Töre

HALQIBIZNI SAQLAR ÜÇÜN

 

“Qaraçay” gazetibiz halqıbıznı tarihin, tin baylıgın, fol’klorun, adet-namısın,  çomartlıgın, işni em honşunu süygenin, qıshaça aytsaq, caşaw colun körgüzte, ata-babalarıbıznı ençi şartların caş tölübüzge beriwde, alay bla halqıbıznı saqlawda ullu iş etedi. Anı üçün büsürew ete, halqıbıznı mından arı da saqlawda, sıyın költürüwde kesim añgılaganımça, talay etillik zatnı tizerge izleyme.

 

Meni sartın, XXI-çi ömürnü allında, milletibiz eki col ayırılgan cerge kelib tohtagandı. Birinçisi, ata-babalarıbızdan kelgen alamat caşaw colubuznu saqlay, milletibizni millet etgen şartların caş tölübüzge çıraq ete, ceribizni, suwubuznu, milletibizni saqlaw col.

 

Ekinçisi, bügünlükde ata-babalarıbızdan kelgen adet-namısnı qarañgılıqga sanab, keñg cayıla bargan, sıysız, hıysabsız bazar “namısnı” şart etib, kosmopolit coruqga taya, milletibizni tas ete barlıq col.

 

Bu eki colnu qaysısın caş tölübüz (alay bla sawlay milletibiz) alganına köre halqıbıznı kellik ömürlede ençi caşaw şartı açıqlannıqdı. Bu işde qaraçay halqnı Intelligentsiyası* (alda bargan oqur-cazar qawum), milletge onow etgen tamadala, camagat organizatsiyala, din qulluqçula, aqılman-sıylı adamlarıbız qaysı colnu alsala, caş tölü caşawunda ol colnu şartları bla barlıqdı.

 

Meni oümuma köre, caş tölübüz birinçi col bla barsa, az bolsaq da, kesibizni ençi şartıbız saqlana, qalgan halqlanı arasında milletibizni ençi adeti-namısı, ceri, suwu saqlannıqdı.

 

Bügünlükde aşhı innetibizni tolturur üçün, teren cazılırga kerek bolub turgan tarihibiz, duniyada emseyirlik derça cerleribiz, suwlarıbız, ullu adet-namıs haznalarıbız, işni süygenibiz, tin baylıgıbız bardı. Ol baylıgıbıznı ata-anadan balaga berirça fahmulu citi qızlarıbız, caşlarıbız da cetişedile.

 

Etillik ullu işleni bir canından tutub toltura barır üçün milletibiz caşagan cerlede “Törele” quralsala, ala işlerin halqıbız bla baylamlı etsele, köb iş tındırırga bolluqdu. Kesigiz bilesiz, üyde ata-ana balasına töredi, milletni sıyın çıgargan adamlarıbız bizge töredile, namısha-sıyga, halqnı saqlarga üretgen adamla barıbızga da töredile, dagıda añga köre. Ol sebebden “Töreni” borçu ulludu, sıylıdı.

 

“Camagat”, “Alan”, “Qaraçay halqnı kul’tura avtonomiyası”, “Qaraçaynı halq kongressi”, milletibizni sıyın költüre, bolgan carsıwlanı qoratır üçün, bolumlarına emda qarıwlarına köre işle etedile. Köb zamandan beri, alanı birikdirib, halqıbızda quru bir organizatsiya qurarga kerekdi, degen oüm cürüydü. Men añgılagandan, busagatda alay etilirge kerek tüldü. Bir “liderni” muratına köre quralgan organizatsiyanı tamadaları sovet sistemada “bişgendile”. Ol sebebden alanı bir qawumları ofitsial organlanı “köçer agaçları” bolurga hazırdıla neda kesleri aythannı tutub turadıla.

 

Alay bolmaz üçün, barıbız da, demokratiyaga igi ürenñginçi, sawlay halq organizatsiyala, milletibizni allında cuwablıqların ösdüre, halqıbıznı kelir ömürlede da saqlar üçün, kün sayın iş etgenley tururga kerekdile. Ol işlede “Töreni” da başında aytılgan ullu borçları bardı.

