TOLGURLANI Zeytun
HUTAY
Roman

Üsüne kar tüşüp, anı tübünden çıgalmay, Aslan köp küreşdi. Çıkmasa okuna igi bolur edi –olsagat suvuk ayaz betin küydürdü. Kolların koyununa sugup, cılıtırga umut etdi da, ton tüymelerin teşalmadı –barmakları, sıgın kibik karalıp, katıp, cuk sezmeydile. Ayakları bar mıdıla, cok mudula. Algaraklada açıy edile, endi va tomurovladan başhalıkları cokdu.

Kimni esinde bar edi, Ebize'den beri –tuvgan, caşagan eline col alay kıyın bollukdu dep?

Anı nögerleri, Kalmuk ulu Betal'nı başçılıgı bla Dagıstan'ñga barıp, andan Kabartı'ga colnu saylagan edile. «Aslan a Tiblis'den Düger'ge neda Malkar'ga öterge kerekdi», – dedi Kalmuk ulu.

Aslan Ebize'ge Dıhtan Tau'nu Avuş'u bla tigelegen edi. Ol zaman cılnı igi kezüvü edi: kar caumagan, hava cılı. Anı üçün mü ullu köllü boldu –artha da ol col bla kaytırga taukellendi. Kara kışda avuş türlenñgen bolur, kar, buz da basıp dep arsarlanmay.

Taunu Ebize'ge aylanñgan beti bla avuşha deri Aslan kıynalmay örledi. Örledi da, bılayı avuşdu derça cer körmedi da, añgılayalmadı: kar taunu batıvun, çukuün* da, taşın, colun da birge koşup, sıydamlap. Keñg, ak duniyada Aslan igi kesek süyeldi. Enişge tigelegen avuş ıznı tabarga kerek edi. Tabalmadı. Ne türlü ese da, avuş colga uşathan, tap, işekli bolgan cerni saylap, enişge tebiredi. Aslan aldanmagan edi: cañgı kar teren ese da, anı tınç cırıp, kelip turdu. Künnü közü açıla, dagıda kara bulutlaga çulgana, bugumuç oynagança ete, talay zaman da ozdu. Hava da suvukdan-suvuk bola… Aslan andan korkmay edi. Taulanı halın bilgen adam cañgı caugan kar kozgalır, cel ursa, kötürülür dep korka edi. Bu cerlede ayazga ışanırga caramaydı. Taşla artında cuklapturup, elgenip uyanñgança, ol ne hıysapdan mıçımay kozup, çamlanñganın bilmezse.

Az mı, köp mü zaman ozdu, hava suvuk bolup kalıp, kar alaşada keñgden-keñg cayıla, enişge-enişge süzülgeni Aslan'nı sagaytdı, aşıkdırgan da etdi. Tau ayaz andan da bek aşıkdı. Karap-karagınçı tiyre karalıp, sızgırıp, gürüldedi. Tau betni calap bargan ayaz boranñga aylandı. Aslan cuk körmey edi. Körmese da, abına-koba, cürüşün tohtatmadı. «Ne da bolsun, enişge, enişge, açık cerden kutulup, agaç etegine cetse, sora etallıgın ayamasın…»

Ol oyum esine kelir-kelmez, boran bütün burdumlanıp, Aslan'nı kadau taşha abındırdı. Küreşe, karnı kalın «cuvurganından» azatlanıp, kuymuçundan çökdü. Çökgen halında uçup barıp turdu. Sora, çana cıyaklaça bolup kalgan ayakların taşha tirep, tohtadı. Cıgıla-koba, dagıda igi kesek col koratdı. Koratdı mı, ogese alaymı sundu – cañgıdan cıgılıp, kar, taş katış enişge tolanlandı. Kalayda, kalay bla tohtaganına Aslan bilâlmadı.

Esi kaytıp cayıkganda, tiyre şoş edi. Boran tohtap, kün da ariuv tiyip. Kar kümüşlenip, sıydamlanıp, cıltıray. Anda-mında ösgen terekleden ese alga alanı avanaların körüp, Aslan kuvandı. Sora olsagat artişge tirelip turganın da añgıladı. «Nasıbım da bar edi, –dedi içinden, –bu koturçuk bolmasa, kaysı tikden ketip, kar tübünde tunçugur edim».

Aslan, kıynalıp atlay, tau betni agaç ösgen cerine cetdi. Homuhlukga horlatmasa, endi korku cokdu. Ne deseñg da, agaçnı ışık ceri köpdü, terekle cılıuların berip, col nögerlik eterikdile. Tuvgan cerini, Ata curtunu terekleri… Alay endi mında, kara kışnı suvugu öçülüp, şoşluk biylik etedi.

Terekle adamla kibikdile dep keldi Aslan'nı esine, biyik naratha cayagı bla kısılıp, cılına. Bir-birleri –pelivanla, başhaları – ızlaça, subay, akbelle. Üslerinde cemişleri-kögetleri bla süyelgenle: tukuzgüle*, türtüle, ülökula*. Ayaz urganlay neda kanatlıla konup elgendirgenleri sayın incileri bla karga kızıl közçükle tüşüre da, dagıda simsirey.

Terekden terekge ötüp, soluy, karıu ala, Aslan barıp turdu. Kün batıp, karañgı cayılgınçı açık cerge çıgar umut bla. Andan arı, hazna mıdı, col tınçırakdı, elinden otunñga kelip kalsala da, kim biledi. Kadar eteme degenñge madar az mıdı! Bütünda Aslança adamga, kıyınlıklanı jıgarga üyrenmey mi kalgandı! Ol –Malkar Polk'nu* Komandiri. Endi mında cunçup, partiya buyürgan borçun tolturalmay, ayıplı bolmaga edi ansı. Ayıp nedi, ayıp köz çıgarmaydı, köz çıkgandan ese bek açıtırık tamam etilmegen borçdu…

Aslan, açık cerge çıgıp, ak avlakla bla kele, suv şırıldagan tavuş eşitip, sagaydı. Arıganın-talganın da unutup, suvsaplıgı esine tüşdü. Seyir edi üşüy-kabışa turgan adamnı suv içerge termilgeni. Kar-buz tübünde tunçukmay, şaudan cırçıgın murulda-ganına köllenip, tirilip, can kirdi. Castıklanıp, üsün basıp turgan karnı buruvlap, suvçuk gıyı taşha cayıla edi. Andan enişge sarkıp, kara-kolan sıydam taşçıklanı cuvundura.

Aslan añga kaplanıp igi kesek mıçıdı. Erinleri, sakal tübü bir türlü üyüp kalganların añgılap, başın kötürdü. Suv togugan cerinde kuymuçundan çökdü. Olsagat titirep, sanların kaltırauvuk biyledi. Kathan kayişley bolup kalgan erinleri, burun kıyırı bla havanı açılıgın sezdi. İñgirlik suvuk küç ala bara edi.

Endi solumay bla, cılınıp, es tapmay, colga atlanñgandan hayır cokdu dep, Aslan kesi kesine tırman etdi. Tiyreni sınçılap*, sora barıp, ullu calpak taşnı sayladı. Aşham karañgısı bla birge kelgen suvuk ayaz şoşayganı hıçıuvun köründü da, cukuga horlatdı.

* * *

Aslan, tañg carıgı bla uyanıp, üsün kar bashanına seyirsindi. Taş calpakdı, sora ol kaydan ese da oyulup mu keldi, ogese cel künbatışdan mı urdu? Ne türlü ese da, colga çıgarga kerek edi… Bu ayaklarım-kollarımdıla dep sezmedi. Küç bla, zor bla atlay-tohtay, karnı tereninden kutuldu. Tap, cerni karası, kırdıgı okuna açıldı. Sora, ayakların dagıda biraz süyrep bara, tiyreni közleri alas-bulas köre başladıla da, tohtap kaldı. Kesi kesine iynanmay, közlerin ceñg kıyırı bla sürte, süyelgenley turdu. Ol zamanda eşitgen edi Aslan tuyak tavuşlanı. Ala, kele kelip, tüz da katında öçüldüle.

– Aslan köreme, teyri oldu, –dedi avaz.

– Ol a oldu, beri, kaydan acaşhandı ansı? – dep söleşedi başhası.

– Aslan, sen mise, bu ne işiñgdi? –dedi biyagı avaz.

– Meni tanıgansız, kesigiz kimsiz? Avazıñg Kazak'nı avazına uşaydı.

– Meni va asırı unuthansa, ogese tanımazça türlenip mi kalganma? –dedi Kazak, atından tüşüp. –Nögerim a Cakkay'dı. Konşuñg.

– Unuthan a bir igi etmegen edim, közlerimden tohtagan bolurma ansı.

– Ey, ey, talanñgan, –dedi Kazak, ekige aylanñgan karındaşın kuçaklay. – Añgılayalmay turama, beri kalaylık bla acaşhansa?

– Gürcü'den keleme. Ne da bolsun, elge ceterge boluşuguz, marca.

– Halıñgı caratmayma, alga caşla caşagan cerge cetdireyik, –dedi Kazak.

– Kalayıdı ol, uzak mıdı, cuvuk mudu?

* * *

Kişige ışanmay, Hutay Aslan'nı teşindirip, kulak, kaş başı, kol-ayak dep kaldırmay, kar bla ışıp, sora ot cagaga cuvuklaşdırdı. Castıklık etgen at köpçekge camıçı da koşup, üsün ton bla capdı. Kazak agaç ayak bla cılı şorpa keltirdi. Aslan'nı barmakları agaç ayaknı avurluguna tözmedile, anı uvak kaltıratdıla.

«İş kırtıdı, –dep carsıdı Hutay içinden. –Barmakları uşkok, keroh tutarça tüyüldüle».

Aslan'nı uyalganın añgılap: «Oho, kaygırmaz, eki-üç künden har ne da tap bolur, Allah aytsa», –dedi dagıda Hutay.

– Suvuk aman zatdı, –dedi, ol –meni kesimi da bir-eki kere cunçuthandı. Kıyamada Ebize'den karlı taulanı başı bla beri kelalgan, sen etmezlik cokdu.

Aslan, ışarıp, karamı bla «boş capsarırga küreşesiz» degenni bildirdi.

– Homuhluk etgen bolurma, kereksiz kesime bazınıp… Birövnü homuhlugu miñglege top bolup atılgan zamanda tuvarılganıma carsıyma.

– Tabiygat bla kişi da demleşalmaydı, –dedi Hutay, –enişge karay.

– Turgan cerimi taşı-agaçı öge analık eterikdi dep kimni esinde bar edi? İgi adam bolmam ansı, taula meni açıtmaz edile. – Aslan catıp tururga iymenip, kuyrugundan çökdü. Tonnu üsünden keterdi.

– Tabiygat a, teyri, kişini apçıtmaydı, seni da, bizni da başha zat apçıtadı. Tabiygatnı andan koruvlamasak, tuvgan ceribiz sokur buga eterikni eter bizge. Ullubuzga, gitçebizge da. – Komandirni beti küysüz hal alıp, tobugunda cumdurugunu cikleri agardıla. – Ellilege kıyınlık cetgen künlede Aslan da, Kalmuk ulunu adamları da Tau Artı'na ketgenlerin cañgıdan esine tüşürüp, açıvun içine küçden cıydı. Keterge kerek tüyül edile –baş saklanñgandan ese, el saklansa igidi. Ol zamanda birigip süyelse edile, ellerinde kişini açıtırga bazınır mı edile? – Hutay, Aslan'ñga sagışlı karap, aytırga umut etgenin aytmay koydu.

– Kalmuk ulu Dağıstan'nı çeginden tınç öterça colnu saylap, seni bıllay zaravatlıkga nek kaldırdı? –dedi, sora –Çeçenlile'ni cerlerinden beri öterge nek caramay edi? Teyri, bılayda ol biyagı bir hıylalık ete bolur…

– Colnu kıshasın saylagandan başha sıltau cokdu. Kereksiz guruşhanı unut, –dedi Aslan, açuvlanırga bla kalırga bilmey. – Onbirinçi Asker Terk Başı'na cetip tohtaganlı eki ıyık ozdu, biz a añga ne bla boluşabız? Partizanlanı cıyışdırırga aşıga edik. Ol işni endi bolcalga salırça tüyüldü.

– Ol iş mında ertte başlanñgandı. Birigirge kerek bolganın barıbız da añgılaybız, –dedi Hutay.

– Nença adamıñg bardı, Çegem'ni, Lesken'ni partizanları bla baylamlıgıgız ne haldadı?

– Eştada, özge va tüyül uşaybız da.

– Sora seni cumuşuñgu başlap turasız siz. İgidi… – Aslan, nek ese da tıñgılap kalıp, kollarına sagaydı. Barmakların bügalmaganın Hutay añgıların süymedi. – Partiyaga kirgen mi ediñg, ogese turup mu turasa?

Aslan'nı soruvuna Hutay oñgsunmadı, alay aberi sezdirmey söleşdi:

– Siz barıgız da Tau Artı'na ketgen edigiz, meni partiyaga alıgız dep kimge barlık edim?

Ekisi da tıñgılaşdıla. Mılı kayın otunla, endi kızıp, tiri cana başladıla da, Aslan'nı bla Hutay'nı betleri cañgıdan carıdıla. Caşla cok edile: tışına çıgıp ketgendile. Kayrı, nek, agaç tübüne cayılıp keçine esele, añga üyrençek bolup kalmazla mı?

– Men elge barırga kerekme. Boluşup, arı ceterça etigiz. Partiyanı borçun tolturur üçün Terk Başı'na barmay amal cokdu. – Aslan, kötürülürge tebinip, aşıkganın añgılatdı. Dagıda sabırlandı.

– Partiyada bolmagan partiyanı borçuna caramay mıdı? – dedi Hutay, –sen eterikni men eterme, caşla da etallıkdıla, elge barırga va cararık tüyüldü, duşmannı koluna tüşüp kallıksa.

– Elde terkirek ayaklanırıkma. Kayın atamı üyünde meni kişi izlerik tüyüldü. Elle'ge Vlast’nı* kaytarır üçün busagatlada partiyanı adamları bek kerek edile.

– Aslan, men aythannı et da, mında kal. El'de duşmanıñg köpdü. Kayın atañg da bazınırça adam tüyüldü. Kolu-ayagı kıyauluga hurcununda partiya bergen kagıtı hayır keltirir mi deyse? – Komissar*, zıbır cayakların sılay, sabır söleşdi.

– Kayın atamda köp mıçırık tüyülme. Terk Başı'na aşıkmay caramaz, –dedi Aslan.

* * *

Kayıt'nı üyü Ullu El'ni Çerek cagaga tigeletgen oramındadı, Karındaşı Nuh Efendi caşagan cerden uzak ketmey. Kabak eşiklerinden çıksala, ekisi da bir birlerin körürça.

Biy'ni üyü taşdan kalanñgan, topurakbaş, alaşa mekâmdı. Tögereginde taş hunası cartı oyulup, üsün lıbıta, mursa basıp.

Kazak nöger caşı bla Aslan'nı aşırıp kelgenlerinde, keçe ortası bolgan edi. Kayıt'nı üyüne üçüsü da birden kirmedile: terezeni şoş kagıp, Nuh'nu karındaşın tışına çakırdıla.

– Kimsiz, ne aylanasız keçe belinde, kimge kan caugandı? –Kayıt, calan etine eski tonun kaplap, bosaga üsünde süyeldi.

Partizan Caş karañgıda anı betin körmedi, bir közü, çırak barıp, cıltırap, öçülgenin esledi.

– Sen elgenirça adamla tüyülbüz, korkma. Men Kazak'ma…

– Kazak mı deyse? Anañg bergenni tögerik…

– Sabır et, –Partizan Caş uşkok burunun Kayıt'nı bıgınına tiredi. – Akırın söleş deyme… Üyüñgde tış adam bar mıdı?

– Anı bla ne işiñg bardı? Kaçandan beri ullu söleşip başlagansa?

– Cavap et, bar mıdı, cok mudu? – Kazak uşkok burunu bla Kayıt'nı bıgınına igirek katıldı.

– Cokdu, eterigizni etçigiz…

Kayın atasını aythanın eşitgenley, Aslan, tuvraga çıgıp, kesin tanıtdı.

– Menme, – dedi Aslan, – kıynarma dep turmay edim, başha amal bolmay kelgenme.

– Ugay-ugay, aythanımda unamay ediñg da. Sen –keme, men –kayık esem da, tübüme bir tüşerse demegen mi edim? – Kayıt, anasından cañgı tuvgança bolup, köl keñgdirgenin caşıralmay söleşdi.

– Oho, sen aythan. – Aslan kayın atasın süymey edi, ol da kiyövüm keldi dep kuvanmadı. Eki cıl mından alga elge Kızıl Asker'çile cañgı Vlast’nı keltirgenlerinde, Aslan Kayıt'nı tutdurup, Nalcik'ge şırganın kişi unutmagandı. Kazak'dan korkup, aberi da sezdirmezge küreşdi. Aslan da kayın atasını asırı ospar söleşgenin barmakga çörgemedi. Ne türlü ese da, ol kartdı, kesiñgden tamatanı va közüne tebinirge kerek tüyüldü. cuvuklugu üçün namıs etmey edi Aslan, ellile sen-men dep süyelgende, cuvuk-muvuk degen boş sözledile. Partiya da allay tekotalıknı unamaydı. Partiyanı işine cararık ese va, cuvuklukga da közbau etgenni hatası cokdu. Nedi da, Aslan da tözer, hazna mıdı, eki-üç kün.

* * *

Kayıt, nek ese da tirilip kalıp, örge turdu. Bilegin beline salıp, otounu uzununa barıp, kaytıp, sora tapçan allında tohtadı.

– Ihı, endi umutuñg nedi? – Kayıt'nı kıyau’lu közü birsiden ese keñgirek açılıp, miyalanıp, cıltıradı.

– Nek sorganlıgıñgdı? – dedi Aslan.

– Meni kiyövüm Balçebik (bolşevik) bolganın bilsele, ne aytırıkdıla? Bir aberime cararık zamanıñgda itlik etgen ediñg, endi va arbazımda –tömmek, üy başın teşerik taş.

Aslan çamlanmadı, sabır söleşdi:

– Bir kesek töz, adamlıksız etedi kimni da tömmek, taş da, eki-üç kün çıda.

– Eki künden, kanatla bitip, uçup mu keterikse?

– Bizni kanatlarıbıznı kişi kesmegendi. Allay küç da cokdu.

– Biz dep söleşme mañga, endi «siz», «biz» da, «şiş» da tüyülbüz. Öz başıñgı kaygısın et da, meni cerimde koy. Zaynaf'dan da artıñgı ayır. Tuvduguma Balçebik'ni kızıdı derlerin süymeyme. – Kayıt sol kolunda guloş tayakçıgın cerge-cerge kakdı.

– Bolşevikle'den kaçar adam tüyülse sen. «At çaphanda, maka da ayagın kötüre edi» degenley etme. Bolşevikle'den karındaşıñg Nuh korksun. – Aslan, tapçandan turup, tereze allına bardı da, dagıda kaytıp, olturdu: kart adamnı üsüne süyelip söleşirge süymedi.

– Karaçı añga, dagıda ol ullu söleşedi, – Kayıt közleri, ciltinlege karagan kiştikni közleriça, bir türlü cıltıradıla da, tıñgılaunu iydi. Ne tart-soz bolup küreşedi munu bla? Başına avruv almay, mahtau alsa va Oruslu «eneraldan»*. Allah buyürsa, «calna»* da berirle. Bermey a, izlep aylanñgan fıravunların kollarına tutdursam, ugay mı derikdile? Ol berliklerin aldatmay alalgı edim ansı. Kayıt Aslan'ñga kararga bazınmagança, bir canına burulup, cavrunların eledi, nek ese da terlep kalıp, beti kızganın sezdi. Kim ese da birle andan alga «eneralga» barır da, hapar bildirir dep korkdu. Ertte-keç bolsa da tutulluk adamnı nek bukduradı, Eellile'ge hatası cetgen adamnı cerin tapdırgan suvap okunadı dep, kesi kesine köl etdirdi. Kişilik eterge oñg tabılganına şukurlanıp, tışına çıkdı. Çıgıp bara, Zaynaf'ha colugup, çamlandı:

– Ne atañgı başı kalgandı mında, bu sabiyni da süyrep, ne aylanasa, aytçı bir! Manñga tansık bolub a kelmeyse, teyri! – Kayıt'nı bla Zaynaf'nı aralarında eki-üç cıldan beri suv süzülmey edi. Üy Biyçesi Kermahan kızın, tuvdukçugun da körürge erinden caşırtın bara edi. Aslan'nı üsünden haparnı Zaynaf'ha ol çalındırgandı.

