horlar duniyada kuru bir zat bolur. Halknı, tüzü bla va -halknı intelligentsiyasını- kesini tarihine, kültürasına at başından karau, alanı bagasın añgılay bilmeüv...
Allahha şukur, halkıbıznı ullu poetini -Goşayah Biyçeni çıgarmalarını bir talayı ol ayavsuz tabannı tübüne tüşmegendile. Halk alanı asıray bilgendi. Bügün ala bizge, kökde culduzlaça, tahsalıdıla, bagalıdıla. Ma alanı biri, ol biz başında sagınñgan nazmu.
ALTIN KALA
Şelebeyge işletirme altın kala,
Müyüşüne aynı tagar,
Kün-içinde duvu canar,
Temir Kazak -tireüv bolur,
Cetegeyli -cöñger bolur,
İlker saklar arbazın,
Mırıtla da sabanların sürürle,
Gidala da otun-suvun eterle,
Koyçu culduz sürüvlerin küter da,
Çömüçle bla sıraların içerle,
Çolpan Culduz otovunda kubulur,
Şelebeyim, oynay-küle, oñg canında olturur,
Oy-hoy, zavugunda kart anasın unutur...
Kıyındı bu tukum çıgarmaga tıyınşlı baga beriüv: har tizgini bir ençi çıgarmanı, bir filosofiya traktatnı* ornun tutadı. Bir canı bla da - bugunñgan zatı bolmagança körünedi. Esleb karagız deb etgen bolur, eşta.
Karaçay-malkar halkda «ana poeziya» - bellâuvla, sabiylege atalıb aytılgan çıgarmala, ayhay da, bek alamatdıla. Alanı içinde avtorlu çıgarmalanı da birin aytırga izleybiz. Ol -Goşayah Biyçeni «Şelebey» degen bellâuvudu. Anı nürüne tiyire kalamın, Batçalanı Altın -Sokur Altın- kesini emçek ulanına, Krımşau’hal ulu Azamatgeriyge - «Altın terek» degen bellâuvun etgendi. Ol sovyet redaktsiya bla anda-mında bir basmalana turgandı, culkunub, culkunub. İnformatorla aythanñga köre, ol çıgarma Goşayah Biyçeni «Şelebeyni» beşiginden çıkgandı. Bılayda va «Şelebeyge» karayık:
ŞELEBEY
Tau Artından avub kelgend Şelebey,
Bauvurumda kalkıb kalgand Şelebey,
Kanşauvbiyge şaşmay uşayd Şelebey,
Cüregimi balhamıdı Şelebey...
Altındandı kılıçını tokmagı,
Tau artından beri ozgand sokmagı,
Cayau-calan çabıb kelgend Şelebey,
El toylada kıznı süygend Şelebey,
Oy alayd, deyd, kesi aytad oy-hoy.
Kesi aytad, aldamaydı, oy-oy...
Aladaydan -aladaydan, hoy-hoy,
Sañga katın men alırma çirik baydan,
Kiyimleriñgi tikdirirme ala paydan,
Kiygen kiyimi kölüme cetmez, tonñga deri,
Tay horala saylatırma, onñga deri!
Lülâ -lülâ , baldan tatlı Şelebey,
İçimdegi cañgız canım Şelebey!
Anda-mında güttüçügüm Şelebey,
Tahsa hazna kübürçügüm Şelebey!
Cibek uçlu kamçi eterme, hoy-hoy,
Teñgleriñgi barın sañga calçı eterme, oy-oy.
Kanşauvuma şaşmay uşayd Şelebey, oy-oy,
Tau artından avub keled Şelebey,
Uzak colda üsü-başı tozurab,
Mıyıgına kar katıb, sakalına buz buzlab,
Oy Şelebeyden da toguz kız kalsın da,
Oy, birden kozlab,
Anaçılık eterça men alaga da, oy-hoy, oy.
Madar izley, çabmazem men Sarayga da, hoy-oy
Barmagım sayın bir balam deb, ayak büge tebresem,
Şelebeyni süyünñgenin, körmegenley, eslerem, hoy,
Etek bügüb, eter edim cumuşların, hoy da.
Aladaydan-aladaydan, tuvduklarım tobukdan,
Biri kelir, biri keter, hoy-oy.
Aladaydan-aladaydan, hoy-hoy,
Añga katın alırma men çirik baydan, oy...
Bu seyir «Bellâuvnu» bizni belgili aktrisabıznı Goçiyalanı Lübanı kart anası bla kart atasından cazıb algan edik. Sözlerin da, müzikasın da.