 

Alimle bir aqılga kelgenñge köre, qaraçaylıla, malqarlıla, tegeylile, svanlıla, iñguşlula, çeçenlile bla birge kavkaz antropologiya qawumdandıla, kesleri da Kavkazda caşagan em burunñgu milletledile. Qaraçaylılanı ata-babaları ullu tarih colnu ötgendile. Alanı em caşnagan zamanları X-XII ömürlege, Şimal Kavkazda birinçi hristian qral –Alaniya-  quralgan zamanñga, tüşedi. Anı aralıgı Magaas şaharnı cerinde bügünlükde Töben Arhıznı şahar tübü turadı. Alaniya tış politikasın Vizantiya imperiya tuthan colga köre bardırgandı. Alanlanı, Vizantiya bla politika, din baylamlılıqlarından sora da, ekonomika, kul’tura canı bla kelişiwleri bolgandı. Alaniyanı camagatı hristian dinni Rusdan alga algandı. Bügünlükge deri saqlanñgan 5 alan hram (Töben Arhızdagı üç, Çuwana emda Sıntıdagı hramla) Rossiyanı cerinde ornalgan hristian zodçestvonu* em burunñgu arhitektura esgertmeleridile. Tatar-moñgol çabıuwlladan sora oñgsuz bolgan Alaniya 1395-çi-1396-çı cıllada Ashaq Temirni (Timurlenk - Aksak Timur) qolundan çaçıladı. Alanlanı ua Miñgi Tawnu eteginde taw özenlede caşırılıb turgan bir bölek adamından qalgan qawumu Şarqga qarawaşlıqga sürüledi, birsileri da qırıladıla. Bu zatla Ara emda Şimal - Künbatış Kavkaznı türsünün tübelek türlendiredile.

 

XV-XVIII ömürlede Qaraçay, başçılıq etiwnü kelişiwleri bla, institutlarını sistemaları caraşıb turgan, kişige boysunmagan, başına erkin etnopolitika quralış bolgandı. Em sıylı vlast’* organı da –“Halq Töre”. “Halq Töreni” quramına Qaraçaynı bütew ellerini keleçileri kirgendile. Alanı elçi camagatı kesi saylagandı. “Halq Töre” sawlay Qaraçayga maganalı zatlaga qaragandı: tışhı cawdan qorquw bolsa, halqnı qobarıw, zıtçıw askerni (opolçenie) quraw, elleni aralarında mülknü üsünde çıqgan dawlanı ayırıw, terslew işlege qaraw, camagatda bolgan adeb coruqlaga boysunmaganlanı tüşündürüw d.a.k. (dagıda ala kibik) zatlaga.

 

Har elni kesini “El Töresi” bolgandı. Ol elni kereklisine: sugarıwçu ilipinle, colla, köpürle işlew emda alaga remont etiw, elçileni arasında gır-mırlanı caraşdırıw, ortaq cerleni üleşiw, adeb-namısnı qatı tutuw degença zatlaga qaragandı.

 

Gracdan törele bla birge biyleni arasında bolgan qawgalanı ayırgan “Tuqum Törele” bolgandıla.

 

Bügünnü izlemine köre, “Töre” caş tölünü igi halige üretiwge, üydegide adamlanı bir-birleri bla kelişiwlerine, şkol bla üydegini baylamlılıgına es böledi, anı em maganalı işi ua’ tas bola bargan aşhı adetleribizni, adeb-namısnı, camagatnı arasında kesin cürüte bilmeklikni tarih coruqların cañgırtıw degença cumuşlanı bacarıwdu.

 

Alay bla, “Töreni” bügünlükde borçu qralıbız demokratiyanı coluna çıqgan közüwde qaraçay halqga amalsız kerekli zatlanı «milletligin, tilin, kul’turasın, adetin, adebin, tin baylıgın» saqlawdu, derge bolluqdu.