Keramahan caşavu kelgen tişiruv, birsi biyleça, mülk-ırıshı kurap caşamay esele da, çıkgan ceri bla öhtemlene bilgenledendi. Adeti, namısı bla cürüp, kiyinñgeni, söz cürütgeni da añga köre ayıpsızdı.

Erttenli da ol, konşu otoudan çıkmay, şoş çögüp tura edi: er kişileni sözlerine tıñgılarga, katışırga nege kerekdi? Caratmay edi Kermahan erini halın: bir türlü tıñgısız edi Kayıt, allınñgan adamça, cerinde turalmay. Akılı, sabırlıgı mı tıyıp kallıkdı, kanı kartıkga sıyınmagan kişini dep, korkup, kızına da andan aşıkgandı. Ayt, añgılat Aslan'ñga, ışanmasın atañga, ketsin bir canına dep. Kiyövüne alay aytırga kesi bazınmay.

Aslan, kızçıgın tobuguna olturtup, tıñgılaganlay turdu. Karamı bla Zaynaf'nı tansıklay. Tişiruv a cauluk kanatın közlerinden ayıralmay, sıtıla da tohtay. Nek cilâganını sıltavun kesi da şart bilalmay edi: el bagası kişi oñgsuz, madarsız bolup olturganı mı incilte edi, ogese atasını hatası ceter dep mi korkadı?

– Ne cilâu etese, ertte-keçden, öllük tüyülme mi, korkma, –dedi Aslan ahırında.

Zaynaf, cüreksinip, bütün bek buşuv-buşman boldu.

– Tın deyme.

Zaynaf, şoşayıp kalıp, kayrı kararga bilmey, cauluk kanatını çaçakları bla cubana mıçıdı. Sagışlı edi tişiruv. Elni «Kazakla» biylep turganlay, kızçıgını atası beri kelgenine oñgsunmay edi, anı sıltavun da añgılamay edi. Asırı ceñgillik etmegen midi Aslan, kazık başına karga konñganlay tüyülmüdü işi, andan ese Hutay'nı adamlarına koşulup mıçısa kerek edi. Hutay da anı beri, ot içine kir dep, kalay ciberip koydu? Aslan aşıgışlı boldu ese da, Hutay sabır akıllı, tergeüvlü adam… Endi va Zaynaf ne hadaga etsin, kayrı çapsın, kimden boluşluk izlesin?..

– Ot içine kirip kelip, meni eşigimi nek capdıñg? – edi tişiruv, otouda şoşluknu buzup. Aslan kızçıgın Zaynaf'nı tobuklarına sak olturtup, kollarına ayıp etgença karadı.

– Otdan-örtenden korkgan borçun tolturalmaydı, –dedi sora, –canın koluna alıp aylanñgan tınçdı: esiñgde bolsun –can berilmey, can alınmaydı.

– İynan, kişi, sen, aşıgıp, canıñgı urhoduk etgenlikge, duşmannı başından bir tük okuna tüşerik tüyüldü, –dedi Zaynaf, cañgıdan cilâmsırap.

– Cahil söleşese, –Aslan, sözün bölüp, sagışlı bet aldı. – Duşmandan korkmay bla, anı sansız etgeniñgi da körgüzte bilirge kerekse. Munu bir ışanñgan zatı bolmasa, kelmez edi derle da, ellile köllenirle.

– Ellile, asırı korkgandan, kısılıp caşaydıla. Tutup, bügün ilişanñga salsala da, kişi kıñgk etallık tüyüldü. Colnu tanıysa –kayıt ızıñga, Hutay'nı adamları bolganlay bolursa sen da. Coyma kesiñgi.

– Men eter iş tüyüldü ol, köp hapar aytıp turma. Ölsem da, eli üçün, halkı üçün coyuldu derle.

– Sen busagatda kızıñgı, meni da kaygısın etip söleşmeyse, «Balçebik'ça» söleşese, – dedi Zaynaf, nek ese da surlanıp.

– Ugay, Bolşevik'ça söleşmeyme, adamça söleşeme, aytdırmay koymay eseñg a – tauluça. Çıçhan bol da, başıñgı bukdurur teşik izle deyse sen, –dep, Aslan üy biyçesine ırazı bolmaganın bildirdi.

Zaynaf, tıñgılaunu iyip, közlerin kurgaksıtdı. Açuvlanıp kalama dep korkup, kızçıgın koyununa kısdı. «Carlı balaçık, –dedi içinden, –atasın tanımay bla körmey ösgen. Endi va bosagabıznı andan da aman palah marap turadı».

Tişiruv, bir türlü şoşayıp, mudahlanıp, Aslan'ñga karadı. Kadarıbız alay bolur edi, Allah mañgılayıñga cazgandan azatlanır oñg cokdu dep keldi esine.

– Aşıñg-suvuñg cete midi, kıynalmay keçinala mısız? –dedi Aslan, uşaknı başha canına burup, üy biyçesini mudahlıgın çaçar muratda. – Kurta va, harip, sau mudu?

Zaynaf, elgenñgen etgença, başın hını kötürdü. Sora bilinir-bilinmez ışardı: seyirdi bu kişi, endi it midi munu kaygısı?

– Saudu.

– Kart bolgan bolur…

– Bilâmuk bla keçindireme.

Ekisi da tıñgılaşdıla. Zaynaf'nı anası, Kart Kermahan arbazda kim bla ese da söleşgenin eşitip, sagaydıla.

– Oho, turma, bar, –dedi Aslan, –anañg bla söleşgen beri kirip kelmesin…

* * *

Kayıt Ak Askerçile'ni tamata apçarlarını (asker) otovunda köpden beri oltura edi. Kirgen-çıkganla oñg bermey edile İvan Petroviç bla caşırtın uşak eterge. Adamla eşite turganlay, kiyövün satarça teli va ol da tüyüldü. Elni au’zuna tüşerin karındaşı Nuh Efendi da unamaz. Caşau kaysı canına avarı da belgisizdi. Sora Kayıt, biy adamı, meşhutha kire ese, nek kirgenin, andan añga ne çıgarın da bilirge süedi. Kereksizge coykullanıp, aldanıp kalmay, hakın alırga tiyişlidi. Hutay üçün allay bir ahça berirge aythan İvan Petroviç erinñgen mi eterikdi? Aslan andan mı aman kişidi, ugay teyri, Kayıt'nı kiyövü Malkar «bolkuna»* komandir bolup okuna turgandı. Atı Beş da Tau El'de aytılıp. Oynagan mı etesiz?..

Ahırında, kirgen-çıkganla azaygandan sora, İvan Petroviç Kayıt'ha soruvlu karadı: ne cürüyse, mında olturuvçu nek bolgansa degenni añgılatıp. Süymey edi Kayıt'nı Ak Apçar, ışanırça adamga sanalmay edi –karındaşı Nuh Efendi'ge bir zatı da uşamay edi. Alay ket, çık mından dep da aytmadı: suhulanıp, tıñgısız olturganına köre, aberi bildirirge izley bolur: mındagıla kesleri aytuvçulay, cukaerin adam hıylaçı boladı. Kayıtdan cukaerin, cütüburun kişini taphan kıyın edi.

Apçarnı allında olturup söleşirge tiyişli bolmaz degen oyumu bla Aslan'nı kayın atası örge turdu. Oñg kolun eski kaptal tübü bla beline salıp, algarak iyildi. Sözün, biy adamıça, tap başlarga kerek edi. Kesin eniş etmey, cürek korkuvun çırtda sezdirmey. Nek bolganın bilmey edi, alay cüregini tıpırdaganın tıyalmay edi. Oñg kolun bukdurganlıkga, sol kolu, can ala turmay ese, asırı silkinñgenden tıyılmay edi.

– Ayt cumuşuñgu, meni da, kesiñgi da kıynama, –dedi apçar.

– Sannı kiyim omaklay ese, cannı şyohluk omaklaydı, –

Kayıt'nı tin-teri basdı, bolsada tiyişli sözle taphanına öhtemlendi. – Başha cumuşum cokdu –sañga ol şyohlugumu bildireyim dep kelgenme.

– Tıñgılayma, ayt.

– Eçki ber da, eçki al deydile bizde. Makırlıgı va artıgı. – Kesin biyge sanagan kişini tobuk tüpleri kaltıradıla, –eçki degenligime, eçkini da eçki biledi, –dep koşdu dagıda, kesi kesine ırazı bolganın caşırmay. Alay İvan Petroviç da ırazı bolup, sekirip, turup, alına kelse süe edi ol. Apçar cerinden tepmedi, betinde bir ilişanı tepdi dep da bilinmedi. Kayıt, cañgıdan cunçup, tıñgıladı:

«Eşekni eti haram, kıyını halal», –deydile bıla». – Ak Apçar Kayıt'nı sözlerine sansız tıñgılaganına sokurandı.

– Eçkiñg caragan mal ese, biz sañga anı orununa at okuna berirbiz, – dedi.

– Allah ırazı bolsun sañga. İgini nesi da igi, –dep kuvandı Kayıt.

– Aytırıgıñgı ayt, jomak tüyül ese bu, –dedi Ak Apçar.

– Sizni duşmanıgız –korkuvlu «Balçebik» Aslanla'nı Aslan keçe ortasında kelip, meni üyümde bukgandı. Mından eki cılga cuvuk Malkar Polknu Komandiri.

Bilmey turganlay, Aslan kirip kelip, urup koyarıkça, beti ketip, apçar sekirip örge turdu. Közleri alınñgan adamnı közlerine uşap, süyelgenley igi kesek mıçıdı, sora cerine olturdu. Otouda şoşluk tohtadı. Ekisi da tilkaula bolup, köp mü, az mı turdula – İvan Petroviç mañgılay tübünden Kayıt'ha avur karadı.

– Bolşevik Aslan seni kiyövüñg tüyül müdü?

– Boluvçu edi kiyövüm, duşmanıma sanagan kiyövüm, –dedi Kayıt.

İvan Petroviç, başın şoş çaykap, erinlerin katı kısdı.

Seyirsinñgenin caşırmadı. Ne zatha seyirsinñgen edi Ak Apçar, ahlu ahlusun sathanñga mı, ogese Aslan kollarına alay baytamal tüşüp kalganına mı?

* * *

Aman hapar, cüz bolup, elni oramları bla örge-enişge cortup, üyleni eşiklerin, terezelerin da kakdı-sokdu etdi. Adamla, caşkart da elgenip, titirep, tışına çıkdıla da, kayrı çabarların, ne eterlerin bilalmay, arbazlarında simsiredile.

Aslan'nı, anı ahluların, kesin da elde tanımagan kişi cokdu. Aslan'nı süygenle, anı kerti adamga sanaganla, kölkaldı etgenle da elde az tüyüldüle. Alay Malkar Polknu Komandiri – ötgürleni ötgürü, kayın atasını üyüne kelgenley tutuldu dep eşitgenle – barısı da tışında edile. Kim körgendi allay seyirlikni –ahlu ahlusun satıp? Taulula caşagan cerde ömürde ol türlü kir iş bolmagandı.

– Kayıt barıp, til etgendi deydile, kerti midi, eşitgen mise? – Ullaygan ak tonlu kişi, aşıgışlı atlay, oramnı bir canından ekinçisine söleşedi.

– Alay aytadıla, –dedi.

– Allah, Allah, ne künlege cetdik biz carlıla, –dedi tişiruv avaz.

– Biyleni hıylalıklarıdı ol…

– Kayıt biy tüyüldü, aytdırmay koymay eseñg.

Karap-karagınçı ellile, andan-mından çıgıp, birge koşula, köpden-köp bola, mecgit tiyresine, kulluk üynü arbazın tık-tıkma tolturdula.

Uşkoklu askerçile da, şıncırlanıp, kulluk üynü bosagasına ellileni cuvuk kelirge koymay, sagayıp.

Sora bir azdan, beri, bu tiyrelege aşık-buşuk kiyinip kelgenle: tişiruv, er kişisi da sabırlandıla da, cerge camıçı cayılganlay, şoşluk bavurlandı. Aslan'nı kayda tuthanların, busagatda ol ne bolup turganın kişi bilmey edi. Sau mudu, şau mudu, bu amanla coyup, bir cerde kömüp koyarga da ugay demezle.

Kulluk üynü tiyresine basınñganla bla Zaynaf da, anası Kermahan da süyeledile.

Kayıt'nı üy biyçesi, katañgı, arık tişiruv, morlanñgan sabır beti, kansız erinleri bir birlerine katı kısılıp. Kızı, Zaynaf, közlerine mılı au’ çabıp, kişini budu, oldu dep tanıyalmay edi. Arlakda, cıyılganlaga koşulmay, Kayıt. Birle katına kelip, capsarır söz aytsala kerek edi. Ol anı saklay edi, anı izley edi: «Ne türlü ese da, Aslan kiyövüdü, carsıy kelgen esele, Kayıtdan izgiltin bolup, nek şoşaygandıla? Kaşların tüyüp da boş karaydıla. Körmegendile, eşitmegendile Kayıt'nı apçar bla haparlaşhanın. Aman adamla, guruşhagız, geboh bolup, başıgızga tierikle».

– E kız, kiyövügüzge sanamay esegiz da, konak tüyül mü edi, alay kalay etip koyduguz? – dedi süyelgen tişiruvladan biri, Kermahannı kagıp.

– Aytmagız bir da, eki da, küreşir üçün kalmagan edik, ne eterin bilmegen kesi tersdi, – Kermahan alayda süyelgen ahlularından patıva izlep söleşdi.

Sende terslik bardı dep eşitmegenbiz. Kathan çabır kibik, alayda süyelgen itlikden çıkmay caşay keldi ansı. – Aksakal Kart tayagın Kayıt taba çüyeltdi.

– Ol anı işidi, –dedi dagıda kaysıese da, Kermahan bla anı erine közüv karap.

Andan-mından söleşip, kıçırışıp, mecgit tiyresi bla arbaz gürüldep başlarga Aslan'nı tışına çıgardıla da, camavat şum-şumalak boldu. Er kişile, kart, caş da, caşagan tişiruvla –barısı da birden cesirge karap. «Künüm kurugan, munu üşügen kolların nek baylagandıla. Kaçar karıvu mu bardı?» –dedi kaysı tişiruv ese da. Zaynaf kızçıgın, koyununa alıp, öşününe katı kısdı. Kayıt, üy biyçesi bla kızını tuvralarından taşa cerge ketip, baş töben boldu: cıyılganlanı közlerine karap süyelirge bazınmadı.

– Camavat, –dep söleşdi Aslan, –bir adam miñg adam tüyüldü. Birni horlaganla miñgni horlayalmaydıla. Sizge boluşlukga Kızıl Asker'çile kele turadıla. Cunçumagız, hayt degiz. Halk bolganıgıznı unutmagız.

Aslan'nı andan arı söleşirge koymadıla, çınlı ak, askerçi anı inbaşına katılıp, alga atla degenni bildirdi. Tört uşkoklu askerçi eki canına tohtap, at arbaga aşırdıla. Sora, Kundur beşinçi bolup, tört da askerçi atlarına mindile.

At arba cerinden tebip, colga burulur-burulmaz camavatha can kirip, anı taba tebindi. Olsagat şıncır bolup süyelgen askerçile da, uşkok süñgülerin alga müyüzlendirip, cıyılganlaga kayırıldıla.

– Koyuguz, guzaba etmegiz, –dep söleşdi Aslan. – Birlerigizni açıtırla. Oñgu bolmasa, kuş da uçmaydı. Köpge tözgensiz, endi azga tözügüz.

Andan arı cesir ne aythanın camavat eşitmedi: arba asırı terk uzayıp bara edi.

Camavat bla birge Zaynaf arbanı ızından igi kesekni barıp turdu, közünden cilâmuk çıgarmay, içi taralganın sezdirmezge küreşip. Artdarak, ellile tohtaganlarında va, alga ıçhındı da, kızçıgın col canında koyup, cañgızlay kesi çapdı. Camavatdan uyalıp, artha tartınmay çaphanına kesi kesine seyir da etdi. Da nek uyalırga kerek edi ol: Aslan'nı, barmak kibik, cañgız sabiyini atasın, toyga mı alıp bara edile?!! Közkörmez cerge aşırırga alıp bara edile… Ayıp mıdı sora Zaynaf'nı kuvulup barganı, kişisini karamına termilip, başha zat kerek tüyüldü, duniya mülkü da kerek tüyüldü –busagatda anı karamı kerek edi, cañgız bir karamı.

– Beri bir kara, üyüñge ot tüşmegen ese, –dep kıçırdı Zaynaf adırgısından. Alay Aslan anı eşitirça tüyül edi.

Zaynaf, kızçıgını atası kayıtıp kellikça, ketip kalırga ırıslap, közü kıymay, kaphak başında süyelgenley turdu. Izına kayıtıp da ne eterikdi: atasını arbazına kirallık tüyüldü. Öz üyünü da ot cagası öçüldü. Keç, ertte bolsa da, Aslan kaytır, duniya bılay turmaz dep caşay edi. Ol umutu anı canñgan otunladan ese bek cılıta edi. Endi ot cagasına cavun da, kar da cau’dula. Umutsuz kalgan tişiruv –kanatı üzülgen kögürçünley, tıgırıklaga kısılıp caşar, köknü biyikligine termilip.

Zaynaf, keterge köllenip, ketalgan da etmey, kaphakdan enişgerek tüşdü. Sora, biyagı küyüne horlatıp, sagışlı tohtadı. Busagatda es burgan edi ol tiyreni karı erip, anda-mında kırdık caşillenip başlaganına. Havanı cılıvu hıçıvun körünüp, kesi kesine köl etdirdi. «Allah aythanlay bolurbuz», – dedi tişiruv, kanatlılanı tiriliklerine seyirsinip. Ala nek ese da köp edile, köknü sıyırıp, uçuşup, kuvuşup, cerde, kırdıgı kögergen talaçıklaga bla taşlaga konup. Kızgıl dördenlile, kolan kanatlıla, bir türsünlü juğurla.

Zaynaf, kaphakdan tüşe kelip, ıncır-mıncır etgen, sınsıgan tavuş eşitdi da, tohtaşdı. Tiyreni cokladı. Kalpaklı ullu taşha endi es burup, anı katına bardı. Sarı gajay maskeçikni kördü da, tülkü sunup, seyirsindi, alay mıçımay taş tübünden çıgıp, aldanma degença, tişiruvga calınçak karadı.

Tülküge uşagan sarı gajayçık arık edi, iegilerin sanarça. Cütücuh, karın tübünde, kara oymaklaça, tizilişgen emçekleri bla.

– Kesiñg mi acaşhansa sen beri, ogese ieñg arbazından mı kıstagandı, cazık? – Zaynaf'nı avazı şoşdu, cumuşakdı. Sarı itçik, tişiruvga añgılau’lu karap, kuyrugun kımıldatdı. Eşitilir-eşitilmez sınsıdı.

– Adamladan mı tarıgasa, aşıñgı-suvuñgu kimge sıyırthansa?

Talgır küçük da arık edi, kiştik baladan hazna tüyüldü. Kuyrukçugun but arasına kısıp, artha kaçıp ketip, dagıda kayıtdı. Zaynaf, enişge iyilip, talgırçıknı koyununa aldı.

– Tük kibik, ne ceñgilse. Anañg toyduralmay mıdı seni?

Küçük, tınçayıp kalıp, tişiruvnu kol cılıvu hıçıvun körünñgenin bildirdi.

– Üyge alıp ketsem, anañg cilâr, hayran bolup, tüzge-tauga keter, –dedi tişiruv, talgırçıknı öşününe kısıp.

