Bu işde karaçay-malkar tilni orphographiasına tüz cazma corugla tece eybiz. Bu cazmalanı tablıgın-tabsızlıgın okuuçu kesi okugan közüuünde kesi közü bla körüb angıla ar deb bu sagatdagı kullangan karaçay orphographiaga tayanmay, okuuçudan keçginlig tiley, ayıbın sıpasın da kesibizge ala, bu cazmanı kesin da kesibiz tecegen coruglaga tayana caz abız.

Karaçay tilni alphaviti.

Karaçay til orus tilni alphaviti bla kullan adı ansı anı kesini ençi alphaviti cog du, cangız boş tauuşlarını transkriptiaları bar dı. Alay a bu işni kesin türk tilni alphaviti bla kullana caz abız.

Karaçay tilni boş tauuşlarını transkriptiaları

А – A, б – b, в – v, г – g, гъ – ğ, д – d, дж – c, е – e, ё – ö, ж – j, з – z, и – i, й – y, к – k, къ – q, л – l, м – m, н – n, нь – ng, о – o, п – p, р – r, с – s, т – t, у – u, ф – f, х – h, хь – , ц –, ч – ç, ш – ş, щ –, ъ –, ы – ı, ь –, э – e, ю – ü, я – ia harifle bla harif-tutuşla karaçay tilni boş (elementar) tauuşlarını transkriptiaları bol adıla, alphaviti di degenleri cangılıç dı (ў transkriptiası cog du).

Orphographia cazma bla transkriptia cazmanı başhalıgı bar mı dı, cog mu du?

Transkriptia cazma söznü har boş tauuşunu ornun tutgan ençi belgi bla çertilib cazıl adı.

Orphographia cazma ua orphographia coruglaga tayana har phonemanı ornun tutgan ençi belgi bla çertilib cazıl adı.

Söz üçün, малкъарлы – malqarlı, къарачайлы – qaraçaylı, китап – kitap, джол – col, кетти – ketti, къапты – qaptı, къапханды – qaphandı, джазылады – cazıladı degen cazmala sözleni transkriptia cazmaları bol adıla derge tıyınşlı dı.

Малкарлы – malkarlı, карачайлы – karaçaylı, китаб – kitab, жол – col, кетди – ketdi, кабды – kabdı, каб ганды – kab gandı, жазыл ады – cazıl adı degen cazmaları ua ol sözleni biz tecegen corugda cazılgan orphographia cazmaları bol adıla.

Karaçay tilni orphographiasın ilmu halda caraşdırır murat algan közüude orphographia cazma bla transkriptia cazmanı bir-birlerinden başhalıgı bolganına oylaşırga tıyınşlı bol adı.

Orus tilni hariflerini karaçay tilde kullugları

Bir til başha tilni alphaviti bla kullangan közüuünde kimi anı hariflerin türlendir edi, kimi ua harifleni keslerin türlendirmey alanı kullugların türlendir edi. Orus harifleni keslerin türlendirmey alanı kuru kullugların türlendirib koyarga bolluguna orphographianı caraşdırganla tolu oylaş maydıla. Ol a cazmada çüyre bolub tur adı.

Söz üçün, е – e, ё – ö, ю – ü, к – k, г – g, б – b, д – d, ж – c harifleni orus tilde kullugları karaçay tilge da tab kelib kal maydıla. Ol sebebden alanı ol kullugların türlendirib karaçay tilge cararça kullugga bururga tıyınşla bol adı.

Е – E, ё – ö, ю – ü harifle orus sözlede üç türlü halda cürü üydüle: sözleni allında, açıg harifleni ızında em da kısıg harifleni ızında.

Birinçisi, ala kısıg harifleni ızında tübegen közüude kullugları: дерево , тёрн, пюре karaçay tilge da tab kelişib tur adı: терек – terek, тёрт – tört, бюрек – bürek.

Ekinçisi, ala söznü allında tübegen közüude kullugları ua: ель, ёлка, юг degen ça sözlede karaçay tilge keliş meydi, ye, yo, yu tauuşlaga uşaş tauuşla ber edile, ё, ю harifleni ol kullugların türlendirib karaçay tilge caragan kullugda kullandır adıla: ёгюз – ögüz, юч – üç. Alay a е harifni da bu kullugun türlendirirge oylaşmay kal gandıla, ел – el, ет – et, емен – emen deb cazıb koyar ornuna эл, эт, эмен deb caz adıla.

Orus tilinde eki türlü phonema tübe eydi, е bla э tauuşlula, alaga eki harif kereg bol adı. Karaçay tilinde ua anlay eki türlü phonema tübe meydi, bir tauuş tübe eydi, е tauuş, anı eki harif bla belgiler kereglisi cog du, bir harif, е harif da bol adı, э harif artıg dı.

Üçünçüsü, е, ё, ю harifle açıg harifleni ızından tübegen közüude kullugları da karaçay tilge keliş meydi, ye, yo, yu tauuşlaga uşaş tauuşla ber edile: сеет, поёт, поют (seyet, poyot, poyut). Alay a harifleni bu kullugların türlendirirge oylaşmay кийер – kiyer, шуйох – şuyoh, жойум – coyum deb cazar ornuna киер, шуёх, жоюм deb caz adıla. Bılay cazganları ua karaçay tilde eki açıg tauuş bir-biri ızından kelmegen corugga çüyre çıgıb kalmay, cazmanı morphema coruguna da çüyre bolub çıg adı: tamırdan söz kuragan közüuünde tamırını cazması buzug bolub kal adı: кий – ки-ер, той – то-юм (tabı: кий – кий-ер, kiy – kiy-er, той – той-юм, toy – toy-um).

Oyum. Е, ё, ю harifleni orus tilinde kullugların türlendirib cangız karaçay tilge caragan e, ö, ü harifleni türk tilde ça kullugların koyarga tıyınşlı bol adı.

