I. NARTLANI CARATILGANLARI.
1. Teyrile bla nartla.
Kün Teyrisi künnü carathandı. Cer teyrisi cerni carathandı. Üçünçüge teñgizle caratılgandıla.
Kök bla cer caratılgandan sora ekisini ortasında adam ulu caratılgandı. Kök, Kün, Cer, Suw teyrileri onowlaşıp: Suw Teyrisi adam ulusuna içerge suwla berirge boynuna algandı; Cer Teyrisi da üsüne bereketle bitdirip, aşatırga, adam ulunu keçindirirge kesine cükge algandı; Kün Teyrisi cılıtırga; Kök Teyrisi cawunla cawdururga degendile.
Kün Teyrileni başıdı onowçusudu. Ol suwlanı, kökleni, cerleni quduretli begimidi. Kün Teyrisi uçsuz, bucaqsız uzaqdadı. Ol qaynaydı, cayda cerge qatı cılıw beredi, qışda cılıwun Öksüzle dunyasına iyedi, alanı cılıtadı.
Kün Teyrisi açıwlansa cerni küydüredi, teñgizleni qurutadı. Ertte zamanlanı birinde Kün Teyrini tumanla açıwlandırgandıla. Tumanla, cerni üsüne catıp, kün carıgın iymey tohtagandıla.
Kün çamlanñgandı, açıwlanıp, cerge aylanıp, ahsınıp, küküregendi, qushandı. Künnü özeginden taşla, uçhunla cerge cawgandıla. Ma altın, kümüş, temir taşla aladan bolgandıla. Ala künnü qushanından bolgandıla.
Kün Teyrisini baş atı Qaynar-Teyri bolgandı. Qaynar-Teyri bla Cer Teyrisi tawlanı, cerleni, suwlanı, culduzlanı da carathandıla, boldurgandıla deydile. Ala cerni carathanda, cer qaltırawuq, teñgizle çayqantılı, tolqunlu bolgandıla. Nart uluları, baş urup, Teyrilege ceti cılnı cilâgandıla, aythandıla:
Cerni carathansız – qaltıratmagız,
Suwlanı boldurgansız – çaypalatmagız! –
dep tilegenlerinde, Qaynar-Teyri tawlanı caratıp, cerge çüyle etip urgandı. Andan sora cerni qaltıraganı, teñgizleni çaypalıwları tohtagandı.
Adam ulunu başı nartla edile, em alga ala caşap başlagandıla. Nartla cayılırdan alga nartla bla birge cer üsünde bek erşi, atları da harrala bolgan bir zatla caşagandıla. Ala bla nartlanı küreşleri tohtamagandı. Harrala adamga uşayıraq, ullu, qızıl tüklüle bolup, har zatnı ayırmay aşagandıla. Ala Kün Teyrini issi künlerin bek süygendile. Qaynarnı cerge qusup athan sarı taşların cıyıp, bir birlerin urgandıla.
Debet nart Kün Teyrini qushanın bilip, taşdan temirni ayırıp sawut etgenden sora, nartla harralanı cer üsünden dump etgendile.
2. Nart temirçi Debetni tuwganı.
Ertte-ertte, dorbunlada turganda,
Taş tegene, agaç elek bolganda,
Kök Teyrisi Cer Teyrisin algandı,
Kök kükürep, bu Cer buwaz bolgandı.
Toguz cılnı, toguz künnü buwaz bolup turgandı,
Jer carılıp, sora Debet tuwgandı.
Suw anası alıp anı cuwgandı,
Çerekleni anı awuzuna burgandı.
Suw anası emçek ana bolgandı,
Ol ösdürüp, aqıl bla tolgandı.
Ol Debetni otdan bolgandı cüregi,
Qurçdan bolgandı sanlarını keregi.
Siñgirleri cıya kibik sozulgandı,
Kerek bolsa ol ızına cıyılgandı.
Har bir cigi bezgi kibik açılgandı,
Süymese wa artına cıyılgandı.
Canı, qanı otdan bolgand quralıp,
Qolu cetse, taş erigend qızarıp.
Ot Teyrisi otnu tilin bildirgendi,
Cer Teyrisi taşla tilin bildirgendi,
Suw Teyrisi aşın, suwun ıygendi.
Debet bir kün nart tawlaga bargandı,
Taşla bla söleşe, anda qalgandı.
Ala bla onow, keñgeş etgendi,
Taşla alıp, ol eline cetgendi.
Ol taşlanı qolu bla ezgendi,
Har bir taşda ne bolganın sezgendi.
Ol taşlanı gırcın kibik aşagandı,
Köp taşlada ne barlıgın sınagandı.