Sora, nege ese da taukellenip, coluna atlandı. Tülküge uşagan gajayçık da –ızından. Añga kuvanıp, tişiruv küçüknü öşününe katırak kısıp, cauluk kanatı bla üsün capdı. Olsagat anı karuvsuzlugun, arıklıgın da cañgıdan sezdi da, kölü takırlanıp, baralmay tohtadı. Karamı bla çöger cer izledi.

Küçükçüknü cüregi asırı kıstau urganına carsıp, anı başın sılay, şıbırdadı:

– Korkma, cazık, korkma. Tüz tüzelir, kıñgır üzülür.

Zaynaf, alay aytıp, cañgıdan sagışlandı, tiyrege sagaydı. Kimni capsara edi tişiruv? Kesi kesin mi, ogese küçüknü mü? Anı bilalmadı. Ol sözleni cılı ayazçık alıp mı keldi, neda Çerek'ni ejivün eşitip mi koydu – añgılayalmadı. Tiyre şoşayıp, kalkuv ete, dagıda seskenip, mudah makamın uçura, örge-enişge çapdıra tura edi…

* * *

Atlını kıstau kelgenin Kazak caratmay, dorbunñga kirip, Hutay'nı uyatdı. Ol, eki-üç kün aylanıp, Çegem tarında partizan kavumla bla kelişip, tañg alasında kaythan edi.

– Kaydan bildiñg anı kuvgunñga kelgenin bla kalganın? – Hutay, üsünde camıçını bir canına hını türtüp, ışım bauların tartdırdı.

– Allay zatlanı bilmezça tüyülbüz: aman hapar cüyrük boladı, – dedi Kazak.

– Anı va kerti aytasa. – Hutay, sagışlı bet alıp, tıñgılaunu iydi. Uzak coldan azıp-arıp kaythanı karamında biline edi. Zamansız ak ura başlagan sakalı cetip, köz tüplerine au’ tüşüp.

– Barıgız, kelgen kim ese da, coklagız, –dep, komissar kiyimlerine uzaldı, sora mıçımay tışına çıkdı da, olsagat kelgenñge söleşdi.

– Aha, Manaf, ne hapar, atıñgı boşha terletgen bolmazsa?

Manaf cıyırma bla onñga cuvuklaşhan orta ösümlü caş, Kızay'nı üçge aylanñgan karındaşıdı, kamiçisin Kazak'ga uzatıp, Hutay'ga cuvuklaşdı.

– İgi hapar keltirmegenme…

– Oho, ayt, busagatda igi haparnı ayakları cokdula.

– Aslan'nı alıp ketgendile, –dedi Manaf, terslik kesinde bolgança, Hutay'ga tuvra karayalmay.

– Bara barganlay kollarına tüşüp kalgandı sora.. iy, alay mıdı? – komissar, kimge ese da, nege ese da çamlanıp, hını söleşdi.

– Kayın atası cesirlendirgendi deydile.

– Bolur, bolur… bolmaz deme, – Hutay, betinden kanı kaçıp, hurcunbaşında cumduruk cikleri da agarıp söleşdi. Dorbun allından bir canırak ketip tohtaşdı. – Duşman duşmanlıgın eter, alay ahlu ahlusuna kol kötürgeni seyirdi, –dedi içinden. Ol anı añgılayalmay edi. Ullu halklanı işleri başhadı. Bir birlerin tanır oñgları bolmay caşaganla köpdüle. Tanımaganıñga sırsızlık etip da koyarsa. Az sanlı halklaga ne cetmeydi, bütünda bir ellilege, bir şaudandan, bir çerekden suv alganlaga? Ellini ellisine biçak biletgen ne zatdı? Mülk, ırıshı, zarlık, ogese biröv adam, başhası va börü bolup mu tuvadı? Uruşnu-tüyüşnü sıltavu ırıshı ese, bütün anı teñg et, teñgsizlikni kurut, tamblaga va ne madar? Tambla dagıda biröv bay bolur, başhası –carlı. Sora Hutay'nı kıyını zıraf mıdı, boşuna mı küreşedi, kesi kesin aldap?

Komissarnı sagışın Paşa elgendirdi. Çotay da keldi.

– Ne onou, ne etebiz? – dedi Paşa.

– Arba uzaygan bolur, alay ceterge kerekbiz, –dedi Hutay.

– Ne hazna cetalayık, –Paşa neden da tüñgülgen adamça söleşdi.

– Ala tüp col bla barlıkdıla, biz a baş col bla barayık. Baş col bla barganñga kanatla bitedile, –dedi komissar, kalın kara kaşların kötürüp.Ullu elden enişge eki col barganın busagatda bile turgança köllendi. Kuvanñganın da caşırmadı. Tüp col keñgdi, ögüz, eşek arbala erkin sıyınıp cürügen. Saudügerçile aş-azık, hapçuk, üy kerekle taşıgan coldu ol. Elge duşman kireme dese da, anı bla keledi. Baş col a Çerek'ni oñg canında biyik tau kabırgalanı belleri bla ızlanñgandı. Kaçan, ne zamanda –kalübaladan beri. Anı bla cürügen köknü kıyırı bla, neda teyri kılıçha minip cürügen kibik edi da, köple bazınmagandıla. Ol uvçulanı collarıdı. Urlap, ata-anasına kelin keltirgenleni colları. Kuvup, ızlarından kişi cetmezça.

– Enişgeden karaganla biyikdegileni körüp koyadıla. Ol col bla barsak, bizni ilişanñga alırla, – dedi Paşa, kesi kesine söleşgença, şoş avaz bla.

– Biz barıbız da ilişandabız. Andan kişi kaçalmaydı, – Hutay caşlanı kaysına ese da kolu bla atın körgüztüp, ier salıgız degenni bildirdi. – Ok da, acal da birça terkdile. Cete esele, biyikde cetsinle. Ol har er kişini kadarıdı.

– Paşa, homuhlukga horlatma, Hutay tüz aytadı. – Çotay, atın adej alıp kelip, men hazırma degença etdi. Ekisini katında bütünda ösümlü, mazallı köründü.

– Boş aşıgasız, ne biyikde coyulsagız da, kanıgız anda tohtamaz, cerge sarkır. – Paşa alay nek aythanın tıñgılaunu iyip süyelgen caşladan kişi añgılamadı. Hutay, sagışlanıp turup, söleşdi:

– Töşeginde ölgen artık ıspaslı bolmaydı: anı kanı da kökge siymeydi, –dedi da, sora: – Çotay, Kazak, Paşa, minigiz atlarıgızga, –dep buyruk etdi.

* * *

Atlıla tizilişip, kuvuşup barganların tübünden karaganla körüp turdula. Boz bulutlanı cırıp, hurttak etip. Aldagı –Hutay. Elgenip, bir birden ayırılgan bulut «börkle», «caulukla» atını calkasına konup, başlık kanatıça, ızından sozulup.

Atlanı tuyakları taşlanı zıñgırdathanları, ot çakdırganları enişge, terenñge –suv cagaga sarkıp, anda Çerek'ni şuvuldaganına koşuladıla.

Anda, tübünde, bargan arbanı tıhırdaganın tunçukdurup.

Tüp col bla barganla, başındagılaga endi sagayıp, örge karaşıp, cürüşlerin seleytdile.

– Kimdile bıla, kaydan çıkgan atlıladıla? – dedi askerçileden biri, Kundur'ga soruvlu karap.

Kundur'dan ese Aslan terk bolup cuvapladı:

– Hutay'dı ol, Hutay'nı adamları.

– Hutay'dı mı?! – Kundur uşkogun tartırga karmaşdı, alay tartmadı. Askerçilege da koymadı.

– Sabır etigiz, bizden ol oñgludu, kereksiz kozutmagız, –dedi.

Alay kaysısı ese da, kesin korkuvga horlatıp, uşkogun tartdı. Anı tavuşu, hampuklanıp, suvnu başı bla cayılıp kelip, taunu kabırgasında tunçukdu.

– Ne künübüzge karaybız, ala etalmagannı biz eteyik da, Aslan'nı kutultayık, –dedi Kazak, duşmannı ogu kayda ese da enişgede su’uganın añgılap.

– Ugay, bolluk iş tüyüldü ol. Canlarına korksala, Aslan'nı urup koyarıkdıla. Barsınla. Marar ceribizge ceteyik. –Hutay karamın enişgeden burmay söleşdi. Anda, enişgede, at arba alay gitçe körünñgenine da seyirsindi.

– Beşik midi ol, ogese arba mıdı? Atla da gıluv çıçhanla kibik.

Mañga mı körünedile alay, caşla, siz ne aytasız? – dedi Hutay.

– Neçik? – dedi Çotay.

– Ol askerçile bıstır gincile kibik nek körünedile deyme?

– Tüz körünedile, alaydıla.

– İgidi sora. – Hutay, andan arı cuk aytmay, caşlanı aşıkdırdı. Olsagat, celge da can kirip, atlanı calkaların şuvuldatdı, uşkok bırgılaga tıgılıp sızgırdı. «İgidi», – dedi dagıda içinden Hutay, nege ese da hoşlanıp, kuvanırıgı kelip. Kuşla bla teñg uçup barganlarına mı kuvanadı, ogese anda, enişgede, duşman alay amalsız körünñgeni mi köllendirdi?! Biyikde caşaganla homuhluk eterik tüyüldüle. Kişiden korkmay barırla, tau belleni biylep. Korkurukla duşmanladıla. Ertte, keç bolsa da, bıstır gincilege uşap da kalırla…

* * *

Nalcan, keçe belinde uyanıp, közüne kalkıu kirmey cata edi. Anı cüregine kaygı salgan, sagışlandırgan Hutay'nı üsünden körgen tüşleri edile. Ayhay, eki da tüş. Ekisinde da cüreksinip, elgenip-elgenip uyanñganına bütünda bek ırıslay edi.

«Ne eteyim da, Allah igige buyürsun», – dep, kız köz tüplerin sürtdü. Sora dagıda sagışı uzakga alıp ketdi.

Hutay, kaydan ese da kelip, Nalcan'lanı taş hunalarına tayanıp, arbazga karadı.

– Nalcan, kaydasa, nek körünmey kalgansa? – dedi komissarnı avazı uzakdan, ol teren uruda söleşgença eşitildi.

– Toba, iynan, men seni kün sayın collada köreme, tau colla bla cürügeniñgi da bileme, – dedi kız.

– Busagatda va kaydasa?

– Allıñgda süyelip turama.

– Men seni nek körmeyme? Avazıñgı eşiteme, kesiñgi va köralmayma, – dedi Hutay.

– Ol degeniñg? Senden cütüköz cokdu Beş da Tau El'de, nek korkutasa meni?

– Avazıñgı eşiteme, kesiñgi va körmeyme. Ayak tüpde çöp sınñganın, çerekde taş töñgeregenin eşiteme, aberi va körmeyme, özenni tumanı köz baylau bolgandı.

– Oho, carsıma, tuman çaçılır.

Ekisi da igi kesek zamannı tıñgılaşdıla.

– Atıñg kaydadı, cayau cürüuçü nek bolgansa? – dedi sora Nalcan.

Hutay, mudah ışarıp, bir canına karadı.

– Atha minñgen atdan tüşgen da etedi. – Komissar, andan arı cuk aytmay, sözün tunçukdurup, burulup ketdi.

Kayrı ketip barasa, meni koyup? – dep söleşdi Nalcan.

Hutay ızına karadı, alay cuk aytmadı. Aythan ese da, kız eşitmedi: uyanıp kalıp, tüşün amanñga, igige coralarga bla kalırga bilmey, Allah'nı esgere, şoşaydı.

Busagatda ol catıp tura edi. Kalın kara çaçı ak castıkga cayılıp. Otounu cañgız terezesinden muthuz carık ura başlagandı. Tururga kerekdi, üy-arbaz cumuşlagakararga. Bolalmadı, cüregin sıyırgan carsıuu kımıldarga koymadı.

Tış otouda ayak tavuşla eşitip, atası bolganın añgıladı. Kirip kelir dep korkup, cu’rganın tamak tübüne deri tartdı, çaçın da cıydı. Alay atası kızını otouuna kirmeuçüdü. Dagıda sak anası cilâmaz deydile – uyalırga kim süedi? Atasın-anasın uyaltırga, ahluların cerge karatırga çırtda süymeydi. Nalcan andan ese ölse igidi. Ne medet, süymeklik nohtaga üyrenmegen atdı. Nege da bardı madar, amal – süymeklikge cokdu. Carsıuu, kuvançı da birça auur bolgan süymeklik, kaydan kelip Allah'nı salamı bolduñg sen Nalcan'ñga? Carlı Nalcan'ñga…

* * *

Kız, kiyinip, tizginin cıydı da, tış otouga çıkdı. Atası Cabrail gön çarıkların iylegen sıltau bla ot caga başında çögüp tura edi. Mudah edi ol, sagışlı.

Nalcan da nek ese da sagayıp, atasını halın caratmay, tışına aşıkdı.

– Kızı, alay mıçıçı, – dep söleşdi Cabrail. Nalcan'nı atası üç cıyırma cıldan atlagan kişidi. Ak sakalı. Agargan kalın kaşları birge koşulup. Sabır akıllı, sabır sözlü. – Oltur, aşıkma.

Kız, tapçan kıyırına hauh çögüp, tıñgıladı.

Aytır sözlerin til tübünde aylandıra, Cabrail da tınılaganlay turdu. Ne deseñg da, aşıgıp söleşip, sabiy kıznı cüregin elgendirgen igi tüyüldü. Haznamıdı, Nalcan sabiy bolmay kimdi? Atası-anası da cıyırma cılı tolmagan.

Cabrail'ni başına köp sagışla kelip, kuuuşup ozdula, tiyişli sözle va, kayda kalgan esele da, tabılmay edile.

Ahırında ol karamın şoş kötürdü da, kızını mudahlıgın esledi. Sokurandı, alay elni auuzu kapçık tüyüldü. Aytırıgın aytırga kerekdi. Borçdu.

– Kızı, endi sen sabiy tüyülse, cuvuklugu bolmagan er kişini ızından karasañg, sañga da, tukumubuzga da uşamaz, – Cabrail gön çarıgın cerge salıp, dagıda alıp, iylep başladı.

Atası kimni, neni kagıp aythanın Nalcan añgılap, aberi sor-

madı. Men kişini ızından karamayma dep da daulaşmadı: artık söz – artık müyüz.

– Ters mi söleşeme, nek tıñgılaysa? – dedi Cabrail.

– Ugay, atam.

– Duniyada adamnı nasıbı – namısdı.

Hau, atam.

– Namısın saklamagan, keç-ertte bolsa da, küymey-bişmey kalmaydı.

– Alaydı, atam.

– Bütünda üyür kuragan kişini közünekörünüp, anı lakırdasına, çamına tıñgılagan ayıpdı.

– Hau, atam, – dedi Nalcan, atasına ters aytasa derge bazınmay. Hutay añga bir zamanda lakırda-çam söz aytmagandı. Allay adam tüyüldü ol. Nalcan'ñga aytırın ol karamı bla bildire edi. Mudah sagışlı karamı bla.

– Eslemey, sagış etmey, ayıp algandan ese cerge kirgen igidi. Ayıpnı suv bla cu’almazsa, tap, Çerek'ge kirip tursañg okuna, ayıbıñgı enişge eltalmaz. Suv tolkunladan auurdu ol.

– Alaydı, atam.

– Bir kişini katında köp süyelseñg, oramda köp kişile dau bolurla sañga.

– Hau, atam.

Söleşgenim tamamdı degen akılda Cabrail tıñgılaunu iydi. Otou şum-şumalak boldu. Sora Nalcan'nı anası kirip keldi. Eki cıyırma cılga cuvuklaşhan çıraylı tişiruv.Caşil gülmendisi çoh kısılıp, aksıl, cuka betli. Bayam, üyür tamata kızı bla neni üsünden söleşgenin bile bolur edi – aberi aytmay, Nalcan'nı katında çökdü.

– Kızçık, atañgı sözlerin cerge tüşürüuçü bolma, – dedi sora.

– Ne sözle aythanımı kaydan bildiñg, bilgiçiñg mi bardı? – dedi Cabrail.

– Başha tüyüldü, kallay sözle bolsala da, – dep, Mariyam tobuklarında ak, nazik kollarına karap tohtadı.

Allay, köl etdirgen oyum bla, köz baylanñgandan sora Nart uyaga enip, Çotaynı ahlusunda konuşluk izledile.

* * *

Dauutok ulu kesi cañgız edi. Ol, oltura, koba, aslamında tereze allında süyelip, Aslan'nı keltirirlerin saklay edi. Orta boylu, gırhı adam, üsünde – ak çepkeni, belinde – kerohu. Zauurbek Aslan'nı ertteden tanıydı: teñglik, Şyohluk cürütüp, German bla Arisseyni aralarında uruşha katışhandıla, bir asker bölümde kulluk etgendile. 1917 cıldan beri va Dauutok ulu, şuöhunu haparın eşitgen bolmasa,

kesin körmegendi. Balşibikle horlay başlagandan sora va ekisi bir cagaga sıyınmadıla. Kimde edi terslik – Balşibiklede mi, ogese Denikinçilede mi edi? Ol soruuga Dauutok ulu'nu cavabı bar edi. Endi cokdu, endi bu ullu kazavatda bıla tüzdüle, bıla va tersdile dep aytalmay edi ol.

* * *

Kulluk mekâmnı eşik artında Aslan'nı tohtatıp, eki askerçi anı eki canında süyeldile. Dauutok ulu, añga magana bermegença etip, tıñgılaganlay turdu. «Zavallı, zamannı küysüzlügü munu da ayamagandı, – dedi ak asçkerçi içinden, cüregi nege kıstaulanñganın kesi da añgılamay. – Betinden kuvatı kaçhandı. Eki-üç cılga adam alay türlene midi? Zamannı mı küysüzlügüdü, ogese bizge kaynathan uvumu elgendirgendi bet çırayın?..»

Dauutok ulu, Aslan bla birge uruş etgen cılların esinde çapdırıp, ozup-kaçıp ketgen Şyohluklarına carsıdı. «İgi caş boluuçu edi, çomart, cigit… Kayda kaldıla endi ala? Tüzlede mi coyuldula, tau artında mı cutuldula?..» – Ak Askerçi, kesi da artha bolmasa, alga barmaganına cüregin inciltip, Aslan'nı eki canında süyelgen askerçilege «çıgıgız» degenni bildirdi.

– Ne bolgandı kollarıñga? – dedi Dauutok ulu, salamlaşırga bla kalırga arsarlıkda.

– Anı sorur üçün mü keltirtgense meni beri? – dedi Aslan.

– Oho, çamlanma. Aytırga süymey eseñg, aytma. – Oho da, – dedi

Dauutok ulu, cesirge sabır söleşgenine bir türlü öhtemlenip. – Bolşevikle seni buzup koygan köreme, tözümlülügüñgü emilik etip. İgi zatha mı üyrenedi adam, kereksizge kan tögüp tursa?

– Siz da kan töger üçün kalmaysız, – dedi Aslan, enişge karap.

– Anı da kerti aytasa, alay kim tersdi, biz bir birge kerildik ese, kılıç kötürdük ese, ayt, tıñgılayım, – Dauutok ulu, olturgan cerinden turup, dagıda olturup kaldı.

Ekisi da tıñgılaşdıla, Dauutok ulu uzun iniçke mıyıklarını kıyırın eme. Aslan'nı da bardıla mıyıkları – kısha, gımıh. Mından tört-beş cıl alga Ak Askerçi bla şuöh zamanında kulak artına ceter-cetmez edile.

– Nek tıñgılaysa, ayt hapar, Bolşevik şuöhlarıñg Gürcüden seni beri nek cibergendile? – Kesiñgden oñgsuzga sabır söleşgen, küç-karıu da sende bolganın bildirgen hıçıuundu. Dauutok ulu da bügün kesi kesine bek ırazıdı. Kıçırıp, çamlanıp nege küreşedi? Algaraklada oñgluga sanalgan kızıl komandir busagatda anı kolundadı: süyse ezer, ugay-ugay dese va, azat eter. Ol da biyni kolundan kellikdi – tambla ne bollugun kim biledi – kim baş, kim tüp boladı. Men bılanı kollarına tüşüp kalsam a? İş añga uşap turadı. Bılayda, nek ese da, Dauutok ulu, açıulanıp, örge turdu, tereze allına barıp süyeldi. Oram, algınça bolmay, bir türlü tar köründü. Askerçile da, kimi atlı, kimi cayau, kayrı barlıkların bilmegença, guzabalanıp, örge-enişge ozadıla. Ullu celden bugar cer izlep kaçhança, bir birge al, col da bermey.