Ol közüude bınlay corug tecerge bol adı:

Açıg harifleni tüz cazma corugu. Karaçay sözde eki açıg harif bir-biri ızından cazıl maydı. Ala kısıg harif bla baylan adıla.

Söz üçün, bu oyumga tayanıb cazgan közüude эл, эт, эмен, киер, шуёх, кюе, ие, иеги, оюн, боюн, коюн, коян degença cazmalanı ornuna ел – el, ет – et, емен – emen, кийер – kiyer, шуйох – şuyoh, кюйе – küye, ийе – iye, ийеги – iyegi, ойун – oyun, бойун – boyun, койун – koyun, койан – koyan degen cazmalaga köçüb alanı da karaçay tilni coruglarına köre okurga tıyınşlı bol adı.

Bu cazmalanı tablıgına orus bla türk alphavitlerine tayana cazılgan cazmalanı bir-birlerine kelişgeni da şagatlıg et edi. Dagıda bir tablıgı ne di deseng – ala eki açıg tauuş bir biri ızından kelmeyin kısıg tauuşla (bılayda й – y tauuş) bla baylanganların körgüztüb koymay cazmanı morphema coruguna da keliş edi: кий – кий-ер, kiy – kiy-er, той – той-юм, toy – toy-um.

K, g, b, d, c harifleni tüz cazma bla tüz okuu corugları

Bu corugla türk alphavitine tayana cazılgan cazmalanı üsünden bar adı, orus alphavitine tayana cazılgan cazma coruglanı üsünden okuuçunu kesine koy abız.

Bazıg bölüm – bazıg açıgı bolgan bölüm, nazig bölüm – nazig açıgı bolgan bölüm.

Sangırau bölüm – sangırau tauuşga boşalgan bölüm, zıngırdauug bölüm – zıngırdauug tauuşga ne da açıg tauuşga boşalgan bölüm.

Açıg bölüm – açıg tauuşga boşalgan bölüm.

Başında keltirilgen harifle söznü bölümünü ne başında ne ayagında tübe eydile, arasında ua tübe meydile.

K harifni tüz cazma corugu. Söznü bölümünü başında ne q ne da k tauuş eşitile ese k harif cazıl adı.

K harifni tüz okuu corugu. K harif söznü bazıg bölümde q deb okulun adı, nazig bölümünde k deb okulun adı.

G harifni tüz cazma corugu.

1. Söznü bölümünü başında ne ğ ne da g tauuş eşitile ese g harif cazıl adı.

2. Söznü bölümünü ayagında ne q ne da k tauuş eşitile ese g harif cazıl adı.

3. Söznü calgauunu başında q, k, ğ, g, hъ, h, nъ tauuşlanı biri eşitile ese g harif cazıl adı.

G harif söznü bölümünü başında tübegen közüude okulunganı. Bu közüude g harif anı allında kelgen bölümünü tauuşlarına kelişiu halda okulun adı:

1. Q tauuşnu ızından q tauuş aytıl adı.

2. K tauuşnu ızından k tauuş aytıl adı.

3. Bazıg zıngırdauug bölümnü ne da bazıg açıg bölümnü ızından ğ tauuş aytıl adı.

4. Nazig zıngardauug bölümnü ne da na nazig açıg bölümnü ızından g tauuş aytıl adı.

5. Bazıg sangırau bölümnü ızından h tauuş aytıl adı.

6. Nazig sangırau bölümnü ızından k tauuş aytıl adı.

7. N ne da ng tauuşnu ızından ng tauuş aytıl adı.

G harif söznü bölümünü ayagında tübegen közüude okulunganı.

Bu közüude g harif bazıg bölümünü ayagında tübese q deb okulun adı, nazig bölümünü ayagında tübese k deb okulun adı.

Söznü bölümünü ayagında ne ğ tauuş ne da g tauuş tübe meydi, ne q tauuş ne da k tauuş tübe eydi.

G harif söznü başında tübegen közüude g deb okulun adı.

B harifni tüz cazma bla tüz okuu corugu. Söznü bölümünü ayagında ne p ne da b tauuş eşitile ese b harif cazıl adı. Söznü bölümünü ayagında b harif tübese p deb okulun adı.

Söznü bölümünü ayagında b tauuş tübe meydi, p tauuş tübe eydi.

D harifni tüz cazma bla tüz okuu corugu. Söznü calgauunu başında ne t ne da d tauuş eşitile ese d harif cazıl adı. Söznü bölümünü başında d harif tübese ol anı allında kelgen bölümünü tauuşuna kelişiu halda okulun adı: sangırau bölümünü ızından t deb okulun adı, zıngırdaug bölümünü ızından d deb okulun adı.

Söznü bölümünü ayagında d tauuş tübe meydi, t tauuş tübe eydi.

C harifni tüz cazma bla tüz okuu corugu. Ne c tauuş ne da j tauuş eşitile ese c harif cazıl adı. C harif söznü maganasına tayana (dialekt halda) okulun adı, köbüsüne c deb, alay a bir birde j deb da okulun adı.

Tauuşla sözlede bir-birlerine kelişiu halda aytıl adıla, bu bolum phonema angılam tuudur adı. Başında corugla phonema oyumga tayana beril gendile. Phonema oyum cazmada kesini tıyınşlı ornun tabarga kereg di deb mından argısında söz anı üsünden bar adı.