Ot Teyrisi boluşhandı Debetge –
Köp taşladan ne süyse da eterge.
Temir añga tılı kibik bolgandı,
Qalay süyse alay arı burgandı.
Otnu, suwnu, cerni tilin bilgendi,
Ol nart bolup temirçige kirgendi.
Har bir taşda ne bolganın körgendi,
Ol taşlanı buzla kibik eritgendi.
Kübeleni, qalqanlanı işlegendi,
Ustalıqnı ol ebine tüşünñgendi,
Taw taşlanı şişlik etip bişirgendi.
Ol işlegendi alga teri körüknü,
Ol çıgargandı cer üsüne temirni,
Ol başlagandı candırıp taşkömürnü.
Gürbecisin salıp Tırmı tawnu colunda,
Temirleni çayır kibik sozgandı qolunda.
Ol Debetni çemerligin bilgendile,
Cüz-cüz nartla saparişle bergendile.
Tırmı tawdan magadanın tüşürgendi,
Sadaq oqla, kübe etip kiydirgendi.
Debet bu canında temirleni sozgandı,
Ustalıgı har bir nartnı ozgandı.
Har kün sayın cüz qılıçnı bitdirgendi,
Nart askerge köp zatlanı etgendi.
Qılıçları taşlanı sapınnıça kesgendile,
Oqları wa Miñgi Tawdan ötgendile.
Kübelerin qılıç almagandı,
Sadaq oq da andan ötüp bolmagandı.
Debet mında, bu canında tawlanı,
Köp sawutla etip tapdırgandı.
Tawla başı bla ol canına uzalıp,
Qara teñgizge sugup qatdırgandı.
Çiy temirni bolat etip bergendi,
Nart askerge köp sadaqla etgendi.
Gecce tayga kübe etip bergendi,
Sadaq bla urup anı körgendi.
Qılıç bla atnı urup sınagandı,
Ol kesmey, awuzu sınıp qamagandı.
Sadaqları Miñgi Tawdan ötgendile,
Oqları Qara teñgizge tüşgendile.
Nart askerni sawut küçü ösgendi,
Qılıçları qayalanı kesgendi.
Nart halqı köp cigitlikle etgendi,
Har kerekni Debet etip bergendi.
Debet bolgandı temirleni çıgargan,
Temir işge üyrenirge buyurgan.
3. Ariw Satanay.
Kündü Satanaynı atası,
Aydı anı taphan tatlı anası.
Aydan anı Teñgiz Teyri arlagandı,
Anı atı Suw Celmawuz bolgandı.
Teñgiz Teyri ayrıkamda caşırgandı,
Caşırganlay nença cılla aşırgandı.
Ay tutulup, közü, beti qaralgandı,
Açıwundan cüreginden taralgandı.
Ay da, Kün da tutulalla anı üçün,
Titireyle, qaltırayla anı üçün.
Cerden ala carıqların tıyadıla,
Cilâp, ala culduzlanı cıyadıla.
Cerge ala biyik kökden qaraydıla,
Satanaynı qaydagısın suraydıla.
Ne bolganın, qaydagısın tabalmayla,
Celmawuzga sorurga ala bazalmayla.
Ay cilâsa – közlarinden cawad cawunla,
Kün qızdırsa – cerde canad qawdanla.
Satanaynı Suw Celmawuz Buqdurgandı, bermeydi,
Ayrıkamda anı kişi körmeydi.
Ayrıkamnı üsün tuman bla caphandı,
Kesi kirip teñgiz tüpge cathandı.
Satanayga Suw Anası qaragandı,
Altın çaçın qolu bla taragandı.
Ne bolsa da, künü aman bla bathandı,
Teñgiz tañgı aman bla athandı.
Bölek cılla cilây- cilây turgandı,
Bir keçede qaçarga al burgandı.
Betin boyap, çıqgand teñgiz cagaga,
İzley barıp, minñgend qayın qañgñgaga.
Butun, qolun qalaq etip tarthandı,
Celle süre, qara cerge athandı.
Almostula körüp anı algandıla,
Qara ormanñga eltip aşla salgandıla.
Almostula tamır aşla bergendile,
Satanaynı sıyılı, ariw körgendile.
Almostula söleşe bilmey elle,
Satanaynı bir da erişi körmey elle.
Bir kün bıla çaba, corta ketdile,
Bilmegenley bir töbege cetdile.
Ol töbeden as-mus iyis urup başladı,
Qart almostu birden esin taşladı.
Qalganlari birden artha qaçdıla,
Qara ormanñga tük-tük bolup uçdula.
Ullu töbe qart emegen bolgandı,
Ceti cüz cıl ol ormanda turgandı.