Dauutok ulu, auur küçsünüp, artha buruldu. Aslan'ñga igi kesek-

ni karap turup, cerine olturdu. Aksıl, cuka betinde uzun kara mıyıkların sılay da mıçıdı.

– Soruuuma cauvap bermegense, ne cumuş bla cibergendi Kalmuk ulu seni beri, ne zatıgızga bazınıp, tögülüp kelesiz siz beri Gürcü'den?

– Tüzlügübüzge bazınıp. Tüzlügübüz horlarına iynanıp, – dedi Aslan sabır avaz bla.

Kabartılı biy ışırmış etdi.

– Tüzlüknü cerinde koy, – dedi, – siz tohtamay tüzlük, teñglik dep turganlıkga, ol bolmazlıgın sen da, men da bilebiz. Kesi kesiñgi nek aldaysa?..

– Ol türlü zatladan sen ürkgenlikge, men iynanama. – Tıñgılı cavap tabalmay söleşgenin Aslan añgılay edi. Kerti da, tüzlük, teñglik degen sözle adamlanı erikdirgendile. Kerek edi bir başha patıva, camavatnı kölün kötürürça türleniu. Alay kaydadı ol ansı, kalayda, kaçan acaşdırıp izleybiz anı?

– Eki şyöhnu bir birden ayırıp, duşmanlık etdirgen, kan tökdürgen tüzlük müdü? – dedi Dauutok ulu. – Tap, seni bla meni okuna alayık. Teñgle edik, karındaşlaça caşay edik. Unuthan mısa anı? Endi va ne sen ölürge kerekse, neda men – oldu sizni teñglik dep küreşgenigiz.

– Ekibiz da bir col bla barsag a? Halklarıbızga ol kerek tüyül müdü? Halkım üçün küreşeme deyse. – Aslan aythanına kesi da iynanmay edi, Dauutok ulunu küysüzlügün, bir tuthanın iymeuçüsün unutmagandı. Alay, kim biledi, sokuranıp kalır ese va? Bütünda Kızıl Asker, denikinçileni uvatıp, cuvuklaşıp kelgenlerin bilmey, eşitmey turmaydı. Bolşevikle'ge koşulup, küreşge çıkgan asker başçı aladan artda izgiltin bolganın unutmagan edi komissar.Adamlıgın maltap koygan bolmaz, talanñgan?

– Sen halk dep kimge aytasa? Sen menden akıllı nek bolgansa dep üsüñge çaphanlaga mı? Sen mülk ete bilese, koluñgdan keledi, meni kolumdan nek kelmeydi dep süyelgenleni mi aytasa? Allah bireuge akıl berip, başhaga va sen carlı bol demegendi. Bolşevikle anı bilmey midile? Bek usta biledile. Bu diniyada har kim da kesine taplıknı izleydi. Ömürden beri caşau alay keledi. Başha türlü bolluk tüyüldü.

– Ol barısı da jomakdı. Ertte aytılıp boşalgan jomak, – dedi Aslan iynanıulu avaz bla.

– Jomakdı mı deyse? – Dauutok ulu sekirip turup, dagıda cerine olturdu. – Seni kayın atañg Kayıt bla Nuh Efendi karındaşladıla. Ekisi teñg nek tüyüldüle? Aytçı anı. Nuh Efendi da biy, Kayıt da biy. Başın tuta bilmegen, teñg üleşinñgen ırıshısın çaçıp, kuru cerge karap kalgan. Somla üçün seni sathan ol tüyül müdü? Nek tıñgılaysa? İş sen biy, men kul degende bolsa edi, Bolşevikle'ge iynanır edim. İş akıldadı. Allah akıl bermegenñge siz da berallık tüyülsüz.

– Artıklıkdı adamlanı baylaga bla carlılaga üleşgen. Kişi kişige artıklık etmey caşarga caramay mıdı? – dedi Aslan. Dauutok ulu aythanla barısı da ötürükdü demey edi ol. Alay adamla bir birlerine artıklık etgenlerine ne madar? Zulmunu başı kesilirge kerek tüyül müdü?

– Artıklıknı da cerinde koy. Añga va tişle siz, Bolşevikle, bergensiz. Bir üyürnü gırcının sıyırıp, başhalanı anı bla toydururga küreşip. – Dauutok ulu sansız bet alıp söleşdi. Kereksizge sözün nek koratadı? Daulaşladan ekisine da kellik hayır cok edi,

har zat sauut-sabanı onouunda bolgan zamandı. Karıulu karıusuznu buugan töre bolup kalgan ese, ne etsin da kabartılı biy?

– Toyganların kötüralmaganladan sıyırıp, uşhuuursuz kalganlaga berebiz. Tüzlük dep biz añga aytabız. – Aslan tururga umut etdi. Bolalmadı: üşügen kolları, butları da cañgıdan açıp, taraldıla.

– Agaçda canıvarlada okun cokdu teñglik: biri birin aşay, talay keçinedile. Alay bolmasa, caşau degeniñg tunçugup kallıkdı, – dedi Dauutok ulu.

– Biz canıvarla tüyülbüz, adamlabız, – derge aşıkdı Aslan.

– Başha tüyüldü, adamla da karıululaga,karıusuzlaga, akıllıla bla essizlege üleşinedile.

– Ellede asmakla kurap anı üçün mü aylanasa? Ol essizlege çıgarganıñgı asıp boşasañg, kimge biylik eterikdile seni kibikle? – dedi

Aslan, Kathanlanı Nazirni atasın namaz ete turganlay sırpın bla öltürgeni esine tüşüp, kabartı, Malkar ellede asılganlanı asırarga koymaganı da.

– Kerti aytasa, – dep ceñgdirdi Dauutok ulu. – Kırallık kesin saklar üçün cazıksınıunu unuturga kerekdi. Uruşda kılıçnı hauh neda omaklıkga bermeydile. Bolşevikle va kurarık tüyül müdüle kıral? Kıral kullukçula da süygenleriça caşaydıla. Mülk, onou da alanı kollarındadı. – Kabartılı biy, nek ese da küçsünüp, bilekleri bla kesin kuçakladı. – Añga amal cokdu, – dedi dagıda. – Duniyada

altın da bar, topurak da bar.

– Topurak bermegenni kişi da bermeydi. Altın da anı koyununda kubuladı, – dep, terk cu’apladı Aslan.

– Oho da, sen meni añgılamaysa, men da añgılamayma seni…

– Kızıl Asker cetip kelgenin a bile mise?.. Ol añgılatır ekibizge da kim ters, kim tüz bolganın, – dedi da komissar, alay aythanına mıçımay sokurandı. Kolundan kelmegenni auuzundan keledi degença etdi.

Dauutok ulu, arık aksıl betine kan kuülup, örge turdu. Tiyişli cu’ap izley mıçıdı. Bolsada sabırlıgı kaçhan edi – artha karamay söleşdi.

– Bileme, alay andan sañga ne hayır? Seni acalıñg inbaşıñgda, kızıl maskele va beri cetemidile-kalamıdıla…

– Ceterle, – Aslan da,sanları sınsıy-uluy turganların da unutup, örge turdu. Gırhı, nazik sanlı kabartılı biyni katında komissar kesi kesine asırı ullu sanlı köründü. Ekisi da, şuöhlaça, Arisseyni aulaklarında uruş etgenleri cañgıdan esine tüşdü. Ol zamanda nietleri, umutları da bir edile. Kabartılı biy caralı bolup, atından töñgerep tüşgende, kiçi karındaşınça, koyununa kısıp, caralılanı mekâmına eltgeni da esine tüşdü. Cuk aytmadı. Duşmanlıknı bla Şyohluknu aralarına çikina barmak okuna kirlik tüyüldü. Ne eterikse, caşau alaydı: busagatlada meni koluma ol tüşse, men da ayamaz edim anı…

– Pozvat’ süda Konstantina Aleksandroviça, – dep söleşdi Dauutok ulu, eşik allında sir katıp turgan askerçige. Sora karapkaragınçı başında tögerek börkçügü bla caş adam suhu kirdi. Uzun, subay sanlı, uzuncayak ebizeni Aslan da tanıdı. Ol da Malkar eline kelip, komissarnı üyünde köp kere sıylanñgan edi.

– Uvedi komissara… – Kabartılı biy ol eki sözge söz koşmadı. Eşik taba atlagannı ızından karap mıçıdı da, dagıda söleşdi:

– Aslan…

Aslan, tohtaşıp, artha buruldu.

– Sen tamırsız terekge tayanñgansa, koy anı. Anañgı sütü bla kirgen akılıñgı sabır et da, bir koş bolayık, – dedi Dauutok ulu.

Komissar ugay derge aşıkmadı. Sagışlı bet alıp, kabartlılı biyge mudah karadı.

– Teli bolsañg da, halkıñg bla birge bol deydile eslile, – dedi sora. – Sen halkıñgdan üzülgense, men a, ters-tüz esem da, halkımdan ayırılırga süymeyme.

– Oho da, ne eterikbiz? – dedi Dauutok ulu, – bu duniyada bir birni añgılayalmadık. Ol duniyada añgılarbız bir birni… Kabırlarıbız ekibizni da teñg eterle.

* * *

Dauutok ulu, tereze allında süyelip, oramnı arı canında üylege karap turdu. Ötgen-sötgen, örge-enişge barganla, atlıla, cayaula da bir türlü suhula, kayrı aşıkganların da bilmey, gumulcuklaça körüne edile. Tizginli, sıydam oram alay tizginsiz nek bolup kalganın kabartılı biy bilmey edi. Cok edi cüreginde tınçlık, köz allında aşıgışlı sürkelgen duniyaga iynanıulugu da. Aslan'nı da kördü, anı ızından bargan askerçileni da. Komissar kıynalıp atlay edi. «Alga bagıp, Aslan'nı tiriltirge kerek edi», – dep keldi esine. Alay cok edi zamanı, 11-çi Kızıl Asker, teñgiz tolkunuça, urup, cuvuklaşıp kelgeni kerti edi. Aşıgırga kerekdi. Kayrı, nek? Kesine da İdil suvnu cagasına barırga hazırlan dep buyruk kelgendi. Mında halkı caşagan cerge ot tüşe turganlay, anı kayrı da ne hıysapdan ciberedile? Seyir tüyül müdü ol onou? Dauutok ulu Bolşevikle'ge koşulup, dagıda aladan kaçıp, asker kuradı ese, tuvgan cerin, halkın koruularga dep kuramagan edi askerin. Bayladan, çankaladan, carlıladan da. Anı askerini aslamı carlıladandı. Cer sürüp, mal ösdürgenleden. Ceribizni, milletligibizni koruulayık, biz er kişile esek, dep tizgen edi ol ellileni ızından. Endi va ne aytsın Dauutok ulu askerine, añga iynanñgan malçıla bla sabançılaga, tuvgan cerigizden uzakda coyuluguz dep kalay teriltsin ızından?..

Ne eterin, kayrı barırın Dauutok ulu şart bilmey kalgandı. Komissarlanı ashanlıkga, elden elge barıp, añga baş urmaganlanı otların öçültgenlikge, ıspas, mahtau da kelmey edi, börü deb a köple ayta edile.

Komissar da: «Sen endi adam tüyülse, börüse, – dedi, – adam terisine kirip, tuvgan ceriñgi kanñga boyagan, anı bogurdagına ilinñgen börü…»

– Hau, kerti aytasa, börüme men. Biz barıbız da börülebiz…

* * *

Aslan'nı kişi aşıkdırmay edi. Oramnı eki canında kalın çalı bolup süyelgen adamlaga karamay, kararga da süymey, akırın bara edi. Karamasa da, bile edi ol kimle tizilişgenlerin. Keslerin halkdan ençi etgen, gokkalanñgan tişiruvla, kanları kartıkga sıyınmagan çınlıla, şaharnı auuzaçıkları. Köl keñgdirip, tiş

bilep süyelgenle… Elleden satıu-alıu eterge kelip, endi va beri aşıgıp cetgenle da. Acalın inbaşına kondurup bargan adamga can mı aurutadıla, ogese biz barıbız da, Zauurbek aythança, börülebiz mi, kan tögüllük cerde cıyın bolup kalıp, uluganla? Aslan canın kurman etgen adamla kaydadıla, nek körünmeydile?.. Sanları, beti, kolu da ala üçün dep kurugan komissar, kızıl polknu komandiri…

…Az zamannı içinde Aslan'nı esine köp zatla tüşüp ozdula. Balık suvnu cagasında Şkuronu asker kauumu bla uruş etgende, kılıçın su’urup alıp, celni ozup barganı. Cel caşlanı kılıçların sızgırthanı kulagına çalınıp uzaydı, öçüldü. Atlı askeri, kaya oyulganlay, aulaknı gürüldetip, duşmannı sürgeni. Orus-yapon uruşda askerçi antına kertiçi bolup, kişiligine çıp tüşürmegeni da esinde kabınıp, öçülmey, Aslan'nı igi kesekni aşırdı. Cıyırmaceticıllık Malkarlı caş, buuun kibik, beli iniçke, keñgcauurun caş, öşünün saugala bla casap, cıltıratıp, eline kaythanı… Elni iynagı edi ol. Ketdile zamanla, çıñgılga töñgeregen taşlaça, gürüldep, mıçımay ozdula cılları. Atlı askeri, cerni titiretip, kayrı ese da kuuulup ketgenley, ozdula, suvga kömüldüle. Endi va sanlarını auurluklarına horlatıp, küçden atlay baradı. Ahır sagatına aşırgan ahlu, teñg da cok. Köl keñgdirip karagan közleva köp.

Ne seyir, Aslan kesi da kişini körürge termilmey edi, kölkaldı edi ol. «Kimge, ne üçün?» – dep sordu komissar kesi kesine. Cu’abı cok edi…

Aslan, köp mü-az mı bardı, bilalmadı. Kaugalı, dauurlu taş oram, taş bolup, uüp kalgança, şoşaydı. Sora kesi da tohtap turganın añgıladı. Asmaknı katında. San etmedi. Eki çıpınnı arası bla uzakga karadı. Alay karamı uzak barmadı: cıltırap, tolkunlanıp, aşıkgan suvda kamadı. Anı mudah şorhuldagan tavuşun eşitip, cüregi hoşlandı, nege ese termildi. Nege edi ol termilüv? Çerek Suv'un cañgıdan bir karap körürge mi, ogese başha zatha mı?.. Kalay ariuvdu mudah suvçuknu cırı, anasını kobuz tavuşuça… Ogese anasını kobuz tavuşun mu eşite turadı? «Alay köreme», – dedi Aslan. Tutup, colga atlandırganlarında tilegen edi meni süymegenlege, duşmanlaga köl keñgdirtme, kobuzuñgu sok, anam, dep.

Caşını aythanın etip, tişiruv kobuzun sokdu da, anı tavuşu tiyreni tavuşun cutup, tunçukdurup koydu. Tuyak, arba tavuşla, kıçırıkla, cilâganla – barısı da kökge uçup ketip, bulutlaga koşuldula. Anasını kobuz tavuşu Çerek'ni cagalarına kuülup, anı şuuuldauun, önün, cırın örge çapdırdı. Tiyrede terek butaklanı sızgırışhanların, tau betlede, özenlede kırdıklanı şoş süzülgenlerin, bal tatıulu ayazın keltirdi.

«Cerimi avazı», – dep hoşlandı Aslan. Bir Allah'dan sora oldu meni col nögerim, adamnı ahır sagatına deri öçülmey turluk. Soluuum üzülür allında anı añgıladım: bay – bay bla, carlıla – carlıla bla. Kulluk ieleri da öz kaygıları bla. Bar mıdı caşaunu ol sırın türlendirip, adamlanı teñg eterik küç?

– Aslan, biz mındabız, körüp turabız, – degen avaz komissarnı sagaytdı.

– Sen mise? – dedi Aslan, Hutay dep koşarık edi da, koşmadı, söleşgenni atın aytmadı.

– Menme, men, cañgız kelmegenme. Sen da cañgız tüyülse, – dedi Hutay, adamla içinden, katında Kazak'nı inbaşına kol ayazın salıp.

– Oho da, kim alda, kim artda, – dedi Aslan, avaz eşitilgen canına karamay. – Bollugu birdi.

– Alay aytma, biz seni unuturuk tüyülbüz.

– Bileme, cer cılı cu’urganım bolur da, anı avazın eşitgenley tururma, anamı cilâmukları bulutlaga koşulup, kabırıma cava tururla…Kabırsız koymagız, marca. Ösgen cerimde eki karış ülüş çıgarıgız.

– Anı aytmasañg da bolluk edi, – dedi Hutay. – Bizni koyup, ketip barasa, – dedi dagıda. – Tuthan işiñgden öñgelemey bara mısa?

– Bılaydı dep aytallık tüyülme, karındaşım.

– Sora bizge ne onou?

– Sizge igi onounu Allah etsin.

* * *

Hutay bla Kazak şahar tiyresinde Baramta elde keçinñgen ekiüç künnü köp cañgı hapar eşitip, bilgenlerine kuvanñganların caşırmay bara edile. Agaçı kalın cerleni saylap.

– Aslan'ñga boluşalmadık ese da, ol haparlanı eşitgenibiz igi boldu, – dedi Kazak şoş avaz bla.

– Nek boluşmaganbız, boluşhanbız, – dedi Hutay da. – Ahır sagatı cetgen adamga ol cañgız bolmaganın, añga carsıganla bolganların añgılathan suvapdı.

Ekisi da cañgıdan tıñgılaunu iydile. Colga tañg alası bla çıkgan edile... Mart aynı erttenlik su’ugu sınñgandı. Endi va tiyrege kün cayılıp, kanatlılaga can kiyirgendi. Kış şoşayıp, tıñgılauuk etip turgan terek butaklanı ceñgil üçgül çapıraklarına caşil suv bürküp, cıltırathandı. Agaç içinde anda-mında ak börklü ülkülege karap, Kazak kesi kesine ışardı. Seyir edi tögerekde kuduret – akbel kayınla, cögele, emenle –birden soluu aylandırıp, şıbırdaşıp, ejiu etgenleri. Hutay eşite bolur mu anı? Cerni makamına kulak tige bolur mu?

Kazak, uşkogun sermep alıp, auur mañgılaylını tutudurup atdı – eki börüden biri da cerinden tepmedi, terek tüpleça bolup, kımıldamay, atlılaga karaganlay turdula.

– Ma sañga, – dedi Kazak, kesi kesine seyirsinip, – athan ogum tersine ketmeuçü edi…

Hutay mudah ışardı.

– Küreşme, oguñgu koratma. Börü degeniñgi işi alaydı. Adam caşagan kadarda ol da anı ızından aylanadı. Uruş-tüyüş da anı üçün tohtamaydı.

Komissar sözleni ne magana bla aythanın Kazak añgılamadı – kaytarıp, sorup da küreşmedi.

Ekisi da atlarına katılıp, col canında emenni katı bla ozup bara, börüleni eslemedile. Kayrı dump boldula, örge-enişge mi ketdile, ogese bugup, ızlarından mı keledile?..