Phonemala

Sözle boş tauuşladan kural ıbdıla. Boş tauuşlanı baş kullugları sözlede magana tuudurgan dı. Alay a ol kullugların ala hamanda da bir halda tındırıb bar maydıla. Bir közüude bir talay boş tauuşnu har biri birer başha magana tuudurub bar adı. Ol közüude ol boş tauuşnu har biri kesi bir phonema tuudurub bar adı, bir tauuşlu phonema. Birsi közüude ua bir talay boş tauuş barısı da birgeley cangız bir magana tuudurub koy aydı. Bu közüude ua bir talay tauuş barısı da birgeley cangız bir phonema tuudur adı, bir talay tauuşlu phonema. Phonemanı har tauuşunu birin birer başha belgi bla belgileb barmay barısın da birgeley bir belgi bla belgileb koyrga bol adı. Phonema bla boş tauuşnu başhalıgı: boş tauuş hamanda da bir tauuşlu bol adı, phonema ua bir talay tauuşlu bolurga da bol adı.

Söz üçün, car bla cer degen eki sözde eki boş tauuşnu, a bla e keng tauuşnu, ekisi eki magana tuudur adı – eki phonema tuudur adı, a phonema bla e phonema, a phonema a tauuşlu du, e phonema e tauuşlu du. Bılayda phonema bla boş tauuşnu ullu başhalıgı bol maydı.

Carla bla cerle degen sözleni calgaularında ua, la bla le calgaularında, ol bıyagı eki keng tauuş ekisi da cangız bir magana tuudurub koy adıla, köblüg magana – cangız bir phonema tuudurub koy adıla, keng phonema. Keng phonema eki tauuşlu du, a bla e tauuşlu. Bılayda ua phonema bla boş tauuşnu başhalıgı bolganına tübe eybiz.

Bu ülgüde eki keng açıg tauuş üç phonema tuudurganına tübe eybiz. Birinçi eki phonema birer tauuşlu, üçünçü phonema ua eki tauşlu bol adıla.

Kar, kor, kır, kur, ker, kör, kir, kür degen sözleni tintib karasag segiz açıg tauuş segiz phonema tuudurganına tübe eybiz.

Karlı, korlu, körlü, kirli degen sözleni tintib karasag a tört tar açıg tauuş cangsız bir phonema tuudurganına tübe eybiz – tar phonema. Tar phonema tört tauuşlu du, ı, u, ü, i tauuşlu.

Karaçay tilni orphographia cazmasın caraşdırgan közüude phonemalarına ullu magana berirge tıyınşlı dı. Ne üçün degende, orphographia cazmada har phonemanı ençi belgileb caz adıla, transkriptia cazmada ua har boş tauuşnu ençi belgile eydile.

Bir tauuşlu phonemanı üsünden cazmada daulaş çıg maydı, daulaş köb tauuşlu phonemalanı belgilegen közüude çıg adı. Köb tauuşlu phonemanı sözlede bir-birlerine köre kelişiu halda tauuşlanı cürügenleri tuudur adı.

Tauuşlanı sözlede bir-birlerine kelişiu oyumları

Sözleni köbüsün bölümlege bölürge boladı, bölümleni ua boş tauuşlaga böl edile. Söleşgen közüude söznü bölümlerin em da bölümleni tauuşların bir-birlerine köre uşaşdırıb ayt adıla, tauuşla ızlarından (allından da) ençi-ençi tauuşla izle eydile. Bu bolumga orus tilde сингармонизм звуков (singarmonizm zvukov) de eydile, karaçay tilde ua anı belgili atı cog du. Biz bu bolumga tilni tauuş kelişiu oyumu deb at ata aybız. Har tilni kesini ençi tauuş oyumu bol adı. Karaçay tilni da anlay ençi oyumu bar dı. Anı teren angılar üçün anı bir talay corugga bölürge tıyınşlı bol adı:

1. Açıg tauuş ızından açıg tauuş izlegen oyum (açıg oyum).

2. Açıg tauuş katında kısıg tauuş izlegen oyum (açıg-kısıg oyum).

3. Açıgkısıg tauuştutuş ızından kısıg tauuş izlegen oyum (açıgkısıg-kısıg oyum).

4. Bölüm ayagı sangırau-zıngırdaug oyum.

Açıg oyum

Açıg tauuş kesini ızından cangız eki türlü açıg tauuş izle eydi: ne keng tauuşlanı bir tauuşun, ne da tar tauşlanı bir tauuşun. Söz üçün, a tauuş ızından ne a tauuşnu, ne da ı tauuşnu birin izle eydi. Kalgan açıg tauuşla da birer bolumga boysun adıla:

a) açıg tauuş ızından keng açıg tauuş izlegen oyum (keng açıg oyum) bu tabliцa bla berilgen corugga sıyın adı:

a	ı	o	u	e	i	ö	ü	allında tauuş
a	a	a	a	e	e	e	e	ızından izlengen keng tauuş

Ülgü: qara, qıra, qora, qura, kere, kire, köre, küre.

Açıg tauuş ızından o bla ö keng tauuşnu izle meydi. Ol tauuşla açıg tauuşlanı ızlarından kelgen közüuü tübese ol karaçay tilni keng açıg oyumunu buzuguna sanal adı.

Ülgü: otou, onou, buğou, buzou, törtöu, üçöu degen sözleni açıg tauuşları erin corugga sıyınsala da karaçay tilni keng açıg oyumun buz adıla. Otau, onau, buğau, buzau, törteu, üçeu deb aytılsala ua keng tauuş oyumga sıyın ırıgelle. Malkarlıla tomurou, kongurou deb ayt adıla, karaçaylıla ua tomurau, kongurau de eydile. Karaçay ça aytgan da song bölümleni açıg tauuşları keng tauuş oyumga sıyın adıla, malkar ça aytganda ua oyumnu buz adıla. Adeb, adet, adec degen sözleni da açıg tauuşları keng açıg oyumnu buzugu dula, bazıg tauuşnu ızından nazig tauuş kel edi, munu sebebi – sözle tış tilleden kir gendile.

b) açıg tauuş ızından tar açıg tauuş izlegen oyum (tar açıg oyum) bu tabliцa bla berilgen corugga sıyın adı:

a	ı	o	u	e	i	ö	ü	allında tauuş
ı	ı	u	u	i	i	ü	ü	ızından izlengen tar tauuş

Ülgü: qarı, qırı, qoru, quru, keri, kiri, körü, ürü.