Ol Satanay qaçalmayın qalgan edi,
Qart emegen tutayım dep bargan edi.
Ol keziwde Satanay betin açıp qaragan edi,
Birden emegenni cañgız közü qamagan edi.
Cañgız közü cuq körmeyin qalgan edi,
Açıwlanıp qaya taşla algan edi.
Cuq körmeyin taşla bla ata edi,
Cerden sermep, topuraqla cuta edi.
Kele kelip tik qayadan cıgılgan edi,
Töbe çarhı suw taşlaga cagılgan edi.
Qız Satanay qaldı kesi cañgızlay,
Qara ormanda kesi allına calanlay.
Köp aylanñgand qara ormanda abına,
Amalsızdan Cer Teyrige tabına.
Ariwlugu taşnı, tawnu carıta,
Har bir zatnı ol kesine qarata.
Satanaynı körgende tohtay elle suwla da,
Keçelede da carıy edile tüzle, tawla da.
Ol Satanay köp aylanñgand el tapmay,
Aşarına bir burhu gırcın qapmay.
Kele kelip ol nart elge kirgendi,
El qıyırda qurtha qatın körgendi.
Qurtha qatın Satanaynı algandı,
Tutup kelip gumusuna salgandı.
Caşırtınlay qurtha anı ösdürgendi,
Örüzmekge qıznı alay sezdirgendi.
Qatınlıqga Örüzmekge bergendi,
Örüzmek da andan aqıl bilgendi.
Ol Satanay bolgandı nartla anası,
Örüzmek da bolup nartla atası
4. Örüzmekni tuwganı.
Bir colda, nartlanı ömürlerinde, nart Debet tawlaga temir taşla cıyarga ketgendi. Keçe ol bir dorbunda qalgandı. Keçe ortada dorbunnu teşiginden bir seyir kök carıq urup, dorbunnu için künça carıthandı. Debet seyirsinip tışına çıqgandı. Bitew dunyanı köz qamatırça carıtıp, kökde bir uzun quyruqlu culduznu uçup barganın körgendi.
Ol culduz uçup barıp bek uzaqda eki ullu tawnu arasında tawlanı zıñgırdatıp, dunyanı qaltıratıp tüşdü.
Debet keçe bolganına qaramay arı atlandı.
Arı Debet üç kün bla üç keçeden sora cetgendi. Ol eki tawnu arası qap-qara bolup, küyüp tura edi. Qaraganında, bir bek ullu teren çuñgurnu ortasında eki carılgan bir ullu kök taşnı kördü. Anı içinde wa bir tulpar caşçıq. Ol sabiyçik bir mazallı börünü boynundan qatı tutup eme edi.
Bitew ol tiyreni qanatlıları, canıwarları cıyılıp, ol seyirge qarap tura edile. Debet alaga hapar sorganda, bir qart quş alay aytdı:
– Biz keçe cuqlap turganlay, kökden bir quyruqlu culduz uçup kelip, bitew bu tögerekni küydürüp, ma bizni bu ullu kölübüzge tüşgendi. Kölnü suwu qaynap qurugandan sora, biz anı tübünde bu caşçıqnı körgenbiz. Ol cilâp, qıçırıp köp turgandı, alay anı qatına barırga biribiz da bazınmaganbız. Bu börünü wa busagatda gitçe balaları bardı da, ol aşdan igi toymaydı. Ol, bayam, anı aşayım dep bargan bolur edi qatına. Alay bu caşçıq sermep, anı buwarga azdan qoygandı. Amalsız etip, anı emip başlagandı.
Nart Debet ol caşçıqnı qatına barganda, ol ösüp, üç cıllıq bolup tura edi. Anı Debet birgesine alıp, nart elge tebiregendi. Ala elge ceterge, caşçıq ösüp, ceticıllıq bolgandı
Colda bara, Debet nart qoyçulanı qoşlarına qaythandı. Ol alaga caşçıqnı haparın aythanda, ala: « Seni kesiñgi ontoguz ulanıñg bardı. Ne eterikse bu börü emçekni? Andan ese bizge ber, - dep tilegendile. – Börünü emip, bu sabiy börüle bla cuwuq bolgandı, endi bu bolgan qoşha börüle çabarıq tüyüldüle», - degendile.
Nartla bir birlerinden cuq tilesele, añga «ugay» degen töre bolmagandı. Debet ol caşçıqnı dew peliwan bollugun körüp, temirçi etip, añga ne ustalıgın da üyretirge muratı bolgandı. Alay nart qoyçula tilegenlerinde, caşçıqnı alaga qoygandı.