* * *

İvan Petroviç, keçe uzunu közüne cuku kirmey turgandan tüyül ese, ırmahlıgına horlatıp, sakal cülüp, bet-kol cu’up küreşmedi. Kerohun cañgıdan koluna aldı. Añga igi kesek zamannı karap turup, okların sanadı. Alay nek etgenin kesi da bilmey edi. Asker tamatalaga, Denikinden başlap, Dauutok uluna deri, çamlanıp, aman-

la aytıp, açıuun çökdürürge küreşdi. Açıuu çökmedi – cañgıdan kaynap, tışına tögüldü…

Bekov-Çerkasskiy kaçhandı, Nal’çikge Bolşevikle kirgendile degen hapar, cüz ayaklı bolup, beri cetgendi, İvan Petroviç a ne etsin, añga ne onou? Başın alıp kaçarga kerekdi. Mıçımay kayrı kaçsın? Kimge kerekdi endi ol, anı asker kauumu da? Kullugu tauusulgan asker başçını caşauu da tauusuladı. Kim boluşsun endi

İvan Petroviçge? Bu huculuk cerde, kayala içinde begitilip turgan cerde, kalın agaç teren tohtap, askerçile kibik, basınıp, kirip kelgen elde…

Ayhay, tübünden boluşluk saklarça bolsa, carsıgan mı eterik edi orus apçar? Cok edi allay oñg, zavallı Ak Asker can kaygılı mıdı endi? Bılaga va boluşluk kaydan da çıgıp kaladı. Taş tübünden, taş başından da. Har terek artından boluşluk. Kökge,

culduzlaga karap caşagan okuna üzmeltle bolup salınadıla arbazlarına. İlinip, bashıçlagaça minip, örlep, tau dorbunlada, koyunlada tas bolup kalırça. İvan Petroviç a kol ayazda, açık, tüz cerden çıgıp, töşlege, sırtlaga örleyalmagan orus apçar. Kayda da orus apçar oñglu bolurga kerk edi, alay sunuuçu edi ol. Ogese, kesi kesin köralmay, başha adamgaça karap mı keçinñgendi, endi bügünlede mi kirdi kesi terisine?

İvan Petroviç turup, tereze auuzunda küzgü sınıkga karadı: beti – iylenñgen teri kibik, aksıl kışhırlı közleri kızarıp.

Sakalın cülümey kiyinñgenine sokurandı. Cunçuganın, tozuraganın kişi körürün süymey edi.

«Tambla, birsi kün degença bu hucu elden kete esele, elni tüp eterge kerkdi, – dedi içinden. – Bılayda el bar edi, endi cokdu derça. Dıñgıl tüz bolsun bılayda, kökge, culduzlaga da kararça, adamları da kalmazça. Ol bolsun anı, orus ofitserni, Rossiyaga saugası, mında keçinñgen künlerine esgertmesi… – İvan Petroviç nege ese da carıp, köl keñgdirip, tirildi, kerohun hompurasına salıp, bel bauun tartdırdı. – Men coyulup unutulsam da, küydürgen elimi unutmazla. Küygen elni tütünü kökge sozulup, anda kara bulutlay cayılıp, culduzlanı cabar, sora aralsınla da tursunla culduzlaga».

İvan Petroviç tışına çıkdı: alıkın erttedi, hava da suvukdu. Elni şoşlugu da elgenmegendi. Kulluk mekâmnı katında gözetçi askerçilege Petroviç köz-kaş bermey, süyelip turup, sora, alanı tamatalarına çakırganların añgılatıp, ızına kaytdı.

Tışında köp turganı üçün bolur, suvuksurap, beti da kögerip, sir turdu.

– Zamörz, golubçik? – dedi İvan Petroviç, – po utram zdes’ prohladno bıvaet.

– Tak toçno, gospodin mayor.

– Vot çto, golubçik Basmanov, privedite süda etih, tak nazıvaemıh knyaz’kov, bud’ oni neladnı. Da ne zabud’te starostu… – İvan Petroviç, aytırın aytmay,başha, olsagatda til tübüne tüşgenni aytıp iygenine sokuranıp, sagışlı bet aldı, – ispolnyayte, – dep koşdu, nek ese da şoşayıp.

Mında ol kişige da ışanmay edi, biyi, bayı da bir itni kuyrugudula. Aythanından çıksala, kuyrukların kıshartır. Sora

aylansınla Bolşevikle'ni şapaları bolup…

* * *

Elni biylerine sanalganla Nuh Efendi, Cantemir, Aubekir bir tapçanñga olturup, tıñgılaganlay turdula. İvan Petroviç da kesini cerinde tıñgılaunu iyip. Nek çakırthandı ol alanı endi, kimdi ol kesi da? Öz canına korkup, ne eterin-kalırın bilmegen. Bıladan ne izleydi – onou, ogese boluşluk mu? Birazdan Kundur da keldi. Abızırap, karamı bla olturur cer izledi. Biyleni katlarında oltururga bazınmadı. Apçarnı arbası uvatılgandı, endi añga süyseñg min, süyseñg tüş – başha tüyüldü – atılgan patron. Andan ese cerinde tınç tursa igi edi. Kellikle calçılanı, carlılanı kubulturukdula. Amal tabıp, alanı allarına karap, kesin carşdırırga kerek edi.

Bılaga va Kundur ol muratın sezdirse, kaplap koyarıkdıla. Kaphan gırcın burhusu tamagından enişge tigeleginçi, duniyası buzuldu: ne madar, ne etsin, balta alıp, kuturgan suvga mı çapsın?

Ahırında Kundur taukellenip, biyle olturgan tapçannı katında şntikge çökdü. İvan Petroviç a stol üsünde kagıtnı koluna aldı.

– Cüyüshanla, – dedi apçar, – bizge kacau süyelgenlege, alanı ahlularına asırı cumuşaklık etip turganbız. Allaylanı hatasından apçırga tüşgendi. Duşmanlaga keçginlik bolmaganın añgılatırga kerekdi… Biz bügün alay etmesek, tambla kaytıp kelsek, bütünda bazınıulu bolurla. Kısha zamannı içinde har zat da tüzellikdi.

– Alay etmesek degeniñg nedi? – dedi Cantemir, nögerlerine bla apçarga keziu karap. Agaçlı, çıraylı Cantemirge İvan Petroviç bir zamanda da oñgsunmagandı. Oruslu ofitserden buükmay, asırı ospar söleşe edi. Busagatda da anı kakdı-sokdu soruuun caratmadı, alay açıuun çökdürüp söleşdi:

– Ne eterimi bileme, men bilgen azdı, sizni ırazılıgıgız kerekdi.

– Biz anı añgılap turabız. Ertte añgılaganbız, – dedi Aubekir, – siz, askerçile, uruş-tüyüş bla keçinñgenle, biz a ne, tınçlıknı, şoşluknu küsegenle.

– Kızıl Asker horladıese, endi uruş-tüyüşden fayda cokdu. – Cantemirni til tübünde başha sözle aylana edile – aytmadı alanı: sabır tübü – sarı altın.

– Sora, kuyruguguznu kısıp, ketip kalıgız mı deyse? – İvan Petroviç, bet tükleri kobup, örge turdu. – Uruş-tüyüş endi başlanırga uşaydı. Barıbız da bir koş bolganıbıznı unutmaganbız... – Kundur'ga karadı, kolunda kagıtnı añga uzatdı, – koşar adamlanı koş, bir cannı da unutma.

– Ol kagıtda kimni tukum atları bolganların biz bilirge kerekbiz, – Cantemir, Kundur'nu kolundan sermep alıp, añga terk karap çıkdı.

– Sen mi tüşürgense bu tukum atlanı kagıtha? – dedi Cantemir, elni starostasına karap.

– Aman mı etgenme da? – dedi ol.

– İtge kim caşarga koymaydı dep sorganlarında, kesimi tukumum degendi.

– Siz kemeden tüşmey caşaysız, añga men da minñgenime zarlanasız. – Kundur kıyaulu közün cıltıratıp söleşdi:

–Kagıtnı beri ber, haparnı koy da.

– İt ıstavatında batır boladı. Itsavatıñg çaçıla turadı, sora cazık, ne etese? – dedi biyagı Cantemir, kagıtnı hurttak-hurttak etip.

– Dace tak, – dedi apçar, – odnako, smelo, smelo. – İvan Petroviç tıñgılaunu iyip turup, sora kızıp söleşdi.

– Çto vı sebe pozvolyaete, da ya vas… – İvan Petroviç kolun kerohuna çapdırganlay, Nuh Efendi örge turdu:

– Sabır etigiz, bir birge kayırılırça adamla tüyülsüz. Tuzakga tüşgenle andan ıçhınır kaygı eterge kerekdile. – Biy alay aythanlıkga, eterin-kalırın bilmey edi. Akla bla oñgmagandı, kızılla bla bütünda oñgmazın añgılap, arsarlı söleşe edi.

– Vı, knyaz’, kak vsegda blagorazumnı. Yâ pogoryaçilsya. – İvan Petroviç, bet şaugütleri tartılıp, agarıp, cerine olturdu. Kundur'ga karadı:

– Otçego, golubçik, rasselsya, idi ce, zaymis’ svoim delom. Da smotri, çtobı vse bılo akkuratno. Nu, gospoda, vı s nami ili vsö-taki protiv Rossii? – dedi sora.

– Mı s Rossiey, no ne s vami, – dedi Cantemir.

– Dlya vas Rossiya – eto ya, slışite, Rossiya – eto ya, – İvan Petroviç, cañgıdan beti kızarıp, çamlanñganın caşıralmadı.

– Bolşeviki prişli, potom uşli, opyat’ idut. Oni toce govoryat: «Mı – Rossiya».

– Kelirle, alay köp mıçımazla, bilip kalıgız, – dedi oruslu apçar sabır avaz bla. Az-köp tursala da, sizge caşau berlik tüyüldüle. Kele kelgenley Bolşevikle'ni küsegenle, maskele, pariyle bolup, üsügüzge çabarla da, talarla. Andan ese endige deri etmegen cumuşubuznu tamamlayık, artda sokuranmazça.

– Ol sen maskele, pariyle degen adamlarıñg bizni ellileribizdile, –dedi Cantemir, – essizlikge horlatmay ketigiz, alıkın taulada avuşla açıkdıla.

– Siz a nek tıñgılaysız? – İvan Petroviç Nuh Efendi'ge bla Aubekirge karadı.

Eki biy da başların kötürmedile. «Siz ak toñguzla, ala kara toñguz la», – dedi Nuh Efendi içinden.

– Ne izleyse bizden, ne aytırıbıznı saklaysa? – dedi Aubekir ahırında, – ellileni açıtırga bizden ırazılık da, boluşluk da izley eseñg, ol biz eterik iş tüyüldü.

«Kertda degenley, bılanı ömürleri tauusula tura ese, ellileriñgi kıynap, açıtıp, ne tabarıkdı adam? Ellileri bla tapmagan nasıbın, namısın da kayda tabarıkdı Aubekir, kim bla oñgarıkdı ol? Bılanı da, alanı da körmegen, sınamagan taulu halk bolga edi. Bir birlerine kısılıp caşagan halk. Biy kayda da biydi degen aldaudu.

Terek da terekligin eter üçün tamırlanñgan cerinde öserge kerekdi. Terilip, bıla bla ketse Aubekir, pura agaçlay bolup kalmaz mı?»

– Saklatmagız, etigiz onou, elni biylerine sanalganla siz tüyül müsüz? – İvan Petroviç alay aytıp kulluk mekâm üyde olturganlaga asırı ışanñgandan söleşmey edi. Elge kesi da cetdirallıkdı – tört cıyırma askerçisi bardı. Sauut-sabaları bla. Az küç tüyüldü ol. Alay eter hatasına elni biyine, bayına atalganla da katışsala süe edi.

Közbauluknu otu öçülgendi: bıla barısı da pariyni kuyrugudula. Bir birlerin kessinle, kırsınla. Arisey ala kıllı kalsın…»

– Endi ne onou izleyse bizden? – dedi Cantemir, – başı ezilgen cilân kuyrugu bla korkuturga küreşgenden fayda cokdu. Boşdu ol barısı da.

– Cilân degenley, – dep, Nuh Efendi sagaydı, sora sagışlı bet alıp söleşdi, – sen, cüyüshan apçar, kaynaysa, keçinir cer tapsañg, sañga başha tüyüldü. Biz a col üsünde cathan cilân.

* * *

Taunu kabak eşikleri açılıp, künnü közü, kızıl çarhlay, şoş töñgerep, tışına çıkdı. Enişge töñgerep, enip ketmedi – örge kötürüldü. Tau betlede, anı eteklerinde da terekleni çukuyları bla, butak araları bla künnü cılıcibek halıları elge kirip kelip, üyleni miyalaların kızartdıla. Ogese terezeleni tuva kelgen kün kızartmay, elni baş canında, solunda, oñgunda da küe turgan üyle mi kızartadıla?..

– Sizge alay kerek edi… – Kayıt, üçünçü ayagı – tayakga tayanıp, köl keñgdirip, cartı oyulgan hunasını allında süyeledi. – İzlegenigiz ol edi da, zauuk etigiz, – dedi dagıda.

Az zamannı içinde Kayıt, oldu dep tanımazça, guppur kart bolup kalganını sıltauun ellile Aslandan köre edile. Ne deseñg da, kieuü edi. Aperimlik izlep, cañgız kızın carlı etgenine, kim biledi, sokuranñgan bolur. Zaynaf atasını bosagası taba atlamaydı, ellile da körmegença etip ozadıla. Nuh Efendi okuna adamla tuurasında karındaşı bla söleşmeydi. Sora ne etsin bodurkuga uşap kalgan Kayıt, köl keñgdirmey? Malı, ceri cok, adamlıgın a ol, eski bıstırnı athanlay, ayak tübüne ertte athandı.

– Üyleri bolmaganlanı künleri da bolmaz. Meni arbazıma taş athanla endi hunamı avanasına termilirle? – Kayıt, örtenñgen üylege keziu-keziu karap, kuvançın içine sıyındıralmay, karındaşını üyü taba aksadı. Dagıda artha, ızına aylandı: anı köllendirip, belin tüzetgen kuvançın birlege aytırga kerek edi. Alay kim bla keñgeşsin, bar mıdı elde añga tıñgılarık adam?..

Kayıt, arsarlıkga horlatıp, ne arı, ne beri bolgunçu, tört-beş atlı askerçi, kaydan ese da çıgıp, kalın cel urganlay, Kayıt'nı canı bla örge ozdula. Kartnı tuyak tüplerine tüşürürge azdan kalıp. Alanı ızlarından a başhala kuuuluşdula.

Karap-karagınçı, tüp, baş oramla kozgalıp-dauurlanıp, tişiruv cilâgan, sabiy kıçırgan tavuşla elni örge da, enişge da sırdıla. Uşkoklanı çarlaganları, anda-mında itle ürüp, kazavat etgenleri – barısı da katış boldula da, el tebip, kozgalıp, köçüp barganñga uşadı.

Kayıt, kimge ese da köl keñgdirgeni öçülüp, ızına çonçaydı.

Arbazına kirmedi, gıtısında bukmadı – hunasına kısılıp, ızına alay karadı. Kimni ese da üyüne ot salgan bolur edile – kalın kara tütün, cilân kuyrugunlay, burulup-burulup, örge sozulganın körüp, kesini cerbaş gıtısına korkdu. El köçüp, töñgerep bargan sokur arba – anı çarhlarını tübüne kim tüşmez. Sokur arba Kayıt'nımı

tanırıkdı busagatda – közlerine kan çaphan zamanda, Bolşevikle bla küreşde seni kıyınıñg ulludu dep, bek ullu Bolşevikle'den birin – Aslan'nı – sen tuthansa dep, ıspas mı ete billikdi? Barıp, orus apçarnı etegine kısarga kerek edi. Anı bırnak etgen ellile da körsünle Kayıt kim bla Şyohluk cürütgenin. Aman közlerine…

Kayıt, kulluk üy taba çonçayıp bara, eki askerçi Hutay'nı üy biyçesi Kızay'nı sürüp kelgenlerin kördü.

Kızay ırahat edi, kaygısı, sagışı da bolmagança, alay ozdu. Kayıt cesir tişiruvga köl keñgdirip boşagınçı, kızı Zaynaf'nı uzakdan okuna tanıp, simsiredi. Anı da, dagıda başha üç tişiruvnu askerçile cesirge alıp kele edile.

Kayıt, tobuk tüplerini uvak kaltıraganların tıyalmay, kol ayazı da tayagını guloşuna cabışıp, süyelgenley turdu. Cesirle cuvuklaşhanlay, kart erinlerin bir birden küçden ayırdı.

– Meni kızımı kayrı eltesiz, meni kızımı tanımay mısız? – Kayıt, tayagın süñgülendirip, aksap, kelgenleni colların keserge umut etdi. – Tohtagız, meni kızım bla işigiz bolmasın. Askerçileden biri, çırmama degenni bildirip, kartnı uşkok kalagı bla türtüp iyip, col canına sürüşdürdü. Kayıt ayagı üsünde tohtarça kolu bla havanı karmadı. Sora koluna ilindirir zat tapmay, sokur adamga uşap, cıgıldı.

* * *

Nalcan kesi otouunda müyüşge kısılıp oltura edi. Kiyinip, oramga çıgarsala, karagan közleden uyalmazça. Süygenni, süymegenni arasında.

Oramnı dauuru, tart-soz tavuşları üynü har cepisinden kirip, kıznı elgendire, dagıda az şoşaya da, umut etdire turadı: «Nalcan'nı ne hatasın körgendile, kimni da anı bla ne işi bardı? Ozup keter esele va. Arbazda adam körmesele, unutup da koyarla…»

Nalcan kesine korkmay edi. Atasına korkadı. Ellile kızını hatasından atasın cesir etdile, coydula desele, ne amal? Hutay'ga etalmagan hataların Nalcan'nı atasına cetdirirle dep aytdırgandan ese, kesi kara cerge kirsin. «Hau, alaydı, iynanıgız, ellile», – dedi kız içinden. Siz ayıp salırça adam tüyüldü Nalcan. Süymekligi cazık etdi ansı. Kerek mi edi añga ol süymeklik? Ata-anasından, ellilerinden bukdurup algan süymekligi endi başına cau bola turadı. Ayhay, sañga sorup kelgen bolsa va, bosagasından da atlatmaz edi. Tayak alıp, pariyni kıstaganlay kıstar edi. Sormay-ormay keldi da, otouunda soylandı, ketmedi. Nalcan'nı col nögeri boldu, kayda-kalayda da añga nasıp sezim bergen, kölün kötürgen col nögeri. Castık üleşirça bolmadı esele da, nasıplı edi Nalcan, añga kanat kakdırıp, kökge uçurgan Hutay kayda kaldı ansı?...

Kız, nek ese da mugurayıp kalıp, tamagı buuuldu da, sıtılıp cilâdı. «Sau bolmay, şau mu bolup kaldı? – dedi içinden. – Ol şau, bolmasa, bıla elni sarnatırga bazınmaz edile, korkuruk edile, oramlaga cayılıp, üylege kirip aylanırga…»

Nalcan'nı esine kelgen şurgulanı arbazda ayak tavuşla öçültdüle.

Izı bla hını avazla bosagadan atladıla.

– Kaydadı ol uyalmagan kızıgız, bukdurgan mı etgensiz? – dedi kirgenleden biri.

Avazından Nalcan Kundur'nu tanıdı.

– Uyalmagan dep nek aytasa, malıñgımı sürgendi, koşuñg bolup, añga ot mu salgandı? – dedi kıznı atası.

– Añga allay cigitlikni kim berlik edi?..

– Seni da kızlarıñg bar uşaydıla da, birle üyüñge kirip, alay söleşir dep korkmay mısa? – dedi tişiruv avaz.

– Hutayçala'ga tagılsala, boyunların kesim tartırma, – dedi Kundur.

– Şo sen uşhuuurçu da Hutay'nı mı masharalaysa? Sen – kuru tuluk, bügün örge süyelgenlikge, tambla kopmazça avarsa, – dedi Nalcan'nı anası.

– Siz bügün avarsız, men – tambla. Ne başhası bardı, – dedi Kundur, – haparnı az etigiz da, kızıgız kayda bolganın aytıgız.

Tış otouda tart-soz avazlaga kulak tige, Nalcan çaçaklı kolan caulugun kısdı, Hutay'ga colugup kalsam dep işekli bolsa, anı kısıuçu edi: «Ol süyüuçü caulugun Hutay coyulgan ese, endi kimge omaklanıp kısarıkdı, anı çaçakların endi kim sılarıkdı? Hutay coyulgan ese, sora ne, ölse da, tügüne körlük tüyüldü. Caulugu da birgesine ölsün…»

* * *

Kayıt'nı, cıgılıp turganlay, konşuları körüp, üyüne eltdile. Azıp, etinden aberisi kalmaganñga uşaganlıkga, auur edi, cütüsüek sanlı.