Baguş, bazuk degen sözleni açıg tauuşları tar açıg oyumnu buz adıla. Bağış, bazıq degen sözleni ua açıg tauuşları tar açıg oyumga sıyın ıbdıla.

Açıg tauuşnu bölümü kısha u bla boşalsa anı ızından izlengen tar açıg tauuş başında berilgen corugga sıyınmayın tübünde tabliцa bla berilgen corugga sıyın adı:

au	ıu	ou	uu	eu	iu	öu	üu	allında tauuş
u	u	u	u	ü	ü	ü	ü	ızından izlengen tar tauuş

Ülgü: qarau-u, qarıu-u, otou-u, suu-u, bireu-ü, kiriu-ü, üçöu-ü, küu-ü, qaraunu, qarıunu, otounu, suunu, bireunü, kiriunü, üçöunü, küunü degen sözleni belgilengen açıg tauuşları tar açıg oyumga sıyın ıbdıla.

Qarauğa, qarıuğa, otouğa, suuğa, bireuge, kiriuge, üçöuge, küuge degen sözleni belgilengen açıg tauuşları ua keng açıg oyumga sıyın ıbdıla.

v) eki açıg tauuş birge cürümegen oyumu: Karaçay sözlede eki açıg tauuş biri birini tüz ızından aytıl maydıla. Ala ne y kısıg tauuş bla ne da u kısıg tauuş bla baylan adıla.

Ülgü: cayaq, cayıq, qıyau, qıyın, qoyan, qoyun, uyan, uyu, ceyer, seyir, tiyer, tiyir, kiyer, kiyir, küye, küyüz, caua, cauu, quuat, quuut, qarauu, qarıuu, otouu, suuu, bireuü, kiriuü, üçöuü, küuü, auaz, auuz, halıua, hayıuan, tuuar, tauuq.

Açıg harifni tüz cazma corugu. Söznü birinçi bölümünde açıg harif eşitilgeniça cazıl adı. Açıg harifni ızından kelgen açıg harif açıg oyumga tayana cazıl adı. Bu corugga sıyınmagan az söz tübe eydi.

Açıg oyum calgau phonemala çıgarganı.

Akıl oyum. Açıg tauuşla söz tamırlada segiz phonema çıgar adıla (har biri birer magana tuudur adı). Bu phonemala barısı da magana belgilegen phonemala dıla. Alanı har biri bir türlü tauuşlu bol adı.

Açıg oyum da söz calgaulada eki phonema çıgar adı – tar phonema bla keng phonema (calgau phonemala). Tar phonema tört türlü ı, u, i, ü tauuşlu du, keng phonema ua eki türlü a, e tauuşlu du. Bu phonemala magana belgilegenden sora da tauuş kelişiu oyumun çert edile.

Eki açıg tauuş birge tübemegen oyumu da eki phonema çıgar adı: y baylau bla u baylau. Bu phonemala magana belgilegen phonemala tüyül düle, baylau belgilegen phonemala dıla.

Bölüm başlı phonemala bla söz başlı phonemala

Bınlay phonemala köbüsüne birer tauuşlu bol adıla, anlay phonemalanı üsünden daulaş çıg maydı, alanı üsünden bılayda söz bar maydı. Söz cangız eki tauuşlu 3 phonemanı üsünden bar adı.

Bölüm başlı k phonemanı, g phonemanı em da h phonemanı ekişer tauuşları bol adı: q tauuş bla k tauuş, ğ tauuş bla g tauuş em da hъ tauuş bla h tauuş. Alanı tüz cazmada (orpho cazmada) birer harif bla belgilegeni tab bol adı: k, g em da h harifle bla. Okugan közüude söznü bazıg bölümünde q, ğ, hъ tauuşla aytıl adıla, nazig bölümünde k, g, h tauuşla aytıl adıla.

Söz başlı g phonema köbüsüne bir tauuşlu, g tauuşlu, bol adı, anı bölüm başlı g phonemadan ayırırga tıyınşlı dı.

Bu corugga sıyınmagan az söz bol adı: qaq, kak, qalaq, kalak, kalkay, qırdıq, kırdık, ğar, ğur, baguş. Alanı transkriptia cazmaları tab dı.

Bölüm ayaglı phonemala.

Bölüm ayaglı phonemala köbüsüne birer tauuşlu bol adıla. Alay a bölüm ayaglı b phonema eki tauuşlu du: p tauuş bla b tauuş, bölüm ayaglı g phonema tört tauuşlu du: q, k, ğ, g tauuşla. Alanı tüz cazmada birer harif bla, b bla g harifle, belgilegenni tabga kör ebiz.

Calgau başlı phonemala

Calgau başlı phonemala köbüsüne birer tauuşlu bol adıla. Alay a calgau başlı d phonema eki tauuşlu du: t bla d tauuşla, calgau başlı g phonema ua ceti tauuşlu du: q, k, ğ, g, hъ, h, ng tauuşla. Ala alanı allında bölümünü tauuşlarına kelişiu halda aytıl adıla.

Bir talay ülgü kauum keltir eyig:

Caq-qınçı, cıq-qınçı, soq-qunçu, cuq-qunçu, cek-kinçı, tik-kinçi, sök-künçü, bük-künçü.

Cap-hъınçı, qıs-hъınçı, kop-hъunçu, tut-hъunçu, keç-kinçi, biş-kinçi, köç-künçü, küt-künçü, köf-hünçü, kef-hinçi.