Caşçıqga nartla «Börü emçek» dep turgandıla. Artda ol ösüp, kerti nart bolganında, Örüzmek dep qoygandıla.
Temirçi Debet a ol kökden tüşgen taşnı eki sınıgın da eritip, temir etgendi. Andan bitew nartha aytılgan qulaç-qulaç sozulgan sırpınnı işlep, nart Örüzmekge nartlanı cawları Qızıl Fuk bla sermeşirge bergendi.
Temirçi Debet ol kök temirni qalganın a nartlaga sırpınla, sadaqla em başha sawutla etgende, andan birazın cer temirge qoşup bolgandı. Ma anı üçün bolgandıla alay küçlü Debet işlegen sawutla.
5. Örüzmek nartlaga keledi.
Örüzmek ceticıllıq caşçıq bolup,
Öksüz qalgandı.
Kesi, tawlada aylana,
Başına madar ete turgandı.
Bir kün Örüzmek, aylana-cürüy ketip, bir cerde ot tütün çıqganın körüp, qorqmay, buyuqmay, tüzünley alayga kelgendi. Kelip qarasa – bir elni nartları qoltaş ata, kökge bir küzgüçüknü salıp, ilişan ata, tutuşa, çabışa, qarıwların sınar üçün taşlanı kötüre turganların kördü.
Nartla qathan zıkkıl tonçugu, sadagı bla munu körgenlerinde: «Kimni jaşçıgısa, qaydan kelese, qayrı barasa?» - dep sordula. Ol başdan ayaq hapar aythanda: «Aç bolur», - dep, aş aşatdıla. Caşçıq: «İlişanıgıznı men da bir atayım, qayrı atayım?» - dep sordu. Nartlanı tamatası Debet: «Ma anda Temir-Qazıq culuduznu ortasında cıltıragan küzgü kesekni esleyala eseñg, anı bir aydan beri atabız – kişi uralmaydı. Ma, ol taşnı köremise? Anı kişi cerinden tepdiralmaydı. Ma, ol cassı taşnı kişi tobugu bla basıp sındıralmaydı. Ma, bu qoltaşnı köremise? Bu sabannı bir canından ekinçi canına kişi cetdiralmaydı. Doñat qayanı başından Qapçagay qayanı başına kişi sekirip atlayalmaydı. Qaç keşeneden corthanın buzmay, Berdibiz taşına kişi cetalmaydı», - dep işni añgılatdı. Sora caşçıq tilep, nartlanı oyunların eterge tawkel bolup,
Tüz sırtından catdı.
Temir-Qazıq culduzda cıltıray turgan
Küzgü kesekni sadagı bla atdı.
Uwalgan kesekleri kökden kelip,
Adamlanı üslerine tüşdüle.
Ekinçi, kişi kötüralmagan
Öre taşnı körgüztdüle.
Caş barıp, tüz belinden kötürüp, eltip bir künlüm qabırgaga süyedi. Ma bügün da Ogarı Çegemde turgan Nart taşı oldu. Üçünçüsü, ol cassı taşnı tobugu bla basıp, gırcınnı sındırgança, sındırdı. Törtünçüsü, geben kibik qoltaşnı alıp bırgadı. Sabannı bir canından ugay, sabandan da ozdurup, bara turgan suwga atdı. Beşinçi, Doñat qayanı başına çıgıp, Qapçagay qayanı üsüne atladı. Altınçı, Qaç keşenege barıp, çaphanın buzmaganlay, Berdibiy taşına cetip, üsüne mindi. Eki ayagın, eki qolun, eki tobugun salgan cerle batıp, çuñgurla bolgandıla. Bügün da ol taşda ol ızla da turadıla dep, halq haparı alaydı. Taş Ogarı Çegemdedi. Qaç keşene, Doñat, Qapçagay qayala da, Tihtenñgen tawu da andadıla.
Sora nartla bu öksüz caşçıqnı qarıwlu, batır, peliwan bollugun bilgendile. Ol künden başlap, caşnı atına Örüzmek-peliwan atagandıla.
Ol ösüp, ullu bolganında,
Bir qala işlep,
Nart elge tamata bolgandı,
Qatınñga da ariw Satanaynı algandı.
II. ÖRÜZMEK BLA SATANAY
6. Örüzmekni kökde Fuk bla sermeşgenini üsünden.
Ol alay bolgandı. Nartlanı zamanında atı da Qızıl Fuk dep, bir türlü zat caşagandı. Ol qayda cerde, qayda kökde caşagandı. Kökde Fuknu quş qanatladan işlenip, kesini qalası bolgandı. Fuk cerde turgan kezıwünde nartla bir kesek zamannı añga boysunñgandıla. Ol alanı biyleri bolgandı. Nartla Fukga casaq tölegendile: et, mirzew bergendile.