Alaşa üyçüknü campik eşiginden eki kişi küçden kiyirip, kartnı agaç undurukga catdırdıla. Üy biyçesi, guzabalanıp, arı-beri cöbelep, eski, çubur tonnu erini başına castık etdi. Sora, auur küçsünüp, bir canırak turdu.Üsünde eski cıyrıgı, oñgñgan kaptalı bla tüp erinine deri tartılıp, mañgılayın da cabıp kısılgan cün caulugu. Cauu kurugan közlerin Kayıtdan ayırmay söleşdi:

– Az mı küreşgen edim, arbazıñgdan çıkma dep? Kuruda teri izlegenley caşap, tulugun sıyırthan kişi.

Eki konşudan biri da söz kaytarmadı. Biyge sanalıp, ullu söleşip caşagan kişini tıpırı bılay oudu dep, eslerine keltiralmagandıla.

Topurak tüplü gitçe otou. Anı bir müyüşünde ot caga. Ocakdan salınñgan şıncırda kara çoyunçuk. Eşikden kirgen cerde üsünde eki-üç tabagı bla agaç cıygıç, cañgız unduruknu artında oñgñgan kiyiz ugu-cugu cayılıp.

– Mıñga bolluk bola turadı, men cazık, – dedi biyagı tişiruv avaz.

Konşula, cuk aytmay, şoş çıgıp ketdile.

– Karındaşı Nuhha bildirirge kerekdi, – dedi kaysı ese da, arbazda tohtaşıp.

Cañgız közlü otou sañgırau bolup, Kayıt'nı biyçesi da ne eterinkoyarın bilalmay, sausuznu betine karaganlay turdu. Ol keziude tiyrede caşagan üç-tört tişiruv da, şoş kirip kelip, mudahlandıla.

– Ne bolup kaldı, harip, bu cazıkga? – dedi kelgenleden biri.

– Palah azdan çıgadı – soldatladan kaysı ese da uşkok kalagı bla urgandı deydile…

– Koy, carlı, nesin aytasa, elibizni başın tübüne ete turadıla. Bugalgan bugup, bugalmagan a tutulup baradı…

Kayıt'nı üy biyçesi kelgenleni sözlerine söz koşmadı. Allay karıuu da cokdu. Kızını kaygısı mı buvup, tunçukdurup turadı, ogese erine carsıvu buşuv-buşman mı etdi? Ne türlü ese da, tışından sokur otouga ıçhınñgan kıçırıklaga-cilâulaga

sañgırau bolup süyele edi.

– Hanım-canım, – dep söleşdi ahırında kart tişiruv, Kayıt bir zat aytırga adırgı etgenin eslep, – suvçuk urtlarmı ediñg, keltireyim mi?..

Kayıt üy biyçesin eşitmedi. Eşitdi ese da, cu’ap kaytaralmadı. Erinleri kımıldaganlarına sagayıp, tişiruv enişge iyilip, kulak tikdi.

– Keterigiz deyme, keterigiz, – dep şıbırdaganın eşitdi sora.

– Ne zatnı keterese?

– Keterigiz, ulutmagız, keterigiz anı, – dedi dagıda.

– Ne zatdı ol sen ketertirik?

– Anı deyme. – Kayıt, arık barmagın küçden-butdan üy müyüş taba çüeltdi.

– Ol degeniñg nedi, harip?

– Meni marap uluydu, kıstagız, – dep kıçırdı sausuz. Alay tişiruvlaga ol kıçırıkça eşitilmedi – erinleri kımıldaganına sagayıp, kulak tigip, şıbırdap aytılgan sözleni cartı-kurtu eşitdile.

– Neni kıstatasa? Cuk cokdu müyüşde.

– Kıstagız, sañgırau etedi.

– Neni kıstaysa, o? – dedi üy biyçesi hınırak avaz bla.

– Börü, börü, – dep kımıldadıla sausuznu kansız, cuka erinleri.

– Korkma, sen ullu, cokdu bir zat da.

– Börü… üsüme karatıp ulutmagız börünü, kıstagız…

tişiruvla, bir birge karap, şum-şumalak bolup, başların enişge etdile.

– Oho, cap ol müyüşnü bir eski-büskü bla, – dedi kaysısı ese da.

– Boş aytasa alay, – dedi söleşgenni katında olturgan konşusu,

bilegine katılıp, – birgesine ala barsın…

Eşitdilemi-eşitmedilemi, tişiruvla söz koşup küreşmedile. Kayıt'nı üy biyçesi va müyüşde tot çüyge erini eski tonun takdı.

Olsagat sausuznu erinleri birge cabışıp, balan barmagı da, erip tauusulgan cau çıraklay, tas boldu.

– Eşigibizni capdıñg, – dedi biyagı tişiruv, konşusuna ciñgirigi bla katılıp.

– Ol degeniñg?

– Tiliñgi tıyalmadıñg. Birgesine ala barır cerinde koymadıñg. İşni kırtı etdiñg…

Erigen sanları bütün bek azgança, tauusulup kalgança bolup, üsünde cu’urganlık etgen tonnu tübünde barı-cogu bilinmey, bogurdagı örge hoynuhlandı. Kayıt soluuun kıynalıp aylandırganın olturganla eşitip turdula.

«Elimde bir künñge okun patçah bolalmadım, kesi üyümde, arbazımda okuna patçah tüyül edim. Aman duniya – meni maltagan duniyada caşavumu tavusdum, – dep keldi Kayıt'nı esine. Otouda olturganla eşitirça cuk aytalmadı. – Endi va ölüp, ketip barama. Menme mi öle turgan, ogese el mi öle turadı? Maşalla, elni öltüre turadıla, Kayıt a öllük tüyüldü. Baş tokmagı tömmeginden üzülüp, cikleri bir birden ayırılsala da, öllük tüyüldü. Eti süyeklerinden ayırılıp, mugut etip tavusulsa da, ölmez. Kayıtça adamla cer tübünde ölüp, sañgırau bolup, erip, topurakga koşulup kalmaydıla. Eltip, cerni ceti katısına kömerle, üsüne topurak kuyüp, Allah'ha şukur dep keterle. Cer a gürüldegenley turur, Kayıt'ha hapar eştidirgenley. Oho, körüşürle, derti bla köp kere tübeşirle. Derti ölmegen a kesi da ölmeydi. Cik duvası etilgen kün Kayıt cer tübünden çıgar da, elni oramlarında hayran bolup aylanır, börüsü, tülküsü bla cañgıdan can tömmek bolup cürür. Cıllıgı etilgen kün da çıgar. Sora tınmay, tunçukmay, çıgıp turur da, ellileni arbazlarına kirir, huna tüplerinde cuklar… Kayıt öllük tüyüldü. Busagatda, canı tamagına tıgılıp, buuula turgan da ol tüyüldü. Ol öle turadı. Hır-hır etgen Kayıt mı deysiz? Eldi buvula turgan…»

Kayıt, cañgıdan balan barmagın otounu müyüşü taba çüeltip: «Börüm kaydadı, börüm?» –dep, hırıldadı.

– Allah de, harip, Allah, – dedi üy biyçesi.

– Börüm, börü…

Allah'nı esger, Allah'nı, cazık sen…

* * *

Dorbundan uzak bolmay Hutay kaphak başında igi kesekden beri süyeledi. Ol anı adeti edi – biyigirek cerni saylap, el taba karap, ne köreme da, ne eşiteme dep sagışlanñgan. Bügün a tashaçılıkga elge cibergen caşlanı – Açah bla Abuşnu saklaydı.

Çerek Avuzu'nda elleni Ak Askerçile'den azatlandırıp, sovet vlast’-

nı tohtaşdırırga aşıgırga kerek edi. Alay tübünden buyruk cok edi. Nek cokdu – acaşdırıp mı koydula, anı keltirlikni colu mu kesildi?..

«Holam-Bızıñgı tarından, Çegem auuzundan da caşla kelip, Hutay'nı kauumuna koşulgandıla. Üç cıyırmadan atlagan sauutsabalı, hayt degen partizanla – endi ol ullu küç elni azatlarıkdı, ne künlerine karaydıla, ne mıt-mıt etedile ansı?» – dep, tıñgısız edi Hutay. Anı katına Çotay kelip süyelgeninde da, tıñgılaunu iy-

genley trdu.

– Caşla tıñgısızdıla, elibizni tüp etip boşasalamı tebirerikbiz ceribizden deydile. – Çotay Hutay'ga cütü karap söleşdi.

Ol partizanlaga koşulganlı az-köp bola ese da, sakalın kırıp, karasın teşmegendi. Cetgen aksıl sakalı anı cıl sanından igi da tamata körgüzte edi.

Hutay da biy kişige karadı, alay aberi aytırga aşıkmadı.

– Çotay, – dedi ol, igi kesek tıñgılagandan sora, – bügün kalsa da, tambladan ozdurmay kazavatha kirlikbiz. Kimibiz coyulur, kimibiz sau kalır. Sen dertiñg üçün uruşha kirese, ogese başha muratıñg bar mıdı?

Çotay da olsagat cu’ap kaytarmadı. Hutay'nı soruuu açıulanırça edi: bügünñge deri añgılamaganmıdı Çotay, elden kaçıp, beri nek kelgenin? Alay biy sabır söleşdi:

– Dert adamnı sokur etedi. Añga aldanırga kerek tüyüldü. Men biy bolganıma işeklimise, biy a elim, halkım dey bilmey midi? Adamnı biy etgen halkıdı, milleti.

Hutay, Çotayga ırazı bolganın añgılatıp, biyagı elden kelgen col ızga karadı da, halı türlendi. Cuka cayakları bütün cukarıp, agardıla, dum kara kaşları birge koşuldula. Cüregi kıstaulanıp, sanların bir türlü uvak kaltırauuk biyledi.

– Keledile, – dedi sora.

– Kim keledi? – dedi Çotay, Hutay'nı avazı nek türlenip kalganın añgılamay.

– Elge cibergen caşlarıbız, – dedi partizanlanı komandirleri, kolun uzatıp.

– Men da köreme.

– Asırı kıstau keledile. Boşuna kelmeydile alay kıstau, için kaltırauuk sıyırganın bukdururça, bir canına buruldu. Köp mıçımadı.

– Kuugunñga kelgença keledile, – dedi dagıda, – aman hapar süredi atlılanı alay kıstau. Çotay, Kazak da, sen da caşlanı bircerge cıyışdırıgız. Mıçımagız…

* * *

Ullu dorbunnu allında cıyılışhan caşlaga ne aytırın bilmey, Hutay tıñgılaganlay arı-beri atlay turdu. Omak sözle aytırga kerekmeydi. Caşla ne eterlerin Hutay'sız da biledile, toyga barırga hazırlanmaydıla. Ölsegiz, kalsagız da, vlast’ sizni unutmaz dep da kalay söleşsin? Ol da közbaudu, ötürükdü. Hutay tanımagan vlast’ tüyüldü. Bir kere elge kirip, eşikleni kaltıratıp ketgendi. Endi kaytıp keledi. Ogurluk bla, algından sabır bolup kelsin. Ne türlü ese da, cañgı vlastıbıznı koruulayık, anı bla elli leribizni nasıplı eteyik dep, caşlanı teriltir, köllerin kötürür dep da hazna iynanmaydı. Bir vlast’ da gitçe halklaga igilik eterik tüyüldü –boysundururga dep keledi kaysı da. Boysunurga kerekdi. Alaysız cararık tüyüldü. Başha amal cokdu. Halknı tutarık, saklarık da halk kesidi.

Hutay'nı sagışın ol oyum sıyırıp, tıñgılata edi. Anı üsünden aytırga kerek edi. Aytmadı.

– Bizni anda, elibizde, analarıbız, egeçleribiz saklaydıla. Bizge bazınadıla, – dedi Hutay. – Bizden sora ceribizni koruularık küç da cokdu. Bar aytıula da boşdula, ötürük, közbau haparladıla. Biz saklarga kerekbiz halkıbıznı, ol caşagan elleribizni. Haydagız, caşla, Allah'ıbız boluşsun. Allah'dı bizni bayragıbız… – Sora Hutay, tıñgılap, karamı bla Holam-Bızıñgı, Çegem taularından kelgen partizanlanı tamataların izledi:

– Konak, Biysoltan, caşlaga aytırıgız bar mıdı?

– Ayhay bardı, bolmay a, tıñgılap tururgamı kelgenbiz biz beri! – dep, Biysoltan çıkdı. Orta boylu, tizginli kişi. Ekicıyırmacıllıkga uşagan.

– «Sabet blas» üçün bizni karındaşlarıbız kan tökmegen şahar, el cokdu. Kezüv bizge da cetdi. Anala, egeçle kaynaydıla. Alanı artda kubulta tururbuz. Bügün-tambla degenley bizge ata, ana da bolluk «blas» üçün canıbıznı-kanıbıznı ayamayık, men alay sunama. Kimden, neden da bek meni betimi «blasnı» kızıl bayragı

kızarthanlay tursa süeme. Añga ugay derik çıgarık mıdı sizni aragızda? Oho, çıkmasın…

* * *

İvan Petroviç, katında tört-beş mırtazagı bla, eski mecgitni tiyresinde cañgı asmakla kuraganladan karamın burmay ese da, tıñgısızlıgın caşıralmay edi. Bel bauunda kerohunu da hompurası açılıp. Ol umut etgença bolmay, cilâgan-sıyıt tavuşla da tunçugup, askerçile zor bla beri cıygan tişiruvla, er kişile da şoşaygandıla.

Caratmay edi apçar alanı, cilâu-sıyıt etmey, allında tobukla-

nıp, calınmay, kor-sadaga bolmay, tıñgılaunu iyip süyelgenlerin. Korkgandan tilleri artha tartılıp mı kalgandı, ogese öhtemliklerin içlerine sıyındıralmay mı karalıp süyeledile?

İvan Petroviç, ot aşagança bolup, Kundur'nu katına çakırdı.

– Keltirigiz ol ekisin bılayga, – dedi sora.

Kundur bla dagıda üç askerçi tamata apçarnı katına kolları baylanñgan ekeulenni mıçımay cetdirdile.

– Kimsiz, partizanlaga ne zamandan beri boluşasız? – dedi İvan Petroviç, alay nek sorganın kesi da bilmey.

Eki elli kişiden biri da söz kaytarmadı. Başların kötürmedile.

– Aytıgız kim bolganıgıznı? – dedi Kundur. – Tiligizni cutup koymagan esegiz, adamça söleşigiz.

– Adamga adamça söleşirge bollukdu, murdarga va ne aythın?

Paşa'nı ekige aylanñgan karındaşı Dukum, cetgen kişi, andan arı sözüne söz koşmadı. Nögeri Kazak'nı cuvuk ahlusu Üsüp söleşmedi. Ekisini da ullu hataları bolmagandı dep, Kundur bildirgen edi. Alay İvan Petroviçge başhalıgı cokdu: bügün hata etmegen tambla eter, tambla va Ak Asker'ni kelir künüdü.

Alay tüyül ese da, kızıllanı kelirlerin saklaganlanı ne kadar az etalsa, ol kadar kesin nasıplıga sanarıkdı. Bügünñge deri bılanı asmaklaga ilindirip turmaganına carsıy edi. Ne kününe karap, ne saklay edi? Adam bolurla dep mi? Eştada. Tınç da, hurmetli da körünñgenlikge, kiyik canıvarla. Sınsıy bilmegen itle.

– Nek tıñgılaysız? – dep, hını söleşdi apçar, buügup, calınıp, keçginlik tilemegenlerine kozup, tilesele, calınsala, başlarına erkin eterge da bolluk edi. Arisseyni ofitseri cumuşay bilgenin da körsele süe edi bu karalıp tıñgılagan camavat. Seyir edi barısı da alay şoşayıp, kadaulanıp süyelgenleri.

Ne Dukum, ne Üsüp auuzlarından söz çıgarmadıla. Karamları, süyelgen capıları bla candan ese öhtem kişilikni saylaganların bildirip. Oruslu ofitser anı añgılay edi.

– Alaga mı koşulurga süyesiz? – İvan Petroviç bilegin alga uzatıp, beş asmakdan ekisinde ekeulenni körgüztdü. Biri partizan Apponu kiçi karındaşı edi.

Barısı da tıñgılaunu iygenley turdula.

– Povesit’, – dep kısha buyruk berdi sora oruslu ofitser.

Olsagat, çınlı kişini aman sözü bla teñg, cermi tepdi, mecgit oyulupmu başladı – cesirle, zor bla cıyılganla da kozgalıp, gürüldep, alga tepçidile.

– Stoyat’, stoyat’, ya skazal. – İvan Petroviç, kerohun sermep alıp, anı eki-üç kere çarlatdı. – Stoyat’.

Cerinden tepçip, gürüldegen camavatha askerçileni süyelgenleri da kayırıldıla. Arlakda, mecgitni sol-oñg canlarında uşkokla atılgan tavuşla eşitildile. Sora tiyre cañgıdan şoşaydı.

Kızay'nı keltirgenlerinde, İvan Petroviç, sözle izley, tıñgılap, tişiruvnu ayagından başına deri karamı bla tintip çıkdı. «Men sılhır möhelçi, – dep, kesi kesine tırman etdi, – bu öhtem, gınttılı tişiruvnu ot cagasın ertte öçültürge kerek edim. Kurup kalganda kesin da, küçügün da cesirge alsak edi, banditi kesin alay batır cürütmez edi».

– Seni eriñg meni askerçilerime köp hata etgendi. tişiruv bolganıñg üçün sañga tiymegenbiz. Tözgenbiz, tamamdı. Endi ne sen bla seni sabiyiñg, neda ol. Üyürü sau kalırın süe ese, çıksın beri, – dedi İvan Petroviç, sabır söleşe.

– Ol er kişidi, men – tişiruvma, men añga onou etmeyme, – dedi Kızay.

– Caşarga va süyemise, tişiruv bolganlıkga? – Ak Apçar Kızay'nı masharalarga küreşgenin caşırmadı.

– Caşarga kim süymeydi?..

– Alay ese, bandit eriñg bizni kolubuzga tüşerça et.

– İrr, itim, – dedi Kızay.

İvan Petroviç tişiruvnu aythanın añgılagan bolur edi, beti türlenip, barmagı bla Kundur'nu çakırdı.

– Çto ona skazala?

Kundur, ofitserge cuvuk kelip, bilmey turganlay kim ese da anı cayagına urganlay seskenip, artha turakladı.

– Sto udarov, slışite, sto udarov, – dep buürdu ofitser mırtazaklarına. Olsagat, mıçımay, eki askerçi cetip tişiruvnu koltuklarından tutarga, İvan Petroviç er kişini avazına sagaydı.

– Ostav’te ee v pokoe, u nas ne prinyato cenşinam bol’ priçinyat’. –Cantemir edi ol. Kaydan, kalaydan çıgıp cetip kalganın kişi añgılamadı. Biyni üsünde kök buhar börkü, ak çepkeni, tübündetor acarini boyunu terlep edi.

– Eh, cerebets bol’no horoş pod nim, – dedi İvan Petroviç. – Nuka, rebyatki, ssadite etogo molodtsa s konya.

Soldatladan biri, barısından da alga karmaşıp, cetip, atını auuzlugundan tutar-tutmaz, Cantemir tabanı bla anı artha sürüşdürdü. Ekinçisin da. Ol zamanda bir biri ızından uşkok atıldı. Dagıda atıldı.

Cantemir öşününde ok carasın cabıp, artha tebinip, sora auurlugun alga horlatdı. İer kaşha kaplandı. Tüz da ol keziude uşkok tavuşla çıgıp, terk öçüldüle.

Uşkok atılgan tavuşla bılayda, mecgit tiyresinde bolmay, uzakda bolganın añgılap, İvan Petroviç Çerek'ni argı canında eski kala taba karadı. Ol canından keliuçü edi korkuu da, palah da – aberi esleyalmadı, tap, eslerik ese da, karap-karagınçı kauga cayılıp, cıyılganla örge-enişge çabışdıla. Askerçile, cerge bauurlanıp, uşkoklarını burunların kimi taula, kimi eski kala taba karatdıla.