 

Alay bla, camagat organizatsiya “Töre” RF-nı zakonlarına köre quralgan “Camagat palatanı” baş maganalı çıgıdı. Adetdeça, “Törege” camagatda keslerini aqılları, tüzlükleri, işlenmeklikleri bla belgili, millet sıyların körgen adamla kirirge kerekdile.

 

“Töreni” em maganalı işleri bıladıla:

 

1. Respublikanı camagatına milletibizni ömürleden kelgen aşhı adetlerin (ullunu, tişirıwnu, atanı-ananı sıyın körüw, caş tölünü taza innetge, başha milletle bla caraşıwluqga, tözümlülükge, bügünlükde begib turgan halqla arası camagat coruqlaga, zakonñga sıy berirge üretiw) saqlaw.

 

2. Qaraçay milletni işge süymeklik, ayaululuq, adeblilik, namıslılıq, basımlılıq, honşula bla kelişiwlük, birbiriñge bilek bola biliw degença ömürleden kelgen igi halilerin cañgırtıw emda caşawga siñgdiriw.

 

3. Üydegi qurawda kereksiz coümla etiwden, başhalaga erişiwden, eki betlilikden, toümsuzluq, cırthıçlıq degença osal zatladan adamlanı azatlaw.

 

4. Afendile bla birge ölgende kereksiz coümlanı tohtatıw. Ölüknü basdırgan kün tepsi quramazga, quwançdaça, uşhuwur etib, adamlanı sıylamazga, hızenle çaçdırmazga, dewürge berilgen açhalanı, d.a.k. islam dinni corugunda bolmagan zatlanı tıyıw.

 

5. Bügünlükde, köb zatnı küçünden, ana tilibiz unutula barganı sebebli, camagatnı esin sagaytıb, milletni caşawunda anı maganasın añgılatıw. Anı üsü bla iş bardırıw. Anı bla birge qaraçay tilden dersle berilgen uçrecdenielede* literatura bla tilni derslerin macal etiwge es bölüw. Şkollanı direktorlarına, elni emda şaharnı ustazlarına, ala bla birge sawlay intelligentsiyaga milletni aynıuwnda ana tilni saqlawnu maganasın tıyınşlısıça siñgdiriw.

 

6. Diplomlaga qızınıb, başha derslege çırmaw boladı deb, ana tillerin oquturga izlemegen, sabiyleni kesi tillerin oqub bilirge degen konstitutsion* erkinliklerin sıyırgan ata-analanı cuwabha tartıw. Qaraçaylılanı bilim alıw sanagatha hayır keltirgenine köre qaraganları mentalitetlerine zaran saladı, ol zatha atala bla

analanı, ala bla birge sabiyleni da halqnı kul’turasın, tarihin, tilin oqurga, bilirge izlemegenlik da sebeb boladı. Bu zatnı üsü bla “Töre” camagatnı arasında ullu

iş bardırırga kerekdi.

 

7. Qaraçaylılaga bilim beriwnü sistemasında, sanagat saylawda da ençi coruqla kerekdile. Bügünlükde üristlik, ekonomistlik, buhuçöt* sanagatlanı saylagan sıylıga sanalsa da, tin canı bla caş adamlanı teren bilim almaganları tamblagı künübüzge sagaytadı. Nek degende, milletibizni tarihinde innet baylıgıbızga qatılgan asırı köb adilsizlik bolgandı.

 

8. Anı bla baylamlı bügünlükde innet cañgırıwnu üsü bla caş tölünü üretirça ençi oquw uç-recdeniele* quraw. Habez litseyni* sınamın esge ala, oquwçulanı vuzlaga* kirirge hazırlagan, ençi programmalanı üsü bla tin kul’turabıznı, tarihibizni, tilibizni, etiketibizni bilirça etiw. Alay bla respublikada litseyleni birin bu canı bla iş bardırırça caraşdırıw. Anı bla birge qaraçay caşlanı asker qulluqga hazırlaw, alanı bizni milletni öhtemlendirgen alamat ülgülede üretiw.