Fuk kökde bolgan zamanda, ol andan, kökden, temir sıncırlaga tagıp, ullu qazanla cibergendi cerge. Nartla wa alanı içlerin türlü-türlü azıqladan tolturup, ızlarına qaytargandıla. Alanı içlerin tolturgunçu, sıncırla ızlarına qaytmagandıla. Cerlerinden qımıldamay: «Nartla, haydagız, bizni saqlatıp turmagız!» - degença, tagılıp turgandıla. Ol qazanlanı allay töreleri bolgandı.
Sora, bir kün, nartları belgili qartları nıgışha cıyılgandıla. Ol cıyılıwda Örüzmek da bolgandı. Anda nartla Fukga casaq beriwnü tıyarga onowlaşhandıla. Alay qazanla ızlarına qurulay qaytmagandıla. Anı sebepli, nartla Fuknu bediş etip, qazanlanı taşladan tolturup cibergendile.
Qazanla kökge çıgıp, Fuk qalasını qatına barıp, anda bedişli casaqnı körgende, ol kemsiz açıwlanadı. Anı ızı bla wa – Fuk nartlaga canıp, kökden bılay bildiredi:
Endi, - deydi ol, - qız, caş casaq da salırma,
Saylap, bek sawların, ariwların, ölçew tuthanların alırma.
Ahırzaman boran ciberip, aş qıstırıqlarıgıznı çaçarma,
Başıgıznı palahlaha qoyarma.
Kün tayaqla ciltinle bolup, üsügüzge cawarla,
Nart batırla ol ciltinlede canarla.
Tübügüzden calın otla tamızırma,
Kökden qan cawunla cawdururma.
Quwururma, küydürürme caşagan cerigizni,
Cıyırırma, qartaytırma betlerigizni.
Quruşup, södegeylenirle ayaqlarıgız!
Fuknu ol canıwların nartla bildile,
Küreşni madarın izley, nıgışha keldile.
– Ol madarnı Satanay tabar, - dedile.
Anı çaqırırga Sosuruqnu ciberdile,
– Nartlanı törelerine kelsin, - dedile.
Satanay çaphanlay keldi nartlaga.
– Bu ne qaygıdı? – dep sordu nıgışda qartlaga.
– Qaygını başı Fukdu, - dedile ala.
Köremise, ol qalay canıydı bizge! – dedile, -
Anı bla ölüm sermeşge kirlikbiz,
Onow et dep çaqırganbız, - degendile.
– Alay ese, siz beri tıñgılagız,
Anı amalın men aytayım sizge:
Alanı duşmannı sadaq ogu bla sırpını teşalmazça,
Debet allay kübe bla taqıya hazırlasın,
Sadaq oqlanı cilân uwu bla qatdırsın.
İşlenñgen oq ilişandan cazmasın,
Sırpın, sozulup, baş kesiwçü bolsun.
Andan sora siz Töben elge cayılıgız,
Cer tübünden cel gıbıtnı çıgarıgız.
Sawutlanıp, Örüzmek añga miner,
Añga minip, uçup barıp, Fuknu uyasına ceter.
Fuk quş uyasından qarap Örüzmekni körgenley,
Ölüm sermeşiwnü üsünden bilir.
Ol zamanda anı getmen tişleri ot çagarla,
Awuz tılıpıwundan ciltinle agarla.
Açıwlanıp, köz qapları köberle,
Örüzmek bla Fuknu arasında erça sermeşiw başlanır.
Qalada quş qanatla çaçılırla,
Qılıç sermeşiw hawada ot candırır.
Ol kün alayda nart cigitlik tanılır.
Sawut bla sermeşiwde Fuk amalların tawussa,
Tişi bla bla qabıw bolur anı amalı.
Ol keziwde nart qılıçı tamagına batar,
Izı bla başın başın çalıp cerge atar.
Sora tınçlıq bolur nart eline,
Nartnı adeti da kelir ornuna, - degendi.
Temirçi Debet keçe uzunu sawutla işlegendi,
Har sawutnu cilân uwu bla qatdırgandı.
Andan sora nartla Töben elge bargandıla,
Cerni qazıp, cel gıbıtnı çıgargandıla.
Örüzmekni ol gıbıtha mindirgendile,
Örüzmek gıbıt bla uçup bulurlaga çıqgandı.
Qarap Fuknu qanatladan işlenñgen qalasın körgendi,
Marap qalanı qabırgasına sadaq oqnu athandı.
Sadaq ogu qalanı birsi cerine ötgendi.
Fuk da qorqup kesini qabından çıqgandı.