Aşa-ğınçı, qız-ğınçı, coy-ğunçu, cau-ğunçu, kel-ginçi, kir-ginçi, köm-günçü, küy-günçü.

Can-nъınçı, sın-nъınçı, onъ-nъunçu, sun-nъunçu, kenъ-nъinçi, dönъ-nъünçü, bölün-nъünçü.

Bu ülgülede açıg-kısıg tauuştutuşla ızlarından q, k, ğ, g, hъ, h, nъ tauuşlanı kaysı birin izlengeni açıglan adı. Söz üçün, aq, ıq, oq, uq tauuşla ızlarından q tauuşnu izle eydile, ap, ıp, op, up tauuşla ızlarından hъ tauuşnu izle eydile.

Bu sözleni calgaularına es bölüb karasang ala barısı da, 16 calgau, bir magananı ornun tut adıla. Ol sebebden, ala başlangan q, k, hъ, h, ğ, g, nъ degen ceti tauuş da bir magananı ornun çıgar adıla, bu bolum ceti tauuşlu bir phonema çıgar adı – calgau başlı g phonema. Bu phonemanı cazmada bir harif bla, g harif bla, belgilerge bol adı:

Cag-gınçı, cıg-gınçı, sog-gunçu, cug-gunçu, ceg-ginçı, tig-ginçi, sög-günçü, büg-günçü.

Cab-gınçı, kıs-gınçı, kob-gunçu, tut-gunçu, keç-ginçi, biş-ginçi, köç-günçü, küt-günçü, köf-günçü, kef-ginçi.

Aşa-gınçı, kız-gınçı, coy-gunçu, cau-gunçu, kel-ginçi, kir-ginçi, köm-günçü, küy-günçü.

Can-gınçı, sın-gınçı, ong-gunçu, sun-gunçu, kenъ-ginçi, döng-günçü, bölün-günçü.

Calgau başlı g phonema açıg-kısıg tauuştutuş ızından kısıg tauuş izlegen oyumga köre okulun adı.

Basımnı baş kullugu

Basımnı karaçay-malkar tilde kullugun orus tilde kullugundan kesgin ayırılmaganı tüz cazma coruglaga çüyre bolub tur adı.

Adam tili auaz tauuşladan kural adı, maganalı tauuşladan. Bir kauum tauuşdan cangı maganalı tauuş kuralganı tilni adeti di: söz kurau, söztutuş kurau, aytım kurau. Har tilni kesini ençi tauuş kuram corugu bol adı, tauuşnu basım halın da ol tauuş kuram corugu tuudur adı.

Karaçay tilni kuramlı tauuşu hamanda da anı eki bölümünden kural adı, baş bölümü bla ayag bölümünden. Anlay tauuşha tauuştutuş de eybiz, söztutuş da eki bölümünden kural adı. Tauuştutuşnu basım halın anı ol eki bölümü bir-birlerine köre aytılgan auazı tuudur adı.

Söz kurau colu. Sözden söz morpholog colunda da kuralıga bol adı, phonetika colunda kuralıga da bol adı. Karaçay tilinde maganası belgili bir calgau maganası belgili bir sözge koşulub sözden söz alay kuralıb kal adı. O sebebden söznü maganasın söz kuru morpholog colunda kuralganı tuudurub koy adı, phonetika colu keregli bolmay kal adı. Başha ça aytganda, söz basım orus tilinde ça söz kurau kullugunda kullan maydı.

Söz üçün, çı, çıg, lı, sız, la calgaulanı maganaları belgili di: çalkıçı – çalkı çalgan adam, otunçu – otun işlegen adam, temirçi – temir işlegen adam, çalkıçıg – gitçe çalkı, temirçig – gitçe temir, akıllı – akılı tolu, akılsız – akılı kem, çalkıla – bir talay çalkı.

Bınlay sözleni basımları song bölümlerine tiygenligge maganasın türlendirir kereglisi bol maydı, basımlı-basımsız aytganlıgga da maganası angılaşınıb kal adı. Bir kauum sözlede basım söznü maganasın türlendir edi deb karaçay-malkar grammatikada alma – alma degen ça ülgüleni keltirgenleri cangılıç dı. Bılayda basım cangı söz tuudur maydı, basım söznü kullangan kabın tuudur adı.

Sözleni kullangan kabların tuudurgan colu. Grammatikada sözleni til keseglege böl edile. Orus tilinde alaga части речи de eydile. Bu işde til keseg degenni ornuna söznü kullangan kabı de eybiz, tab-tabsız ese da.

Orus tilinde har söz cangız bir kabında kullan adı. Söz üçün, камень kesi существительный dı, каменный, быстрый прилагательныйле dıle, быстро наречие dı, kullangan kabların morpholog colunda suffixleri tuudurub koy adı, kullangan kabların phonetika colunda tuudurur kereglisi bolmay kal adı.

Karaçay tilinde ua bir söz bir talay kabında kullanırga bol adı. Söz üçün: cengil taş, taş köpür, taş dı. Birinçi ülgüde taş at kabında kullan adı, ekinçi ülgüde – sıfat kabında, üçünçüde – bolum kabında. Kullangan kabların morpholog colu tuudur maydı. Kullangan kabların phonetika colu tuudur adı: birinçi sözle – karaldım cazılganla – ekinçi sözleden auaz colunda ayırıl adıla.

Oyum. Söznü kurauun karaçay tilinde morpholog colu tuudura ese söznü kullangan kabın a phonetika colu tuudur adı.

Bir talay ülgü keltir eyig.

Tauuşnu sıfat kabında kullanganın tauuştutuşnu auaz makamı tuudur adı

Orus tilinde söz kesi sıfat bolub kal adı. O sebebden, ol hamanda da sıfat kabında kullan adı. Karaçay tilinde ua söz kesi kesi allına sıfat bolub kal maydı da ol sıfat kabında kullanganı-kullanmaganı da aytımda tübegen cerine köre bol adı. Tauuş sıfat kabında kullangan közüude tauuştutuşnu baş bölümünde tübeb ayag bölümünden küçlüreg auaz makamda aytıl adı.