 

9. Atala bla analaga keslerini sabiylerin birinçi atlamlarından oguna tüz innetde ösdürürge kereklilerin siñgdiriw. Anı bla atala-anala 15-16 cıl bolgan caşla bla, qızla bla amalsız degença uşaq bardırırga, bir-birlerin añgılar canından bolurga kerekdile. Sabiylege igilikni, can awruta bilmeklikni, adamnı sıyın köre bilmeklikni, innet baylıqnı siñgdiriw ata bla ananı borçlarıdıla.

 

10. Köb zamanñga sabiyleni üyde keslerin qoüb, satıw-alıwga baş athan adetleni tıyıw. Dagıda anı kibik ne adetge, ne şeriatha kelişmegen çiysil zatlaga saq boluw.

 

11. Qaraçay camagatha, ayırıb a elçilege, sabiyleri saylagan ustalıqlanı milletibizge maganası ullu bolganın añgılatıw, caş adamlanı türlü-türlü çırmawladan sıyları bla çıgarga, erkinliklerin caqlarga üretiw, qralnı, camagatnı allarında borçların añgılatıw. Har bir boş işni üsünde ulhu bergen adetni tıyıw. Halqnı arasından satıw-alıw bla küreşgen tabışlı caşlarıbıznı cerdeşlerine (iş orunla bla, meditsina boluşluq, bilim alıw d.a.k.) boluşurga allandırıw.

 

12. “Töreni” işin halqnı mından arı sedirey, çaçıla barganın tohtatırça quraw. Birbiribizni tuta bilmegenibizden çıgadıla arabızda adam öltürgen da, uruga-guduga qatışhan da, milletibizni arasında bolgan qawgala da. Bu işde “Töreni” bir canında

qalırga amalı coqdu. Halqıbıznı çaçıw-quçuw bolub barganın camagatha añgılatıb, birbirine kölqaldı bolganlanı caraşdırır canından boluw. Ömürleden kelgen halq diplomatiyanı, töreçileni sözlerin cerge tüşürmew degença zatlanı hayırlandırıw. “Töreni” sözüne sıyınmaganlanı camagatnı, basma madarlanı küçleri bla uyaltırga, tüşündürürge erkinligi bardı.

 

13. Amanlıq etgenle köbden köb bola baradıla. Anı çurumu “mülk üleşiw, halqnı incilib caşaganı, iş orunla tabılmaganı” Camagatnı arasında amanlıqlanı tıyarça üretiw profilaktika* işle bardırıw.

 

14. Demografiya bla ekologiyaga es bölüw. Bizni milletibizde qaçanda köb sabiyli üydegile aslam bolgandıla. Tarihde ülgüle şagatlıq etgenñge köre, har 30 cıldan milletni sanı eki kerege köbeyib bargandı. 2002-çi cıl bardırılgan adam tergewnü ahır esebleri quwandırmaydıla. Ne azında 3 sabiy quraw har üydegige coruq bolurga kerekdi. Ceribizni ariwlugun, qoban suwubuznu tazalıgın, çegetleribizni saqlab, kelir tölülege terekege qoyarga kerekbiz.

 

15. Radio bla televidenie milletni caşawunu, adetlerini üslerinden haparlarga kerekdile. Adamlanı köllerine cetmegen, camagat tıyınşlı körmegen qarıwsuz kadrlanı aladan keteriw milletni küçündendi...

 

Ma bu, dagıda bılaça işleni alga saladı “Töre”. Alay demeklik, unutula bargan aşhı adetleribizni cañgırtıb, ala bla öhtemleniw innetni halqga, caş tölüge añgılatıb cayıw anı baş borçudu.