– Men nart Örüzmekme, uçup sañga kelgenme,
Seni bla sermeşiwnü küsegenme.
Nart qanın bügün men senden alırma,
Bolala eseñg, küreş, başıñgı çalırma!
– Süyseñg, qılıçla bla uruşayıq,
Ugay deseñg, sadaqla bla atışayıq, - degendi Fuk.
– Sadaq bla atışıw – ol batırlıqnı işi tüyüldü,
Qılıç bla sermeşiw – oldu batırlıqnı – nartnı ülüşü.
Qılıçlanı qınlarından çıgarıp başladıla,
Cütü qıyırları bla qalanı uwatıp.
Sildegende, Örüzmekni qılıçı sozulgandı,
Sırpın cetgen cerni barın buzgandı.
Soldan em oñgdan sermeşdile,
Fuknu qolundan sırpını çartlagınçı.
Ol çaqda Fuk tişleri bla qabarga çapdı, -
Tabalmadı Fuk batırnı horlar küç.
Nart kesini qılıçın Fuknu tamagına bekledi,
Fuknu başın kesip cerge atdı.
7. Örüzmek bla qurthala.
Ertte zamanlada, nartlaga biylik etip turgan, Qızıl Fuk dep birew bolgandı. Anı algışı, qargışı da qabıl bolup qala edile. Ol sebepden, nartla añga boysunup, casaq tölep turgandıla.
Caşay kelgenlerinde, nart Örüzmek Fuk bla öreleşedi, anı horlay tebireydi. İş tapsız bolganın körgende, Qızıl Fuk nartlaga qargış etip kökge uçup ketgendi.
Ol kökge uçup ketgenden sora cer üsünde qatınlaga sabiy tuwmay, acirle kişnemey, bugala ökürmey, sabanla baş qusmay, ulaqla qıçırmay – alay boladı.
Nartla, qurthala da cıyılıp, bılay onow etedile: «Qalay da bolsun, bir amal etip, cer üsünde adamla qırılıp qalmazça, Qızıl Fuknu nart eline keltirip, añga baş urup tururga», - dep. Caşawu kelgen qurthaladan biri wa bılay aythandı:
– Qınasaqal Qızıl Fuknu ol zamanda horlarıqdı nart Örüzmek, - degendi, - anı birgesine Fuknu toguz tamgalı cüzügü bolsa. Andan sora da, burun kökden tüşgen culduznu keseginden Debet Örüzmekge qama işlep berse. Andan sora, Qızıl Fuknu kökde qalasın saqlagan toguz sülesinni terilerin alıp, aladan Örüzmek kesine ton etip kiyse, - dep, tişlerin da bolmagan, közleri da igi körmegen qart qatın alay aytadı.
Fuknu kökde qalasın toguz börü bla toguz sülesin saqlap bolgandıla. Örüzmek uçup, Qızıl Fuknu kökde qalasını arbazına qonñganlay, toguz sülesinni da qaması bla urup başların keteredi. Terk oquna terilerin alıp beline tagadı. Börülege wa tiymeydi, börüle da añga çapmaydıla. Sora, Fuknu seyir tohanasına kirip, añga bılay aytadı:
– Cer üsünde suwla qurup, açlıq kirgendi,
Meni sañga nartla eli iygendi.
Oñguñgu qarıwuñgu barı bilgenbiz,
Endi seni ariw körürge süygenbiz.
Fug'a, añga aylanıp, köp açı qargışla etedi, sora kesini uçuwçu qanatların cayıp tebireydi. Örüzmek da qılıçın çıgaradı da, sermeş başlanadı. Fuknu qılıçı, köp da barmay, sınadı. Ol zamanda Fuk, qol ayazı bla tutup, Örüzmekni qılıçın sındırgandı. Alay nart ulu Qızıl Fuknu tüpge urgandı, öltürgen a etmegendi. Anı qanatlarına ilinip, cep üsüne tüşedi. Fuknu wa teren uruga atıp bir qawum zaman tutadı.
Cer üsünde suwla çıgıp, sabanla bitip, adamlaga, mallaga da tölü qoşulup tebireydi. Alay bereket, ırıshı az boladı, külkü, qobuz, sırıyna tawuşla cer üsünde hazna eşitilmeydi.
Ol zamanda nartla sıylı körgen qurthaladan birleri Örüzmekge:
– Terk oquna Qızıl Fuknu başın keter, - dep tileydi. – Alay etmeseñg, cer üsünde cañgı palahla tuwarga bolluqdula, - dep iynandıradı.