Cengil taş, taş köpür, biçen arba, arba biçen, altı barmag.

Tauuştutuşlanı baş bölümleri – karaldım cazmala – sıfat kabında kullan adıla, ala ayag bölümlerinden küçlüreg auaz makamda ayırıl adıla.

Tauuştutuşnu auaz makamı türlense maganası da türlen edi

Tauuştutuşnu auaz makamın türlü-türlü halda aytırga bol adı.

Baş bölümü ayag bölümünden küçlüreg aytılgan közüude tauuştutuş söztutuş tuudur adı, söztutuşnu bölümlerin bir-birlerinden başha-başha caz adıla.

Ayag bölümü baş bölümünden küçlüreg aytılgan közüude tauuştutuş söz tuudur adı, söztutuşnu bölümlerin birge-birge caz adıla, cangız söz okulgan auaz makamda okulun adı.

Taş köpür каменный мост, Taşköpür каменомостский (el at), sarı tüz желтая равнина, Sarıtüz желторавнинный (el at), altı barmag шесть пальцев, altıbarmag шестипалый, kara çaç темные волосы, karaçaç темноволосая, kara çay родник, Karaçay (özen at).

Eki bölümünü da birça auaz makamda aytıb da tauuştutuş kura aydıla, söztutuşnu bölümlerin defis bla caz adıla. Ata-ana родители, cuuug-teng родственники, bala-çaka дети.

Tauuşnu songra kabında kullanganın tauuştutuşnu auaz makamı tuudur adı

Tauuş songra kabında kullangan közüuünde tauuştutuşnu ayag bölümünde tübe eydi. Tauuştutuşnu baş bölümü songra bölümünden küçlüreg auaz makamda aytıl adı. Bu bolum songranı tuudurgan şartı dı.

Arba bla, at ça, at kibig, arbaga deri, arbadan beri, arbadan arı songralı söztutuşla dıla, baş bölümleri songralarından basımlı dıla.

Songralı söztutuşnu auaz makamı türlense tauuş songra kabından çıgıb başha kabına kirirge bol adı.

Sokur ça как слепой, Appa ça kak Appa, ça tauuş songra kabıda kullan adı.

Sokurça (adam at), appaça пугало. Ça tauuş songra kabından çıgıb calgau kabında kullan adı.

Car başında dı находится наверху обрыва. Car başında dı обрыв находится наверху. Başında degen tauuş songra kabından çıgıb at kabında kullan adı.

Adam at tukum kabında kullanganın tauuştutuşnu auaz makamı tuudur adı

Adam at tukum at tuudurganı adet di. Lanı, ları, lada, ladan, laga, ulu tauuşla songra kabında kullanıb (songra şartına sıyınıb) adam atladan tukum atla tuudur adıla, ala kesleri da tauuşlanı garmonia coruguna sıyın maydıla, alaga tukum songrala atarga tıyınşlı dı.

Sılpagar ları, Sılpagar lanı, Sılpagar lada, Sılpagar ladan, Sılpagar laga.

Semen ları, Semen lanı, Semen lada, Semen ladan, Semen laga, Semen ulu.

Bu ülgüleden tukum songrala tauuşlanı garmonia coruguna sıyınmaganı körünüb tur adı. Tauuştutuşnu auaz makamı türlense maganası da türlen edi:

Sılpagar ları Салпагаровы. Sılpagarları ихний Сылпагар.

Tauuştutuşnu auaz makamı türlense tauuşla tukum songralı kablarından çıgıb calgau kablarında kullan adıla – tauuşla garmonia coruguna sıyın adıla em da basımnı keslerine tart adıla.

Sılpagarları, Sılpagarlanı, Sılpagarlada, Sılpagarladan, Sılpagarlaga.

Semenlerı, Semenlenı, Semenlede, Semenleden, Semenlege.

Tauuşnu söz kabında kullanganın tauuştutuşnu auaz makamı tuudur adı. Tauuş tıymala

Söz, calgau (postfix) degen angılamla karaçay tilini grammatikalarında köb kullan adıla. Alay a, ol angılamla nele dile deb kesgin bir cerde da aytıl maydı, ala kesleri kesleri allına angılaşıngança söz alay bar adı. Bınlay colu cangılıç colunda iy edi, daulaş çıg adı.

Söz üçün, söznü basımı türlense maganası da türlen edi deb alma, alma degença ülgüle keltir edile. Bılay cazganlanı alma (не бери) degen tauuşnu cangız bir sözden kuralganına işegleri bol maydı. Alay a, teren tintib karasang a alma eki sözden kuralganına oylaşırga bol lugdu.

Ma tauuş bir talay kabında kullan adı. Söz üçün, etimni ızından kelgen közüuünde eki türlü kabında kullan adı. Etim ma tauuşdan auaz makamda ayırılsa ma tauuş ogaylagan kabında kullan adı, ma tauuş etimden auaz makamda ayırılsa ua söz tuudurgan kabında kullan adı:

Tıy ma не задерживай, al ma не бери, kuuur ma не жарь, tüy me не связывай, caz ma не пиши.

Tıyma задержка, пауза, alma взятка, яблоко, kuuurma жареное, tüyme связка, пуговица, cazma письмо.

Eki tauuş bir-birlerinden auaz makamda ayırılganları cazmada belgilenirge tıyınşlı bol adı. Ol belgileri ua cazmanı birge-başha cazılganları bol adı, birge cazılganı bir makamda okulun adı, başha cazılganı ua başha makamda okulun adı.