Kart anası Karabaşlanı Murathan (Murathan – köpürçü Duda ulu İslâmnı egeçinden tuvgandı) Karaçaynı tin baylıgını çaçılmagan kübürü edi. «Halkıbız saklagannı sıylay biligiz. Bügün urur sabanıñgı tamblaga koysañg, kıyınıñgı kızıl ögüz çöbler», -dey edi asuvlu jomakçı, haparçı, halk tarihçi tişiruv .
Bügün, bizni nasıbıbızga, bu bellâuvnu Goşayah Biyçe salgan makam bla Ereseyni mahtauvlu aktrisası Goçiyalanı Lüba aytadı (cırlaydı). Karaçay-malkar halknı orta ömürleden kelgen müzika şedevrlerini* biri alay bla Lübanı «avuzunda» saklanıb, halkıbızga cayılgandı.
Alaydı da, Goşayah Biyçeni üsünden aşıgış haparıbıznı ayagına çıga, kaytarıb çerterge izleybiz.
Ullu fahmu har ömürde da, ne tukum halkga da -halknı içinde añgısı bolgan har adamga da, kesinikidi. Bir adamnı da -patçah ulu ese da ol, kesi patçah ese da küçünden kelellik tüldü adamdan süygen-carathan poetin, cazuvçusun, suratçısın, kompozitorun sıyırırga.
Alay a carathanıñgı semenlerge va erkinligiñg bolmaganın bilirge kerekse. Ayhay da, Goşayah Biyçe «Bizniki edi, sabiy zamanında, Kamgutbiy urlab ketgendi», -deb a, suklanıb aytadıla. «Suklanma!» -derge da bir adamnı da erkinligi cokdu. Biz añgılayalmagan bılayda başha zatdı.
Karaçay-malkar intelligentsiyanı içinde bir-eki adam, «Goşayah Biyçe bizniki tüldü» deb, cerni tırnarga dıgalas e tedile. Suklanıb mı, zarlanıb mı? Kimge? Alanı tabıb ösdürgen halkga? Goşayah Biyçeni kudretliligine?.. 0gese, kimni bolsa da aygaklab, bir-eki koşaklanır üçün mü? Alay ese, ne literaturoved bolmay, ne da Goşayah Biyçeni cazuvundan teren hapar bilmey, anı çıgarmalarından bir tizginni izleb tabalmay, kından kılıç çıgarganlaga entda bir aytırıbız:
Biz Goşayah Biyçe karaçay-malkar halknı sıylı kızı, aytılgan cırçısı, akılmanı bolganına şagatlıkga halkıbıznı tarihinde, ençi orun alıb, türlenmey turgan tarih kültüra esgertmeleden bıllay zatlanı keltirebiz. Sizni va bar mıdı allay bir argumentigiz?
1. Goşayah Kala (Bashanda)
2. Kamgut K eşenede Goşayahnı kol ızları (Bashanda)
3. Goşayah Kala (Kızıl Kala - Cögeteyde)
4. Goşayah Kala (Mamu Uya Kala - Hurzukda)
5. Goşayah Sırtı - Cögeteyde
6. Biyçe Sın - Karaçayda
7. Goşayah Biyçeni Keşenesi (Kartcurtda)
8. Kara Taş (Karaçayda, Koban Özende )
9. Krımşauhal ulu Bekmırzanı üç caşı bla - Kamgutbiy bla, Kanşauvbiy bla, Elbuzduk bla - nekâhlı bolganı.
10.Çıgarmaları...
Belgilisiça, Karaçayda-Malkarda bolmasa, bu zatladan sıñgar biri başha halklada cokdu. Dagıda bir eskertir zatıbız: Goşayah Biyçe talay cılnı (art cılların Elbuzdukdan ketib, Hurzukda caşagandı. Tişiruvga talah salsala, ne ol kesi razılıgı bla baş iyesinden ayırılsa, ata üyüne kayıthan adetdi. Goşayah Biyçe ata üyüne –Hurzukga kayıtadı. Osiyatı: ölsem Karcurtda basdırırsız deb. Hurzukda, Kartcurtda da kabartı, abaza caşamaganı hakdı.
Tram Han, Zurum Biyçe. Akbilek Biyçe, Goşayah Biyçe, Abdullah Şıyıh, Hıyla Hıysa, Goçiya ulu Cumaruk, Botaş ulu Adrahman, Kasbot, Appa, Sımayıl, Krımşauhal ulu İslam, Duda ulu İslam, Akbay ulu İsmayıl, ne va Açemez, Tatarkan, Umar tuvgan karaçay curtda entda tuvarla allay caşla, kızla. Alanı barısına da analık ete, tin tıbırıbıznı sıylı töründe sıylı kızıbız, aytılgan şayırıbız –Goşayah Biyçebiz olturur.
Basmaga hazırlagan Bilal LaypanDüzenleme : www.AfyonKaracay.com '2006