Örüzmek da ol qart qatınnı aythanın etedi. Andan sora cer üsünde bereket, ırıshı, külkü da köp boladı. Tınçlıq, ırahatlıq da cer üsüne cañgıdan keledile.
8. Örüzmek bla Fuknu küreşleri.
Ertte-ertte, nartlanı bir zamanında cerni iyesi, tamatası Örüzmek edi, köknü tamatası, teyrisi wa Fuk edi. Ala bir biri bla küreşe tebireydile da, Örüzmek, kökge çıgıp, Fuknu horlaydı. Andan ol cerge Fuknu küçü bla enedi, anı qanatlarına minip. Kökde öltürmey, cerge alıp keledi da, teren uruga atadı.
– Men – köknü iyesi, Örüzmeg'a – cerni iyesi. Men añga qalay horlatdım, ne madar bla horladı meni Örüzmek? – dep, Qızıl Fuk köp oyumla, sagışla etedi, açıwdan küyüp, bişip boladı.
Örüzmekni bir cawu Fukga qaçarga boluşadı, qaydan ese da biledi da Örüzmek Fuknu uruga baylap athanın. Fuknu erkin bolqanın bilgende, Örüzmek anı ızından quwadı. Ol zamanda Fuk Örüzmekni suwga batdıradı, başın buzlatadı. Fukga horlathanın bilgenden sora, Örüzmek añga:
– Kesimi qılıçım bla ur da başımı keter, meni bılayda termiltip qoyma da, - dep tileydi.
Örüzmekni qılıçı wa seyir bolgandı: Fuk anı bla ursa, ol Örüzmekge boluşluq eterik edi. Örüzmekni qılıçı alay bolgandı: kesinden başha adam anı urama dese, ol adamnı kesin urup bolgandı. Fuk anı bilgendi da tiymegendi qılıçha:
– Seni qılıçıñg sañga can berlikdi, meni wa canımı allıqdı! – dep, Örüzmekni andan da bek buzlatıp ketedi.
Örüzmekni buzlap turganın bilip, nögerleri añga boluşluq etip, ıçhındıradıla. Fug'a, kökge barırga da qorqup, cerde bugup aylanadı. Alay Örüzmek anı cañgıdan izlep, tabıp öltürüp qoygandı.
9. Örüzmek bla Qaytmırza.
Burun, nartlaga biylik etip, Qızıl Fuk dep bir adam bolgandı. Ol adamnı har künden nartlaga qırq qoy qabırga aşawu bolgandı. Da alanı elde ol qıyınluqnı köple awurlugun bilsele da, Fukdan qorqup, kişini qabırga aşawnu tıyarga qolundan kelmegendi.
Bir col, nartla Fukga et casagın eltip barganlay, Örüzmek sırpının çıgarıp: «Eltsegiz öltürlükme!» - dep, adamlanı Fukga iymegendi. Ol kün Qızıl Fuk nartlaga atlı cibergendi: «Nek keltirmedigiz aşawumu?» - dep. Nartla aythandıla: «Biz Qızıl Fukga cibergen aşawnu Örüzmek coldan qaytargandı».
Bar ol haparnı Qızıl Fuk eşitgenley, çamlanıp aythandı: «Siz barıgız da birge tillenip etgensiz. Men Qızıl Fuk tüyülme, sizni sabanlarıgızga baş etdirsem, qatınlarıgızga wa caş etdirsem!»
Alay bla, Qızıl Fuk nartla bla erişip, tüyüşüp, bir ters canına ketgendi.
Qızıl Fuknu aythanın da qulaqga almay, nartla köp sabanla da etgendile, Fuknu aşaw beriwnü da tıygandıla. Bolsa da, nartlanı sabanları küz artına bitmegendi. Ol sebepden Örüzmekge açıw tiygendi da, salıp, ol bolgan cerge bılay aytıp tebiregendi:
– Ne Fuk ölsün, ne men öleyim, ansı dunyada ekibizden biribizge caşaw coqdu.
Kelse, Fuk üyünde catıp. « Ey, salam aleykum, Qızıl Fuk! » - degendi Örüzmek. Fuk da aythandı: « Künüñg aman bla ketsin, Örüzmek! Sañga qoygan edim aşawnu, caşawnu da Nartda, endi meni mındadamı qoymaysa?»
«Da bilseñg kerek edi, Qızıl Fuk, meni sañga aman bla kelmegenimi. Alay ol terezeni alay qalay tutalasa sen?» - degenley Fukga, ol terezege qaragandı. Ol keziwde Örüzmek sırpının çıgarıp, Qızıl Fuknu boynuna urgandı da, baş toqmagın çartlathandı.
Anı bla Fuk ölgendi da, Örüzmek Fuknu ornuna onow etiwçü taşha olturgandı. Alay bla Örüzmek nartlaga onow ete caşagandı.