Ol sebebden, söz deb nege aytılganın kesgin ayırılganı cazmada ullu sebebi bar dı.

Auaz tauuşla auaz tılpıuu tıyıla-tıyıla aytıl adıla. Anlay tıyılıuga auaz tıyma (pauza) de eybiz. Auaz tılpıunu türlü-türlü halda tıyarga bol adı, o sebebden auaz tıymala da tauuşnu auaz makamın tuuduruuda ullu ülüş koş adıla. Tauuşnu bölümlerin da auaz makamın da anı ol tıyma makamları tuudur adıla. Bölüm tıyma bla söz tıyma birça makamla bla aytıl maydıla, bölümle bla sözleni bir-birlerinden a ol makamları ayır adıla.

(Bölüm tıyma – bölümnü ızından kelgen tıyma, söz tıyma – söznü ızından kelgen tıyma)

Söznü bir şartı: söznü bölüm tıymaları, ayag tıymasından kalganları, barısı da birça sozulgan halda aytıl adıla, o sebebden, söznü bölümleri, ayag bölümünden kalganları, barısı da birça makam bla aytıl adıla:

al-tı-bar-mag шестипалый eki sözden kuralgan cangız bir söz bol adı,

alma tauuşnu baş bölümünü tıyması bölüm tıyma makamda aytıl maydı, söz tıyma makamda aytıl adı, o sebebden, bılayda alma tauuş eki bölümünden kuralgan bir söz bolmay eki sözden kuralgan bir tauuş bol adı.

Söznü ayag bölümünü tıyması söznü kesini tıyması bolganı sebebli kalgan tıymalarından bir keseg sozulub aytıl adı. O sebebden, söznü ayag bölümünü auaz makamı kalgan bölümlerini makamından ayırılıb aytıl adı. Alay aytılganı ua söznü basımı ayag bölümününe tiygença körün edi ansı hamanda da basım ayag bölümüne tiyib da bar maydı.

Alay a, bir söznü anı ızından kelgen sözden auaz makam bla ayırılganın birinçi söznü ayag bölümünü makamı tuudur adı: altı barmag шесть пальцев.

Tauuşnu aytım kabında kullanganın tauuştutuşnu auaz makamı tuudur adı

Karaçay tilni aytımı eki bölümünden kural adı – baş bölümü bla ayag bölümünden. Baş bölümü haparlanganı (theması) bol adı, ayag bölümü ua anı haparlaganı (rheması) bol adı. Aytımnı theması bla rheması bir-birlerinden ayırılıb ne basımlı ne da basımsız aytıl maydıla, alanı tıymaları sozulub-sozulmay attılganı da maganasın türlendir meydi.

Adam akıl | neden da küçlü dü.

Haparlauçu basım. Söznü sıfat kabın auaz makamı tuudurganıça, tauuşnu rhema kabın da auaz makamı tuudur adı, tauuş haparlauçusundan auaz makamı bla ayırılıb ma alay tuudur adı. Karaçay tilde aytımnı haparlaganın (rhemasın) ençi tauuşla (haparlauçula) tuudur adıla. Haparlauçulanı keslerini ençi maganaları bolmay turganlay bir kauum tauuşnu haparlab aytım magana tuudur adıla.

Haparlauçula atsöz haparlauçula bla etimsöz haparlauçulaga bölün edile.

Tauuşnu atsöz haparlauçu kabında kullanganın tauuştutuşnu auaz makamı tuudur adı

Ma, sa, dı, bız, sız, dıla tauuşla atsöznü busagat bolumunu haparlauçuları dıla, edim, eding, edi, edig, edigiz, edile (em, eng, ed, eg, egiz, elle – kısha türleri) tauuşla atsözleni ketgen bolumunu haparlauçuları dıla. Bu tauuşlanı kullangan kabların haparlangan bölümleri haparlauçu bölümlerinden auaz makam bla ayırılıb tuudur adı. O sebebden, haparlauçu bölümlerin haparlangan bölümlerin ayrı cazılganı tab dı.

Caş ma. Я молод. I am young. Ich bin Jung.

Tış kıral tillede haparlauçuları ençi cazılganlarına es böl ügüz. Karakalpak tilde da ençi caz adıla:

At caqsısı caumıt tı, ton caqsısı mauıt tı (at aşhısı caumut du, ton aşhısı mauut du, лучшая из лошадей – йомудская, лучшая из шуб – бархатная).

Tauuştutuşnu auaz makamı türlense tauuşnu kullangan kabı da türlen edi:

Men caş ma. Я молод. Men caşma (maganası cog du).

Bu koy du. Эта овечка. Bu koydu. Эта оставила.

Egeç siz. Вы – сестра. Egeçsiz. Без сестры.

Tauuşnu etimsöz haparlauçu kabında kullanganın tauuştutuşnu auaz makamı tuudur adı

Etimleni baş türsünleri bol adı (söz üçün, orus tilinde etimni baş türsünü infinitivi bol adı). Orus tilde etimle kesleri haparlauçu sözle bolub kal adıla, karaçay tilde ua bolum alay tüyül dü – etimleni baş türsünleri kesleri haparlauçu tüyül düle. Atsözleni haparlauçuları bolgança etimleni (etimsözleni) da baş türsünlerini haparlauçuları bol adıla.

Söz üçün, ıng bla ıgız tauuşla etimsöz haparlauçula dıla, ala etimleni baş türsünlerin haparlab buyrugçu ayırmanı birlig sanı bla köblüg sanın tuudur adıla:

Bar ıng иди. Kel ing. Aşa ıng. Işı ıng. Toy ung. Kör üng. Cülü üng.

Bar ıgız идите. Kel igiz. Aşa ıgız. Işı ıgız. Toy uguz. Kör ügüz. Cülü ügüz.