– Bez paniki, bez paniki! – ofitser abızıraganın caşırırga küreşip kıçırdı. Ol añgılagandan partizanla alıkın çabıuulluk eterça tüyül edile – tizginin cıyışdırıp, soldat borçun tamamlarga zamanı bar sunup ışana edi. Endi va, akılsızlıgını başın cabıp, askerçileni kırdırmay kalay saklarga bilmey edi. Bir nasıpları – cer dıñgıl tüyüldü. Bugarga taş-agaç da bardı. Huna artları da alanıdıla. Kelgenleden ese huna artlarında cathanla oñglu bollukdula dep, ofitser kesi kesine köl etdirdi.

* * *

İvan Petroviç Çerek'ni cagası bla örge karap turup, korkurça aberi körmey, közdüreuügün Ullu elni ogarı canı – tau sırtha burdu. Eçki colçukla bla sırılıp, artişle, ülöku, tukuzgü terekle basınıp ösgen cerge.

Çapırak urmagan bitimle arasında kalın avanala esledi. Sora avanala tas boldula da, birazdan cabıulay cayılıp, enip kelgen bayrakga karamı ilindi. Ofitser, külümsürep, içinden kimni ese da hılikkâ etdi, «Aşıgıb a caygandıla bayraknı», – dedi. Ol Hutay'nı atını sarı calkası bolganına közü cetip añgılayalmagan edi.

Sarı bayraklay sarı calka körünmey kalıp, mıçıp, cañgıdan eslendi. Biyikden, köknü eteginden enip kelgenñge uşap. Kün tayakla sarı calkaga tögülüp, kıllarını içine kirip, oynay, kızara, dagıda öçüle da, İvan Petroviçge sarı bayrakça körüne. Ofitser, közlerin kamatıp, sarı cabıunu ızından kelgenleni körürge küreşip köp süyeldi – köralmadı. Kızıllana, dagıda sargala, enip kelgen bayraknı da tas etdi.

İvan Petroviç için korkuuga sıyırtdı, kerohunu sıydamlıgın sezip turgan kolu uvak kaltıradı. «Bılayda men tüşünalmagan bir hıylalık bardı, – dedi. – Hıylalıkların başlarına cau eterge kerekdi. Ala, kele kelip, açık cerge çıgarıkdıla, sora sau köreyim».

Ol oyumu bla Ak Apçar asker kauumladan toguz-on adamga atlanı ierlep, Çerek Suv'nu cagasına tigeletirge buürdu. Kalganları Ullu elni baş canı – sırt bla kelgenleni ilişanñga alırça cerni sayladıla.

* * *

Hutay'nı adamları sırt tübüne tigelep, agaç ayrıkamçıkda tohtadıla. Atlarından tüşdüle. Olsagat Çotaynı cüregi kıstaulanıp, beti mudahlandı. Cañgız kızın Naldişanı eki Ak Apçar, artıklık etip, bılayda öltürgen edile. Kızın baylagan terekni okuna tanıp koyup, katına bardı. Alay közlerine mılı au çabıp kalganın caşla esleydile dep korkdu da, köp mıçımadı – ketip, atını katında bulcudu. Hutay añgılagan edi Çotaynı halın – bilmegença, körmegença etip, caşlaga söleşdi.

– Atlarıgıznı kişenlegiz, bılaydan el kıyırına bir sildeu bardı, – dedi, – can berirge aşıkmagız, can alırga aşıgıgız. Har taş, har terek sizge kübe bolsun.

Hutay, kereksiz ok koratırga süymey, uşkogun köndelen tutup, taşdan taşha ötdü. Partizanla da anıça etdile. Caşladan kaysı ese da, ceñgillikge horlatıp, uşkogun tartdı.

Hutay, artha hını burulup, aşıkgan caşha hını karadı:

– Uşkoguñgu kerksizge ürdürme. Ok arı cetse da, öle-kala ceterikdi, – dedi. Tap, okla su’umay ceterik esele da, telisine ketip, elden adamlanı, mallanı açıtırga bolluk edile. Komissar ol oyumun caşlaga eşitdirginçi, uşkok atılgan tavuşla kıstaulanıp, okla partizanlanı başları bla uçdula, çüuüldep, şoş-şoş sızgırıp, taşlada, taş tüplerinde su’udula. Caşladan birini bazık butuna tiyip, caralı etdi. Uşkok atılgan tavuşla seleymedile. Hutay taş artından çıkmadı, kalganlaga da kımıldamagız degenni bildirdi.

* * *

Kazak'nı oneki adamdan kuralgan partizan bölümü Çerek'ni cagası bla enişge tigelep, agaç cukargan cerde tohtadı. Bılaydan Ullu elni baş canında mecgitge, mekâm üyge da uzak tüyüldü: Ak Askerçile kuragan asmakla, asılıp turgan üçeulen okuna da şart körünedile. Hunala aralarından çıgıp, ötgen-sötgen soldatla da ok cetmezça cerde tüyüldüle.

Kazak caşlanı aşıgırga koymadı: tap, aşıgırık esele da, Hutay'nı aythanına koşak bolup, anı buzarga bazınmadıla, Ak Askerçile komissarnı kauumuna aldanıp, sermeş kızgandan sora alanı ekili eterge kerek edile. Arı deri va, amal bolmagan cerde okuna amal tabıp, duşman bauurlanñgan cerge cuvuk kısılırga edi muratları.

Ol oyum bla Kazak'nı cıyını Çerek'ni cagası bla caşırın tigelep, kelip turdu. Uşkok tavuşla eki canından da kıstaulanñgandan sora va taşlanı ortaları bla terk cürüş alıp, oneki uşkoknu da birden atdırdıla dagıda. Endi tohtau cok edi. İvan Petroviç, aberi añgılamay, biyagı eski kala canında uşkok tavuşla çıgadıla dep da iynanıp, madar etginçi, askerçileden üçüsü cıgıldı. Mıçımay dagıda ekeulen, caralı bolup, tobuklandıla. Ol zamanda añgılagan edi ak ofitser okla elni baş canından, eski kalanı tiyresinden da kelgenlerin, partizanlanı eki kauumunu arasında kalganların.Alay İvan Petroviç añgılagannı askerçile da añgılap, bir-birleri uşkokların Çerek canına burdula, başhaları enişge aylanıp çabışdıla. Ak ofitser, guzabalıknı tunçukdurur muratda: «Nazad, nazad govorü», – dep kıçırdı. Kıçırıgı uşkok tavuşlada tunçukdu. Köz akları aylanıp, sılhır koylay, üsüne urup kelgen askerçige kerohun da kabındırdı. Canlarına korkgan seryabryakovçula, bütün bek sılhırlanıp, Çerek'ni cagası bla enişge bargan colga çaba edile. Anda, car tübünde bukdurgan atlarına minip kaçarça. Adamları tıyılmaganın körgende, İvan Petroviç kesi da ala katış boldu. Endi uyalıu cok edi, umut da üzülüp kalıp, can saklauga termiliu apçarnı kamiçilep, enişge kuudu.

Hutay'nı da, Kazak'nı da partizan kauumları, atlıla bolup, örgeden, enişgeden cortuşdula. Sora, eki kauum da koşulup, Ullu elni özen celi bla erişdile.

İvan Petroviçni askerçileri, sarı cardan topurak, zıgır katış enişge-enişge töñgereşip, Çerek'ni cagasında va sabırlandıla. Atları bukdurulgan cerge cetalmaganları, carga kısılıp, can almay, can bermezge hazırlandıla.

Tamata apçar da, homuhluguna sokuranıp, kerohuna ışanmay, ok cıkgan askerçini uşkogun, kılıçın da aldı.

Ak ofitser , başın kötürüp, tiyreni coklarga bazınmay, carga kısılganlay turdu. Car da bilinir-bilinmez kaltıray, topuragın enişge sıta. Köpmü-azmı zaman ozdu ol halda – İvan Petroviç anı bilirça tüyül edi. Carnı «cüregi» kıstau urup başlap, sora cerni gürüldegeni eşitildi. cuvukdan-cuvuk bolup. Tiyreni taşına, agaçına da can kirip, atlıla bla çabışıp kelgença. Mından bir kauum zaman alga «cer kophanın» eşitgenmi edi İvan Petroviç, ogese, ol bilmegenlikge, partizanla alay köp müdüle? Ak ofitser, için korkuu sıyırıp, kolları mamukça cumuşap, kaltıraganların tıyarga küreşdi.

– Ofitser cigit da, madarlı da bolurga kerekdi, – dedi avaz, İvan Petroviçni elgendirip. «Kimdi meni celkemi marap söleşgen? Mañga körünmey, canalgıç mı kelip kaldı?» – Ofitser, küçden burulup, Kundur'nu esledi. Kolunda kerohu bla. «Pariy, bizni tashabıznı partizanlaga bildirip turgan köreme». – Bu sözle İvan Petroviçni esinde kabınıp, küyüp boşagınçı, kerohun Kundur'ga eki kere çarlatdı.

Suv cagadan örge aylanıp kele, adam ınçhagan tavuş eşitip, tohtaşdı. Sora ınçhagan bılayda bolur degen canına bardı. Keñgden okuna Kundur'nu tanıdı. Ol bir inbaşın carga tirep, kolu bla va kulak artına cabışıp süyele edi.

Kazak'nı körgenley, Misaka ulunu calçısı inbaşın cardan ayırıp, enişge oyuldu. İçin korkuu sıyırıp, calınñganın caşırmadı:

– Öleme men, Kazak, öleme, – dedi.

– Ne kan caugandı sañga va? Aman adamdan ok da kaçadı deuçü uşaydıla, – Kazak cuvuk kelip tohtadı.

– Teli batırlıgım. Ol apçar kutulup bara edi da, tıyama degenimley, menden alga karmaşdı…

– Bir börk bla eki adamnı başın cabarga küreşip caşagan entta da kamamay mı turasa?

– Ötürük ayta esem, arlakda soylanñganñga bir karaçı. Kızuvum bla kaplap koymadımmı men anı.

– Anı sen kaplamagansa… – Kazak, sözün cutup, tıñgılaunu iydi. Ol Hutay'nı maray edi, men a anı maradım demedi.

Ekisi da tıñgılaşıp turganlay, tübünden Apo kelip, atından tüşdü.

– Ma deseñg a. Bu keregin tabıp, cer kabıp turadı da, – partizan, arıganñga uşap, önü karılıp söleşdi. Atını karın tübü bilinir-bilinmez tılpıu ete.

– Bügün menden igi iş etmegense sen, mahtanma, – dedi Kundur, biyagı kulak artına cabışıp.

– Karaçı anı dagıda gınttısına, – dedi Apo. Sora Kazak'ga karadı.

– Kertda, mıñga kimni hatası cetgendi?

– Eline, halkına itlik etgenni apçarla da süymeydile, – dedi ol.

– Da sora biz munu nek sınsıta turabız? – Apo uşkogun ogarı ayagına mindirdi.

– Tınç tur, telilik etme, caralı itni urgan okuna günâhdı, –dedi Kazak, – andan ese üyüne ceterge boluş, onouun Allah etsin.

– At üsünde barallık mısa?

Kundur başın kagıp söleşdi:

– Canım çıkgınçı, arbazıma cetdirigiz. Calan başnı taş bla urmagız, marca. Menden kaytmasa da, Allah'dan kaytır.

* * *

Kazak, biyiktuyak kaşha atına minip, Nuh Efendi caşagan tar oram bla ozup bara, Saudatnı kördü. tişiruvnu eslemegença etse da, atından tüşdü, alay tohtamadı.

– Gınttılı bolgansa, seni ösdürgen arbaz taba da karamay, – dedi Nuh'nu kızı, Kazak'nı çimdirça, hını söleşip.

Caş çoçumadı, tohtaşıp, sabır hal aldı.

– Saudat, asıl adamdan tuvgansa, asıl söleş. – Kazak tişiruvga aytırı başha edi. Alay aytmadı. Ne tabarıkdı anı uçuz eterça söleşip? Kaçan ese da bir süygen kızı edi ol calçını. Endi va, eri bla caşamay, tul bolup, açıuun cutalmay, baş keçindirgen tişiruv. Kesi da terk buzulup, cıl sanı ozganñga uşaydı.

– Ol börküñgde kızıl curun seni artık adam mı etgen sunasa?

– Dertlenip söleşese, Saudat, tişiruvga uşamaydı ol. – Kazak sabırlıgın tas etmedi, açıulanmadı.

– Derti coknu – namısı, ötü cok, – dedi Saudat. – Bolşebikle keledile dep kuvanasız da, aşıkmagız, ou, sizni künügüzdü. Bügün ketdile esele, tambla kaytırla.

– Kimle kelip, kimle ketsele da, sañga ne başhalıgı bardı, Saudat? Kesi kanıñgı içmey, sabır caşa, sabır söleş. Sen tişiruvsa. –Alay aytıp, Kazak atına mindi. tişiruv ızından ne aytıp kıçırganın eşitmedi.

Ol anasını karındaşını üyünekirip, ahluları bla tıñgılı salamlaşıp boşagınçı, elge Kızıl Asker'çile keldile dep, cañgı hapar da cayıldı. Kazak nek ese da kuvanmadı.

* * *

Apo Alaşevka degen gitçe elçikde caşaydı. Bir onbeş-onaltı arbazdan köp bolmagan. Taunu ışık betinde kuralgan kabırları, taşladan kalanñgan alaşa, topurak başlı üyleri bla.

Caşnı atası Hacaliy, bir közüne sokur kişi, bay da, carlı da tüyüldü. Üyürün keçindire bilgen adam – bir buzoulu iynek, at, cıyırmaga cuvuk koy tutadı. Mından allında Ak Kazakla üyüne ot salıp ketgen edile da, partizanlanı hayırlarından canı saklanñgandı.

Busagatda va caşla, kesi da arbazlarında süyelip, üylerini başın cañgıdan cabar kaygıdadıla, mekâmlarını hunaları tıñgılaunu iyip süyeledile: taşlaga ot ne etallık edi, kalganı va keseulenñgendi. Bir nasıpları – mal orunñga, halcarlarına cetmegendi.

Hacaliy, tünene cesirlikden kutulup, arbazına kelgenley, kurmanlıkga atap, irik soygandı. Soymay a – Allah'ha şukur bolsun, kıynaldıla esele da, can koramagandı. Üy biyçesi Duppuşha, kızı Leylâ'ga kişini zaranı tiymegendi. Agaç tübünde, tau koyunlada, dorbunlada köp cürüdü ese da, caşı kaythandı. Kızılla da keldile.

Endi caşau tüzellik bolur. Sora kurmanlıkga bir malnı boyunun tartmay kalay koyarık edi? Busliyman tüyül müdü?

Alıkın caz başını erttenlik su’ugu korkmagandı. Şoşluk da elgenmegendi.

– Ekibizden biribiz enişge tigelerge kerekbiz. Buşuu bolgan arbazlada körünmesek, ayıpdı, – dedi Hacaliy, eski tonunu ceñglerinden kolların çıgarmay.

– Biribiz barıp kalsak, işden tüyüldü ol, – Apo, alay aytıp, hunaga kaplandı. Sagışlı bolup, enişge Ullu elge karadı: ne elni, ne Çerek'ni argı cagasında kalanı körmedi. Tarnı için tuman sıyırıp, üyleni sıydamlap, birge koşup, ak özenñge uşathandı.

Ak özen, şoş-şoş tebe, uvak tolkunlanı cüzdüre, soluydu. Tumanñga bölenñgen eldenmidi, kökdenmidi – kaydan ese da cır makam eşitgença bolup, Apo sagaydı. Mudah, şurgulu makam. Caş, kulak tigip, makam, enişgeden örlep kelip, mında, gitçe elçikde tumanñga cayılıp, arbazlaga, cartı küygen üylege da kirip, tunçugup, buuulganına seyirsindi.

– Eşite mise sen bu mudah makamnı? – Apo, atasına aylanıp, soruulu bet aldı.

Hacaliy aberi aytmadı, sau közün cıltıratıp, kökge da, enişge da karadı.

– Mudah makam dep nek aytasa? Termilip turup, siz keltirgen cırnı makamı tüyül müdü ol?

– Bılaydı dep aytalmayma, – dedi Apo.

Ekisi da tıñgıladıla. Birazdan künnü közü köknü etegin kızartdı. İssi tayakları ak özenni küydürüp, elek-elek etdi da, tuman tübünden ocakla ösdüle. Kulluk mekâmnı başında bayrak, kanat kagıp, silkinip, havanı sopaklap, kızardı. Sora birazdan kaydan ese da üyle açıldıla.

Tüp, baş oramlada adamla, kauum-kauum bolup, tizilişip kele, arbazlaga bölüne, duva tuthanlaga koşuladıla. Elni er kişilerini aslamı va tañgların ayakları üsünde atdırgandıla. Buşuuları bolgan arbazladan ketip kalırga uyalıp.

Hutay Cantemirni buşuuun etgenle bla süyele edi.

Andan arlakda – Kazak, Paşa. Birazdan Apo da kelip, duva tutdurdu.

Mılı tuman çaçılıp, kün tıñgılı açılgınçı, hava cañgıdan buzulup başladı. Taudan urgan ayaz kar iyis keltirdi. Çerek'ni şuuulduganı anı cagalarına sıyınmay, kötürülüp, köpçüp, elge cayıldı.

– Ölgenle cerge tüşgünçü kün buzulup kalmagı edi, – dedi duvada süyelgen kişileden kaysı ese da, Hutay'ga karap.

– Alayga uşaydı, – dedi Hutay, sansız avaz bla. Sora Kazak'ga burulup söleşdi:

– Sen Kayıt'nı arbazında da körünürge kerekse. Ol kallay ese da, Nuh'nu karındaşıdı.

Kazak olsagat cu’aplamadı – tıñgıladı. Kim kaysı arbazga barsa da tiyişlidi, borçdu dep keldi esine. Hutay'nı ceri va bügün bılayda bolurga kerek midi, ketse igi tüyül müdü? Bayla, biyle bla küreşgen adamga ellile iynanırla mı biyni buşuuun etedi dep?

– Sen da ketseñg igidi, – dedi ahırında Kazak, – tübünden kelgenle kara çöpge almasınla.

– Ellileni küyleri – bizni da küyübüzdü. Adamla coyuldula esele, bizni hatabız da bardı anda, – dedi Hutay.

* * *

Hacbiy tañg carıgı bla mekâm üyge kelip, otouda kesi cañgız olturup, Kızıl Asker'çileni komandirlerin – Kutsenkonu saklay edi.

Hacbiy, karın sala başlagan, eki cıyırma bla oncıllıgına tolu cetmegen, erkin süekli adamdı. Keñg sakal tübü, aksıl beti, kalın kaşları, sabır karamı bla. Üsünde sahtiyandan çuburu, belinde kerohu.

Stolga kızıl cabıu cabılıp, eşikden kirgenley oñg kabırgada kızıl kumaçda va «Bizge erkinlik keltirgen 11-çi Kızıl Asker caşasın», – dep cazılıp.

Mekâmga kirgenle, ellile bolsunla, bay, carlı, Hacbiyni stol artında olturup turganın körsele, ırazı edi. Okruckomnu keleçisi kişini allında süyelip, salamın alırga kerek tüyldü. Anı umutun etmesinle. Har atlaganı, capısı, kılıgı, erinlerin kımıldathanı, karamı da bılanı bükdurmasa, anı kullugunu ıspasın çıgarmazla. Zaman anı kibiklege al burdu ese, şukurlanıp, deberin kötüre bilirge kerekdi.

Hacbiy kesi Çegem auuzunda tuuup, anda ösgendi. Otuz ekicıllıgına deri calçılıkda turgandı. Artda, baynı arbazından ayırılıp, ot cagasın tirgizgende da, unutmay edile ellile anı calçılıkda ösgenin: atına calçı Hacbiy demey söleşmey edile. Bolşevikle'ge canı kurman bolsun: 1913 cılda bayla bla carlılanı aralarında kozgalıuga katışhanın, Malkar polknu askerçisi bolganın da unutmadıla – «atha mindirdile». Anı calçı etip turgan İmmalay endi ayak tüpde şorpasız, ol a – okruckomnu keleçisi, bek ullu elleden birini cügenin kayrı tartsa, arı

barlık. Añga kimni mindirligin, kimni çarhla tübüne türtürün bilirça, partiya, oñg berip, boluşsun ansı…

Hacbiyni sagışın tışından kelgen ayak tavuşla, adam avazla böldüle. Sagayıp turup, eşikden adam kirmegenden sora, terezeni allına barıp süyeldi.