Qızıl Fuknu qoratıp, bir bölek zaman ketgenden sora, Örüzmek bir cañgı töre quragandı: bir cıldan bir cılga asırap, «qırq buga» dep, mirzewnü igi bitdirir üçün, har cıldan, sabanla cıyılgandan sora, bir törtlü buga kesip turgandı.
Örüzmek ne küreşse da hakqga igi boşurga, ellerinde bir qawum adam, Fuknu caşı Qaytmırzanı baş etip, Örüzmekni öltürüge murat etip bolgandıla.
Bir col Qaytmırza adamları bla kelgendi da, ot başında teren uru qazdırgandı. Ol urunu başın ariw, kişi bilmezça, töş etgendi, bozanı da eşek mıyı bla süzdürgendi da, hazır etgendi. Örüzmekni uruga atıp öltürürge, neda « qırq buganı » kesgen künde eşek mıyını içirip öltürürge onow etgendi.
Har zatnı tıñgılı etgenden sora, Qaytmırza buganı kesdirgendi da, Örüzmekni qonaqga çaqırgandı.
Da Örüzmek da, aytıwga köre, teli kişi bolmagandı. İşni sezip, qatını obur Satanay bla keñgeşgendi. Satanay aythandı erine: « Bargan et, alay saq bol! Zat içirsele, başından keslerine urtlatmay içme. Olturthan cerlerine olturma, aşathan aşlarından, keslerine aşatmay, aşama ».
Örüzmek sırpının da taqgandı da, Fuk ulu Qaytmırzaga qonaqga bargandı. Qaytmırza carıq bolgandı., Örüzmekni ol uru başında caraşdırılgan cerge olturturga murat etgendi. Alay bolganlıqga, Örüzmek alaynı qoyup, başha cerge olturgandı.
Uru tuzaqları cuqga caramaganda, erlay oquna Qaytmırzanı şapası Cantaraz, gumuga kirip ketip, eşek mıyı bla caraşdırılgan bozadan ayaqnı tolturup, Örüzmekge uzathandı. Örüzmek ayaqnı da alırga unamagandı. « Algış etip, başından içip berigiz » - degendi.
İşni bolmazlıgın añgılap, Cantaraz eltip, bozanı gumuga tögüp, cañgı boza keltirip, algışnı başladı:
«Qaban kirdi araga,
Tözmesin salınñgan caraga,
Qaban qaçıwçu bolsun,
Küçükle quwuwçu bolsunla!»
Algışdan sora Cantaraz, bozadan da tartıp, Örüzmekge ayaqnı keziwün berdi. « Da, - degenni aytdı Örüzmek, - Cantaraz, algış etgense,
Algışıñg qabıl bolmasın,
Eki közüñg qandan tolsun,
Acalıñg, mıçımay, bolsun!
Obañga qarga qonsun!
Qaban da quwuwçu bolsun,
Küçükle da qaçıwçu bolsunla!»
Alay bla, ayaqda bozasından da tartıp, sırpının qabından da çıgarıp, Örüzmek eşikden kişi cibermey, üy içinde bolganlanı qırıp, arıp, örge süyelgendi.
Ol sagatda bir caşçıq, çırdıdan sekirip, Örüzmekni bilegine cabışıp: «Apçıganmı etdiñg, Örüzmek?» - dep anı üyden eşikge çıgardı.
Örüzmek ol caşçıqnı tiriligine, qorqmaganına seyir etdi, bir-eki sırpınına da cabışdı: «Urup qoyayım,ansı bu cetse, mañga kün bermez», - dep. Alay, ne da bolsun, macarıp ol da urgunçu, Örüzmekni üyüne cetdirip, anı bla üyge da kirmey, cilânça sıpdırılıp, caş dump boldu.
Örüzmek, seyir-tamaşa bolup, üyge kirgenley, caşçıq bla bolgan işlerin qatını Satanayga aytdı. Satanay erini caşha cüregin bilir üçün: «Kişi, ol caşçıq qarındaşıñg bolsa süyermeñg?» - degendi. Örüzmek unamagandı. Ekinçi da: «Caşıñg bolsa wa?» - degende, Örüzmek: «Bek ırazı edim», - dep bildirdi. Ol zamanda Satanay aytdı Örüzmekge: «Ma ol sen cortuwulga ketip eylanñganda tuwgandı. Ullu bogunçu dep, men anı başha adamlaga berip asırathan edim». Anı eşitgende, Örüzmek quwançlı bolgandı. Ol caşçıg'a Sosuruq edi.
http://www.AfyonKaracay.com