Alay a zaman bara barganı bla etimni ıng haparlauçusu cutulub kalıb buyrugçu ayırmanı birlig sanı etimni baş türsününe kirib kesi da haparlauçuga burulub kal gandı:

Bar ıng – bar. Kel ing – kel. Aşa ıng – aşa. Işı ıng – ışı. Toy. Kör. Cülü.

Ing söz buyrugçu ayırmanı bir közüulede haparlauçusu bolganın ıgız söznü ıng sözden ız köblüg calgau koşulub kuralganı da şagatlıg etib tur adı: ıgız = ıng + ız. Söz üçün, ıng haparlauçu üzbek tilinde busagat zamanda da saglan adı. Etimni başha haparlauçu sözleri endi da saglan adıla, söz üçün: Bar ma, bar magız.

Etimni ıng haparlauçusu cutulub kalıb, buyrugçu ayırmanı birlig sanı etimni baş türsününe kirib kesi da haparlauçuga burulub kalganı etimni baş türsünü bir zamanlada kesi kesi allına haparlauçu bolub kalmaganın angılarga çüyre bolub tur adı.

Etimsöz haparlauçulanı keslerini tamırları bla songları (окончания) bol adı. Tamırları etimni zamanı degença şartların körgüzt edile, songları ua betlerin körgüz edile, kesleri da tauuş oyumga boysun adıla.

Söz üçün, ama, asa, adı, abız, asız, adıla etimsöz haparlauçula dıla, etimni busagat zamanın tuudur adıla, a kesegleri ua tamırları dıla, ma, sa, … kesegleri songları dıla.

Ülgüle:

Bar ama, bar asa, bar adı, bar abız, bar asız, bar adıla.

Kob ama, kob asa, kob adı, kob abız, kob asız, kob adıla.

Ber eme, ber ese, ber edi, ber ebiz, ber esiz, ber edile.

Aşa ayma, aşa aysa, aşa aydı, aşa aybız, aşa aysız, aşa aydıla.

Bar mayma, bar maysa, bar maydı, bar maybız, bar maysız, bar maydıla.

Aşa mayma, aşa maysa, aşa maydı, aşa maybız, aşa maysız, aşa maydıla.

Ketgen zamannı haparlaçuları haparlangan sözlerinden basımlı bolub bölünmey aytıl adıla:

Bardım, bardıng, bardı, bardıg, bardıgız, bardıla.

Alay a, bar madım, bar madıng, bar madı, bar madıg, bar madıgız, bar madıla.

A, gan, ıb, ar, ır, arıg, lıg, ıu, ıuçan, ıuçu etimsöz haparlauçulanı başha-başha türsünlerini tamırları bol adıla. May, magan, maz, mau, mauçan, mauçu alanı ogaylauçu türsünleri dile.

Bılayda belgili alimni, Aliylanı U. B., kesini kitabında bir cazganın keltirmey bolal maybız. Men pismo cazğanma aytımnı okub aytganınga köre eki türlü maganası bolurga bol lugdu, alay a ol bolum cazmada belgilen meydi deb caz adı ol alim.

Bılayda soruu çıg adı: ol bolumnu cazmada belgilerge neg bol maydı da?! Bol adı:

Men pismo caz ganma deb cazsang ganma haparlauçu ayrım cazalıb caz etimni haparlab «Я письмо написал» degen magananı çıgar adı.

Men pismo cazgan ma deb cazsang a ma haparlauçu ayrım cazılıb pismo cazgan söztutuşnu haparlab «Я тот, кто письмо написал » degen magananı çıgar adı.

Birinçi cazmada caz tauuş ganma tauuşdan basımlı bolub aytılganı, ekinçi cazmada ua pismo cazgan tauuş ma tauuşdan basımlı bolub aytılganı cazmalada belgilen ibdile.

Bu ülgüle da cazmanı maganasın kesgin angılarga anı tüz-ters cazılganı ullu boluşlug bergenin körgüzt edi.

Soruu tuudurgan basım

Bılayda es bölürge izlegenibiz mı tauuşnu soruu affixge sunab sözle bla birge birge cazganları dı, anı da tab oyumga sanamaganıbız dı.

Tauuşnu rhema kabın tuudurganıça tauuşnu soruulangan kabın da basım tuudur adı, soruulangan tauuş mı tauuşdan basımlı bolub bölünüb aytılıb ma alay tuudur adı. O sebebden mı tauuşnu bölüb cazgan tıyınşlı dı. Söz üçün, türk tilde anı sözleden ençi-ençi cazarga kereglisine oylaş ıbdıla: Ahmet talebe mi? Selim okula gidiyor mu?

Ülgüle.

Men caş mı ma? Sen caş mı sa? Ol caş mı dı? Biz caş mı bız? Siz caş mı sız? Ala caş mı dıla?

Men caş ma mı? Sen caş sa mı? Ol caş dı mı? Biz caş bız mı? Siz caş sız mı? Ala caş dıla mı?

Agaç üy mü cılı bol adı? Agaç üy cılı mı bol adı? Agaç üy cılı bol amıdı? Agaç üy cılı bol adı mı?

Etimsıfatlanı tuudurgan sözle

Etimsöz haparlauçulanı tamırları calgau kabga köçüb etim turuşga koşulub basımnı da kesine tartıb etimden ne etimsıfat, ne da etimsözleu kura aydı:

Bar ama – bara, bar ıbma – barıb, bar ırma – barır, bar ganma – bargan, bar lıgma – barlıg, bar ıuma – barıu, bar ıuçuma – barıuçu, bar ıuçanma – barıuçan.

Bılay tuuulgan calgaulanı sözle bla birge-birge cazılganı tab dı.

Литература

1. Сылпагар Ханафи Мухаммат улу. Особенности строя карачаево-балкарского языка. Алгоритмы построения производных грамматических единиц. Карачаевск, КЧГПУ, 1999