 

Bizni cerlede bolgan alimle, saparçıla milletibizni işge tırmaşıuwn, aşhılıgın, halallıgın, caraşıwlugun çertgenley turgandıla. Halqıbıznı tarih esgertmelerin, seyirlik hramların* kelir tölülege saqlarga kerekbiz. Qaraçaylılanı duniyaga sawgaları «sanlanı oynathan, kef bergen suwsunu» ayrandı. Ol, 1908-çi cıldan başlab, Rossiyada, tış qrallada da (sözden, Germaniyada) keñg cayılgandı. Bizni mahtawubuz qaraçay atlaga, taw cerleni patçahlarıdıla, deb boş aytmagandıla. Qaraçay tuqumlu atla Kavkaznı asıl tuqumlu atlarını arasında em igige sanaladıla. Miyik tawlanı qıyın collarında alaga cetgen at coqdu. Qaraçay atlanı allay artlarına 1998-1999-çu cıllada, tarihde birinçi bolub, Evropada em miyik tawga –Miñgi Tawnu (5642 metr) başına- atla bla çıqgan ekspeditsiya* şagatlıq etgenedi. Qaraçay qoyla ua’? Bizni millet ala bla da öhtemlenirge bolluqdu. Alamat tatıwlu, holesterini (kolesterol) bolmagan qoy etni duniya rınokga* çıgarırga tıyınşlıdı.

 

Biz işni süygen, işge tırmaşhan millet bolganıbız belgilidi. 1905-çi cıl Abramovnu komissiyasını tintiwlerine köre, 30 miñg adam sanalgan qaraçay millet 650 miñg mal tuthandı. Bügün da bizni millet ol şartın tas etmegendi. Bügünlükde rınok* kelişiwleni duniyasında milletibiz, kesi-kesin asıragan bla qalmay, respublikanı ekonomikasın költürüb, camagatnı caşaw bolumun igilendiredi. Qaraçay-Çerkez Respublikanı (QÇR-ni) şaharları bla ellerinde köb üydegi cün bla küreşgen bla baş keçindiredi. Qaraçaylıla rınoknu 70 protsenti (cüzde 70i) çaqlı birin agaçlı produktala* (üretimler) bla (et, süt, gardoş, qobusta, bıhı bla) bacarganlarını küçünden başha regionladan* (cerleden) ese bu zatlanı bagası uçuzdu.

 

Bizni halqıbız kesini bilimliligi bla da belgilidi. Patçahlıqnı zamanında da Qaraçayda oquy-caza bilgenleni sanı Şimal Kavkazda caşagan milletleni köbüsünden aslam bolgandı.

 

Sovet vlastnı cıllarında da qralıbıznı ekonomikası bla kul’turasına ullu ülüş qoşhanbız. Deportatsiyanı közüuünde (köçürülgen 13 milletden) bizni milletibizden üçewlen Sotsialist Urunuwnu Cigiti atha ie bolgandıla, 15 adamıbız a qralnı em sıylı sawgası “Leninni ordeni” bla sawgalanñgandıla. Anı bla da qalmay, halqıbıznı Ullu Ata curt qazawatda etgen cigitligi bla öhtemlenirçadı. 1943-çü cıl noyabr’(Kasım) ayga 20 qaraçaylı “Cigit” atha tecelgendi, aladan 11-ine ol atla berilgendile. Milletni sanına köre, cigitleribiz bla biz qralda em birinçi orunnu alabız. Alay demeklik, har 7 miñg qaraçaylı qralga bir Cigit bergendi. Allay bizni bügünñgü caş tölübüz, kelir tölüle da öhtemlenirça zatıbız köbdü.

 

Camagatha carsıw bolub turgan kemlikle bügün tuwmagandıla. Ala ötgen cıllada repressiyala*, deportatsiya*, 60-çı-80-çı cıllada ideologiya emda politika işlede cañgılıçlanı esebleridile. Bu aytılgan zatlanı küçündendi milletibizni bügünlükde kaw-kuw bolub barganı. Ullu qralnı çaçılganı, “kiyik” privatizatsiya*, millet politikanı tüz bardırılmaganı da terseytgendi milletibizni.

 

Rınok kelişiwleni bolumunda har millet kesini problemalarına kesi qaraydı. Bügünlükde milletni caşaw corugunu, kul’turasını, adetlerini problemaları bla

camagat-politika birleşlikleni küreşgenleri ma anı üçündü.

 

TEBULANI Ramazan,

gumanitar akademiyanı akademigi.

 

Qaraçay’ 18 Mayıs 2006

Düzenleme : www.AfyonKaracay.com