Tuman çaçılıp, tiyrege kün cayılgandı. Arı-beri ötgenle köpdüle. tişiruvla, er kişile. Ala coyulganlanı arbazlarına barganla, ızlarına kaythanla bolganların a Hacbiy bile edi. Añga da, busliymanñga kindigi kesilgen adamga barırga kerek edi, duva tuthan cerlege. Alay uşarık tüyüldü, cahil kişile bla süyelip, kulluk iesi duva tutsa. Keñgirekde tursunla. Ellile bla Hacbiy bir kınñga sıyınmazla.

Birazdan okruckomnu keleçisi Kutsenkonu da kördü. Ol, toguz-on askerçini kulluk mekâmnı arbazında koyup, kesi içine kirdi.

Mihail Kutsenko eki cıyırma cılına cuvuklaşhan uzun boylu, arık adamdı. Cukacayak, cütüsakal, cütü karamı bla, eskirgen uzun şineli, çüybaş börkü bütün subay sanlı, tizginli adamga uşatadıla.

– Ertte mi kelgense? – dedi Mihail, Hacbiy bla salamlaşa.

– Özge va, tüşge deri cuklagız dep cibermegendile bizni beri. – Okruckomnu keleçisi tırman etgen avaz bla söleşdi.

Mihail anı caratmadı. Mında kimge da tırman etallık oldu. Har kim cerin tanısa igidi.

– Buşuuları bolgan arbazlanı üsleri bla terk ozup ketalmaganma, sen da arbazlada körünseñg tiyişlidi, – dedi Mihail.

– Men «balşebikme», «erebolütsiya», – dedi Hacbiy.

Ekisi da, olturup, igi kesek tıñgılaşdıla.

– Bizni buşuu-buşman bolup tururga zamanıbız, erkinligibiz da cokdu, – dedi sora Hacbiy, – «blast» ayagı üsünde tıñgılı tururça eterge kerekbiz.

– Ol meni da akılımdadı, – Kutsenko, okruckomnu keleçisine karamay, enişge karap söleşdi, – alay el buşuudadı, sabır eteyik.

Hacbiyni bet tükleri çüyre boldula. Erinlerin gam etip, tıñgılaunu iydi. Kaydan ese da kelgen bir çüybaş okruckomnu kullukçusuna akıl üyretirge nek kalgandı? Ne hıysapdandı ol iş? Onounu sıyırırga umut etmey ese, sözüne söz nek koşadı? Hacbiy, turup, tereze allına bardı. Arbazda çüybaş börklü askerçileni körüp, ızına kayıtdı.

– Bolşevikle, buşuudan korkup, eter işlerin mıçıtsala, vlastıbız vlast’ bolmaz, – dedi tübünden kelgen kullukçu.

– Vlast’ adamla üçünmü ayak tirerge kerekdi, ogese adamla vlast’hamı kurman bolurga kerekdile? – dedi Kutsenko, Hacbiyni aşıkganın oñgsunmay.

Hacbiy, betine kızıl suv cayılıp kalıp, cuk aytmay, şoşaydı. Kol caulugun könçek hurcunundan çıgarıp, tolu betin sıypadı. Kutsenko aythannı maganasın añgılamagan edi, kaytarıp sorurga ılıksındı. Cahilligin Mihailga sezdirirge süymedi. Alay kızıl komandirni sözlerin cutup koyarga da uşamay edi. Hacbiy, partiyanı keleçisi, anı niyeti bla canı tömmekdi, uşak nögerini allay «palna- moçiyası» cokdu.

– Sen aythannı men añgılaganma, – dedi Hacbiy, – alay partiyanı onouuna onou koşsak, uşamaz. Uzak haparnı kuyrugun çubur et da, Hutay'nı, Seyitni, Paşa'nı beri cetdir.

Mihail Kutsenko, söz kaytarmay, örge turdu. Eşikden kirgen cerde

tohtap, artha buruldu:

– Bolsun sen aythan, tau elde caşaganlanı adetlerin sen igi bilese.

Kutsenko ketgenley, Hacbiy, hoşlanıp, kesi-kesine ırazı boldu. Irazılıgıntunçukdururga süymey, igi kesek olturup, sora tışına çıkdı. Çıkganı bla teñg hoşluguna suv kuyülganlay bolup, anı orununa burununa açıuu çapdı. Kara kiygen elli tişiruvla, kabır kazarga ozganla, oramdan oramga ötgen kişile – barısı da Hacbiyni körmegença, bilmegença etip, salam bermey, şecda kılmay ozadıla. Malla soyup, toy eter orununa kör sen bılanı dedi içinden. Aş cok, bir suvsap iç dep kelgen, namıs bergen da cok. Duşmanladan tazalanırga tiyişli el köreme bu.

* * *

Kulluk üynü otouunda eki pategen çırak bir esele da, olturganla bir biri betlerin igi körmeydile. Hacbiyni sol cayagı morkızgıldım, ekinçisine va au tüşüp, tıñgılaydı.

Hutay, Seyit, Paşa, aytırıkların aytıp boşap, bir birlerine sagayıp, şoş olturadıla. Tıñgılay ese da, barısından da Hutay tıñgısızdı. Kıyın, kir işni tamamlarga añga buürgandıla. Kutsenko bla añga. Uşamagan, ters işni. Endi va ol, terkirek mından

çıgıp, kerti adamın cumuşha ciberirge kerekdi. Kimge ışansın Hutay – Apoga, ogese Kazak'ga mı?..

Hutay karamın Seyitni avanasından burmay igi kesek turdu.

Ertteden tanışdıla ekisi. Bir ellile, bir oramda caşaydıla. Sabiyleri köp, ırıshısı va cok. Elge akla kirgenlerinde kıynagandıla, çıbık urup. Endi va bügünden arı – elni komissarı. Seyit aman adam tüyüldü, cahildi, mardasızdı, harip, dedi Hutay

içinden, cañgı kullugundan kutulur amalı bolmaganına carsıp. Nege kerek edi añga vlast’nı duşmanlarına atalganla bla küreş bardırlık kauumunu komandiri bolurga? Otdan çık da, örtenñge kir degença etgendile. Ellilerine tınçlık keltireme dep, cañgı

palah keltirirge uşap tura edi.

– Tünene bizge boluşup, bizni bla teñg cañgı vlast’nı allına karagan adamnı tambla ilişanñga ne bet bla sallıkbız? Anı mañga bir añgılatçı, – dedi Hutay köp tıñgılagandan sora.

Hacbiy, elgenñgen etgença, başın hını kötürdü. Kutsenko da sagaydı.

– Çotayga ayta eseñg, ol biydi. Biyi-çiyi da, mülk cürütgenle – barısı da vlast’nı duşmanlarıdıla. Bügün kuyrukların kıshanlıkga, tambla ol kuyrukla bla ot salırla, – dedi okruckomnu keleçisi.

– Çotayga tierge cararık tüyüldü. Ol bizni adamıbızdı,adamlıgı bolgan. Kesin da akla açıtır üçün koymagandıla. Misaka ulu da alay, anı va, harip, nesin karıulaybız, şaşhın bolup aylanñgannı? – dedi Hutay.

Hacbiy, ilişan atarıkça, bir közün cumup karadı Hutay'ga.

– Şaşhın sense, – dedi ol, kaynasın çökdüralmay, partiyanı onouuna kayırışırça sen kimse? Anı onouuna onou koşhan duşmandı!

– Misaka uluça bir carlıdan korkgan vlast’ ol ne türlüdü? Anı ötü bar mıdı? Arbazında kazan asarga oñgları bolganlanı kırsak, vlast’ pakırga uşamaz mı?

– Vlast’nı duşmanların, törlerinde olturup caşaganlanı koruulaysa sen. Ekilise sen, arı – orak, beri – çalgı. – Hacbiy, alay aytıp, örge turdu, hurcunların karmadı, aberi tapmadı.

– Vlast’ bir kere betin açhan edi. Endi aşıkmayık, biyagı tayak kötürüp kelgendi dep aytdırmayık, – dedi Hutay. – Aman hapar terk cayıladı. Aman işni başı bolgandan ese, igi işni kuyrugu bolgan igidi.

– Añgılathansa, tamamdı. Kuyrugu bolurga termile eseñg, bol. Vlast’ seni kerekli kalsın. Anı cumuşun tamamlarık adamla bardıla. – Hacbiy Kutsenkoga karap söleşdi.

* * *

Hutay bla Kazak kulluk mekâmdan keç çıgıp, birge bara, igi kesek col koratdıla. Aytır zatları köp edi. Sora, kele kelip, Çotaynı curtunu tiyresinde tohtadıla. Kıyır cerde edi ol.

Elni karañgı şoşlugu auurdu. Çırak carıgı bir terezede da eslenmey edi. Uku bolur, kanatlı kaydan ese da acaşıp kelip, kertme terekge kondu da, kıçırganı sarnaganñga uşap, tunçukdu.

– Sañga ışanıp da, iynanıp da aytama – bügeçeden ozdurmay ketsinle, bek algadan Çotay bla Aubekirge bar, Nuh Efendi'ni da unutma, – dedi Hutay, taugamı ketedile, ogese ahlularına, ol alanı işleridi. Tamblaga kalsala, açıtırıkdıla. Biz vlast’nı aldamaybız, biz anı tazalıgın saklarga kerekbiz, aman tişli it kibik körgüztmeyik.

Kazak tıñgılaunu iygenley turdu, ırazılıgın baş kımıldatıp bildirdi.

– Artda vlast’nı duşmanlarına koşup koymazla mı? – dedi sora Nuh Efendi'ni calçısı.

– Halknı cartısına kol uzatıp, kalganların a şau eterge dep mi küreşgenbiz? – Hutay şoş söleşdi, tıñgılagan bar ese, eşitmesin degença. – Şamgun, sokur Husey kibikle tayanñgan vlast’ oñgarık tüyüldü. Vlast’nı saklaybız degenle mülk kuray bilgenleni da saklarga kerekdile.

Ekisi da keçeni şoşluguna tıñgılap, igi kesek mıçıdıla.

– Turma endi, cumuşuñgu tındır. Sen da aşık, ala da aşıksınla.

* * *

Kazak Hutay bla salamlaşıp ayırıldı da, Çotayga eşikni şoş kakdı.

– Açılıpdı, ne dauur etdirip küreşese? – Biy, ısharla kölegin aşık-buşuk kaplap, anı öşün tüymelerin ete söleşdi.

Çotaynı otouu gitçe törtgül, çımmak ak kabırgaları bla. Eki temir undurugundan birinde cu’urganla, castıkla kalanıp. Başhası cayılıp.

– Keç konak bolgansa, Kazak, – dedi Çotay, – kelgenñge olturur cerin körgüzte.

– Oltura tururga zaman azdı. – Nuh'nu calçısı suhu söleşe edi.

Çotay da sagaydı.

– Ne bolgandı?

– Alıkın cuk bolmagandı. Bolsa, endi bollukdu.

– Eştada! Ayt, marca!

– Hutay cibergendi, – dedi Kazak, eşikden kirgen cerde süyelip. – Elden terk ket degendi. Kelgenleni biz aşıgıp saklaganlıkga, bayın, biyin da kara çöpge algandıla.

– Menida mı? – dep seyirsindi Çotay.

– Kişini ayarık tüyüldüle.

Biy, auur başın enişge boşlap, küçsündü. İgi kesekni tıñgılap turdu.

– Akladan kaçıp, sizge bardım, endi kızılladan a kayrı kaçayım? – dedi sora Çotay. Işarmış etdi.

– Ol biz keçinñgen cerde tura turuguz da, artda Allah aythan bolur.

– Ugay, – dedi Çotay, – men akladan, kızılladan da korkmayma. Er körlügün körmey körge kirmeydi. El bolganlay men da bolurma.

– Men sañga akıl üyretir adam tüylme. Alay dagıda aytayım, ketseñg igidi. Kesiñg üçün ketmey eseñg da, bizni üçün, el üçün ket, – dedi Kazak.

– Korkaklık köz çıgarmaydı, bet coyadı, – dep, Çotay Kazak'ga ayıp etgença alay karadı.

* * *

Nuh Efendi'ni arbazında börükes pariy, kesin tıydırmay, buuulup, hırılday, sınsıganı bla ürgeni katış bola, konşuda caşaganlanı sagaytdı. Elgenip, içlerin korkuu sıyırıp uyanñgan tişiruvla, terezelerinden tışına şoş karaydıla. Er kişile, cartı-kurtu kiyinip, arbazlarına çıkdıla. Ol keziulede Nuh'nu arbazında uşkok atılgan tavuş çıkdı da, biyni el tanıgan börükesi sınsıp, cilâp, uludu. Uşkok dagıda atıldı. Tiyrede itle, bir birlerine hapar bildirirge küreşgença, andamında ürdüle, kimi sınsıdı, kimi,Nuh Efendi'ni itini sarnauun etgença, cilâp uludu.

Kutsenko, üç Kızıl Asker'çini da nöger etip, Nuh'nu üyüne, cel urganlay kirip kelip, otoudan otouga ötdü: biy bir cerde da cok edi. Unduruknu allında Saudat simsireydi.

– Gde tvoy starik? Bud’ on neladen, – dep kıçırdı.

tişiruv, cartı-kurtu kiyinip süyelgeni üçün abızırap, tilin aylandıralmadı.

Kızıl komandir, bolgannı karmap, unduruk tüplerine da iyilip, sora Saudatnı otouuna kaytdı.

– Yâ eşe raz spraşivaü, gde tvoy starik? – dedi.

– On ne starik, on moy otets, – dedi tişiruv, eki kolun öşünlerinden ayırmay.

– Esli ne naydem, tebya ce arestuem za podsobniçestvo vragu.

– On moy otets.

– Otets, otets, zaladila. Vrag vlasti i ves’ skaz.

– Ou, men sizni anı üçün körüp bolmay edim, közlerigizni kan cu’arıkla, sizni beri keltirgenle da gebohdan kırılsınla. – Saudat, öhtemligin ayak tübüne atıp, kesin tıyalmay cilâdı. Olsagat eri Kökkez esine tüşüp, anı da kargadı. – Uruş eteme dep, coyuldu da ketdi, cahanim otunda küerik, tişiruvların koruulay bilmegen er kişile toñguzla bolsunla ol duniyada. Sora Saudatnı esine Kazak tüşüp, cüregi cumuşadı. – Calçı dep ıspassız etgen Kazagıbızga kor bolsunla barısı da. Atamı canın saklagan Kazak, – dep, cañgıdan sarnadı.

* * *

Misaka ulunu üy biyçesi Ariuvcan, arbazlarından tışına çıgıp, col canında köpden beri süyele edi. Erini ızından barırga dep çıkgan edi – baralmadı, borbaylarını karıusuzlukları horlap, sanlarına korgaşin kuülup.

Misaka ulu da baralmay edi. Avanasından sora aberisi kalmagan, tentek kartnı kayrı da nek eltedile, üyünde ölürge koymay? Kelgen vlast’ allaylagada mı dert tutadı? Alay tüyül ese, cañgız kartha beş sauut-sabalı askerçini nek ciberiuçü bolgandıla degen sagışı bla tişiruv Misaka ulunu ızından karap turdu. Abına-sürkele, akırın barganın askerçile da uşkok kalakları bla aşıkdırganların körüp.

Cilâmadı Ariuvcan, közünden cilâmuk çıgarmadı. Nek cilârga kerek edi ol, kimge tarıgıp cilâsın – palah cañgız anı ot cagasın öçültmegendi – kelip, carça oyulup, bitöv elni maltadı.

Kimledile oramlanı tolturup, karaltıp, sauut-sabalılanı sürüp barganla? Cañgı «blasnı» duşmanları mıdıla, bayla, biyle, ogese kol kıyınları bla keslerin keçindirgen ellile midile?

Sañgırau-meñgireu bolup süyelgen Ariuvcan endi eşite başlagan edi oramlanı dauurların, tutulup barganlanı ahluları cilâganların, ızlarından sürkelgenlerin – tişiruvlanı, kartlanı. İtleni kazavat etip ürgenlerin, sınsıp tunçukganların da. Sora Ariuvcan, uşkok tavuşladan elgenip, arbazlarından öñgelep, tau eteklerine kuuuluşup bargan itleni da körüp koyup, seyirsindi. «İtle üylerinden, elinden kaçhança, izgiltin bolup kaçhan zaman keldi», – dedi içinden.

* * *

Hutay mecgit tiyresine tañg alasında kelip, andan beri süyele edi, ellilege etilgen artıklıkla üçün kimni terslerge bilmey. Mecgitge da mecgit derça tüyül edi: din ahlularından sıyırılıp, Kızıl Asker'çilege berilgen mekâm edi ol. Hacbiyni, Kutsenkonu da fatarları anda edile. Mudah edi Hutay, sagışlı.

Ellile mecgit tiyresine cıyılıp kalgança, camavat alay köpdü. Kesleri kelgenle, askerçile zor bla keltirgenle, tutulganlanı ahluları, konşuları – barısı da endi bir bolup, şoşayıp süyeledile. Uşkoklarını süñgülerin kayırıp tizilişgen askerçile, ala saklagan cesirle – Çotay, Misaka ulu, Aubekir dagıda çankaga, bayga atları aytılganla.

Hutay başın kötürüp, alaga karayalmadı, bütünda Çotaydan bek uyalıp, añga carsıp. «Blasnı» kaysısı da ou köreme, – dedi. – Alay «blassız» caşau – can-canın talagan çerek, «blas» bla va – halk kamiçi tübünde».

«Geben tecep kelgen «blasıbız» ellileni batanın sıyıra turadı, sora ne madar, kayda tınçlık?» – Hutay köz kıyırı bla Hacbiyge karadı. Kutsenko, ol dagıda eki apçar ençi süyeledile.

Barmadı alanı katlarına, katışmadı uşaklarına da. Hutay ala bla bir tilli bolmaganın camavat añgılarga kerekdi. Aytdı, küreşdi, Hacbiy sözüne kulak salmadı.

Sagışlı karamı Hutay'nı uzakga alıp ketip, tau eteklerine cetdirdi. Tau betlede, anı eteklerinde agaç çagıp, kögerip boşap, endi karaldım tuman kalın cayılıp, şoşayganñga uşaydı. Hutay'nı cüregi uçunup, agaçha termilip, nögerleri bla anda caşagan zamanları esine tüşdüle. Ol kalın agaçnı bir teregi bolup kalgan nasıp tüyül müdü adam degeniñge? Allah, tabiygat bergen carıkga, künnü cılıuuna kişi dau etmey süyelgen agaçlay şoş duniyanı kim bersin adam uluna? Allah berge edi Hutay'ga agaçnı bir teregi bolup süyelirça, anı şuuuldaganına tıñgılap, keçe-kün da eşitip süyelirça. Çıpçık bolup kalıp, anı bir butagında caşarça. Cok edi allay nasıp, cok edi…

Hutay'nı sagışın cıyılgan camavatnı gürüldegeni böldü. Tau eteklerinde agaç cerinden kozgalıp kelgença, camavat tepçidi, alga, at arbala taba silkindi. Sauutlu askerçile ala taba uşkokların çıkırdatdıla: cibermedile ellileni arbalaga olturthan cesirlege. Cesirleni, cañgı vlast’nı duşmanların, Nalcikge eltirik uloula ozgunçu, sauutlu adamla ellileni colların kesgenley turdula.

– Alaga alay kerekdi, barsınla, – dedi Hacbiy, karamı bla Hutay'nı marap, – budaynı barır ceri tirmendi. Ogese sen ırazı tüyülmüse, ayt aytırıñgı…

– Elliñge tayak kötürüp kelgen vlast’nı kadarı kalay bolluk bolur deyme?

– Tayaknı igisi mından arı kötürüllükdü, – dep, öhtemlenñgen avaz bla söleşdi Hacbiy.

– Sora ellede kişi kallık tüyüldü, – dedi Hutay.

– Şuöhum, «blas» – ol kayık kibik bir zatdı. Anı cürütürük bizbiz – «blasnı kalakları», hayt derge kerekbiz, sen a çiy agaçdan işlenñgenñge uşap turasa.